Jehova Ta Protehá Su Pueblo na Hungria
HUNGRIA, situá den e centro di Europa, hopi biaha a sinti e turbulencianan di historia. Su pueblo a sufri hopi, apesar cu nan a ser ofrecé na Bírgen Maria i forsá pa bira cristian pa nomber na aña 1001 dor di Esteban, nan promé rey.
Atraves dje siglonan Hungria a ser debilitá pa cantidad di conflicto interno cu a permití otro nacionnan domin’é repitidamente. Poblacion di pueblonan henter a ser matá durante e conflictonan aki, pa ser reemplasá despues dor di stranhero. Pues, e poblacion a bira un mescla di hopi nacionalidad. Den sentido religioso, aproximadamente dos tercer parti dje poblacion dje pais a keda católico, aunke e Reformacion a plama despues den algun área.
Un Cuminsamentu Modesto
Tabata na 1908 cu e simianan di berdad di Bijbel a ser sembrá pa promé bes na Hungria. Esaki a ser hací dor di un muher cu a siña e berdad for di Studiantenan di Bijbel, manera Testigonan di Jehova tabata conocí e tempu ei. Debí na su predicacion, hopi hende a bira interesá den e bon nobo. Djis despues, dos hende homber cu a regresá Hungria for di Merca a plama e bon nobo, tempu completo como colporteur. E berdad a plama lentamente pero sigur, i un mashin di imprenta a ser poné na Kolozsvár.
E promé informe confiabel a ser obtené na 1922, ora 67 Studiante di Bijbel for di dies pueblo a asistí n’e Memorial di morto di Cristo. Nan trabou di duna testimonio tabatin un impacto mesora, resultando den oposicion ya cu e clero a influenciá gobiernu i prensa pa stroba e trabou di predicacion.
E Atakenan Ta Intensificá
Na 1928, e pastor católico, Zoltán Nyisztor, a emití un pamflet titulá Studiantenan Bíblico di Milenio. Den dje el a afirmá encuanto e Studiantenan di Bijbel: “Nan ta pió cu e bolshevistanan corá (tumbadó violento di capitalismo) cu ta atacá cu arma, pasobra esakinan ta engañá esnan inocente dor di sconde nan berdadero motibunan tras di Bijbel. Polis di Estado Real húngaro ta vigilando nan actividad ansiosamente.”
Durante e tempu ei un ruman celoso yamá Josef Kiss tabata bishitá e congregacionnan. Soldad di Gendarme a sigui’é secretamente. Na 1931 e tabata na cas di un ruman ora polis a sorprend’é i orden’é pa sali unbes. Segun cu ruman Kiss a cuminsá paketá su cosnan, un soldad di gendarme a dal’e cu e punta diki di su rifel i menas’é: “Haci lihé, of mi ta borá bo!” Ruman Kiss a sonreí i a bisa: “E ora ei lo mi bai cas mas lihé,” refiriendo na su speransa celestial como un cristian ungí.
E soldadnan a sigui ruman Kiss te n’e trein. E rumannan a spera p’e yega n’e congregacion na Debrecen riba 20 di juni, 1931, pero e nunca a aparecé. E rumannan a concluí cu su enemigunan a mat’é i cu en berdad el a “bai cas” na su recompensa celestial. Aunke su trabou a stop, e autoridadnan nunca por a paga e lus dje berdad.
Pa por duna testimonio e rumannan tabata basta inventivo. Por ehempel, den añanan 1930 i picu, un ruman a muri na Tiszakarád. E tempu ei por a conducí entiero solamente cu permit di autoridad. E rumannan a ser permití pa haci un oracion di un minut so i canta pa un minut so. Miembronan di gendarme, cu a bini n’e entiero cu rifel i bayonet, mester a percurá p’e rumannan cumpli cu esaki. Hopi hende di pueblo a bini debí cu nan tabata curioso tocante con e entiero lo ser conducí.
Un ruman a para n’e caha di morto i a haci oracion pa mei ora, pero den un manera cu e hendenan a bisa cu nunca nan a tende algu asina. Nan a bisa: “Asta si seis pastor a conducí e entiero, lo e no tabata asina conmovedor.” E ora ei un ruman cu bon stem a cuminsá dirigí e cantamentu, pero un soldad di gendarme a orden’é p’e keda ketu. Polis a confesá despues cu, aunke nan tabata intrankil, nan no por a interumpí e oracion.
Segun cu e atakenan a sigui, Lajos Szabó, un pastor dje Iglesia Reformá, a skirbi lo siguiente den su foyeto di 1935, Anticristo na Riu Tisza: “Tabata un idea genial pa alimentá hende [mentalmente] cu bolshevismo bou dje pretexto di religion . . . Marx a tuma e aparicion di Cristo . . . E anticristo tabata aki den su bata corá cu Testigonan di Jehova.”
Añanan Bou di Prohibicion
Na 1939 e trabou di Testigonan di Jehova a ser prohibí completamente. El a ser marcá como un actividad “contra religion i contra sociedad.” Adventista, baptista, evangelista i presbiteriano a emití pamflet contra e Testigonan. Pero Jehova no a bandoná su sirbidornan i e Testigonan den otro paisnan a percurá pa nan. Ademas, e pueblo di Dios na Hungria tabatin hopi experencia fortalecedor di fe.
Por ehempel, ora un ruman homber a trece un rugtas yen di nos revistanan for di Checoslovakia, e oficial di duana a puntra: “Kico tin den bo rugtas ei?” E ruman a contestá onestamente: “Toren di Vigilancia.” Cu esei e oficial a haci un seña cu su man como si pa indicá cu e ruman tabata loco i el a lagu’é sigui su caminda. Asina, e alimento spiritual a yega Hungria sano i salbo.
Tog, ferfelamentu no a stop. Mas i mas ruman a ser arestá i tené cerá pa varios periodo di tempu. Anto un ekipo special di investigacion a haña asignacion pa arestá e Testigonan di Jehova. Na 1942, hende homber, muher i mucha a ser recogé i poné den stal i scol hudiu bashí. Despues di dos luna di tortura, nan a ser husgá i condená. Algun a ser sentenciá pa bida largu den prison; otronan a ricibí for di 2 pa 15 aña den institutonan reformatorio. Tres ruman homber—Dénes Faluvégi, András Bartha i János Konrád—a ser sentenciá na morto di pal’i horca, pero e sentencia a ser cambiá despues pa bida largu den prison. Anto, 160 ruman a ser hibá n’e campamentu di morto na Bor. Despues di crusa frontera, nan a ser bisá cu nan lo no regresá nunca mas na bida. Dje 6.000 hudiunan deportá hibá n’e campamentu aki, solamente 83 a keda bibu. Sin embargo, cu excepcion di cuater, tur e Testigonan a regresá.
Testigonan di Jehova tabatin nan mártirnan. Cerca e fin di Guera Mundial II, e nazinan a ehecutá un cantidad di ruman. Bertalan Szabó, János Zsondor i Antal Hónis a ser tirá mata i Lajos Deli a ser cologá.—Mateo 24:9.
Un Cambio Favorabel Ta Solamente Temporal
Despues di segundo guera mundial, cosnan a cambia un biaha mas. Un gobiernu di coalicion a primintí derechonan humano. E rumannan cu a regresá for di campamentu a cuminsá predicá i organisá congregacionnan mesora. Nan a sinti cu Jehova a duna nan libertad afin cu nan por a alabá su gran nomber, no pa nan purba acumulá posesion material. Pa fin di 1945, tabatin 590 publicador di Reino activo. Na 1947 e rumannan a cumpra un kinta pa usa como oficina di sucursal dje Sociedad Watch Tower i nan a tene e promé congreso nacional den un sala di deporte. E asistencia tabata 1.200 i e compania di trein di estado húngaro asta a duna un descuento di 50% na esnan cu a biaha p’e congreso.
Sin embargo, libertad no a dura mashá. Pronto, e Partido Comunista a gana poder i gobiernu a cambia. E aumento dje pueblo di Jehova a hala atencion dje gobiernu nobo, debí cu nan a crece for di 1.253 publicador na 1947 te 2.307 na 1950. Den e aña ei oficialnan di gobiernu a cuminsá pone obstáculo den caminda dje trabou di predicacion. Nan a rekerí permit, pero e gobiernu a nenga di emití nan i esnan cu a aplicá pa permit a ser batí dor di Guardia Nacional. Artículonan di corant continuamente a denunciá e Testigonan como ‘agente di imperialista.’ Interesantemente, promé cu comunismo bini na poder, e Testigonan a ser mandá na campamentu di detencion como ‘compinchi hudiu comunista.’
Teror Ta Cuminsá
Dia 13 di november, 1950, e superintendente di sucursal i e traductor (dos di esnan sentenciá anteriormente na morto) a ser arestá, huntu cu e superintendente dje promé circuito. Nan a ser hibá n’e prison subteráneo di mal fama na Caya Andrássy 60 den Budapest, pa ser “suavisá.” Nan huicio a tuma lugá riba 2 di februari e siguiente aña. E superintendente di sucursal a ser sentenciá na dies aña di prison, e traductor na nuebe aña i e superintendente di circuito na ocho aña. Nan a confiscá propiedad di tur tres. Durante e huicio, cuater superintendente mas di congregacion a haña sentencia di prison variando for di cincu pa seis aña, acusá di a purba tumba e gobiernu.
E rumannan a ser poné den un prison di altu-siguridad, unda nan no por a ricibí carta, pakete of bishita. Nan famia no a tende nada di nan. E guardianan no por a sikiera mencioná nan nomber. Pa identificacion, cada un a carga un renchi di palu, cologá na nan garganta cu un number riba dje. Tabatin asta un seña riba muraya cu a bisa: “No simplemente cuida e prisoneronan; odia nan.”
E movimentu dje Testigonan a bira clandestino, pero e trabou di predicá no a stop. Otro Testigonan a sigui na lugá di esnan encarcelá. Cu tempu e reemplasonan tambe a ser cohé presu. Pa aña 1953, mas cu 500 ruman a ser condená i sentenciá na prison, pero e bon nobo no por a ser mará na cadena. Solamente un par dje rumannan a kere e promesanan tramposo dje guardianan i a comprometé e berdad.
Prospectonan Briyante
Den otoño di 1956, e hendenan a cuminsá rebelá atrobe contra gobiernu. E Ehército Soviético a contené e revolucion i e Partido Comunista a gana poder atrobe.
Tur Testigo encarcelá a ser librá, pero atrobe un par di ruman bon-conocí a ser mandá bek prison pa sigui cu nan sentencia, aunke esnan mas nobo no a ser condená. Finalmente, na 1964, e situacion a cuminsá mehorá. E autoridadnan no a haci nada mas pa interumpí entiero i fiesta di casamentu. Asambleanan di circuito a ser tené den zonanan di mondi. Aunke algun di nan a ser interumpí, ningun Testigo mas a ser mandá prison.
Na 1978 e rumannan cu a hiba delantera tabata permití pa asistí n’e congreso na Vienna. Durante tal aña tambe, autoridadnan a primintí di duna Testigonan di Jehova reconocimentu legal, pero dies aña mas a pasa promé cu esaki en realidad a sosodé. Na 1986 e promé congreso di districto a ser tené, na Parke di Hubentud di Mondi Kamara, cu consentimentu di autoridadnan. Asta un borchi a ser poné, bisando cu esaki tabata e Congreso di Districto “Pas Divino” di Testigonan di Jehova. E siguiente aña e Congreso “Confia den Jehova” a ser tené i na 1988 e rumannan a disfrutá dje Congreso “Husticia Divino.”
Libertad Finalmente!
Dia 27 di juni, 1989, tabata un dia maraviyoso, pasobra tabata e dia ei cu e rumannan a ricibí un documento dunando reconocimentu oficial n’e Organisacion Religioso di Testigonan di Jehova na Hungria. Na juli e grandioso Sala di Deporte di Budapest a acomodá e 9.477 personanan den asistencia n’e Congreso di Districto “Debocion Piadoso.” E mésun sala a ser usá na 1990 p’e Congreso di Districto “Idioma Puru,” i congresonan a ser tené tambe na tres otro stad grandi na Hungria.
Awor cu e prohibicion a ser kitá totalmente, tabata posibel pa organisá e promé congreso internacional. Apesar dje mal weer, el a ser tené na Népstadion den Budapest, unda 40.601 a bini huntu pa disfrutá dje calor di amor fraternal. Miembronan dje Cuerpo Gobernante a asistí i a fortalecé fe dje rumannan cu nan discursonan, i buki i foyetonan nobo cu plachinan tur na coló a ser presentá n’e congreso aki.
Loke Ta Sosodiendo Tumando Lugá Awe
E edicionnan húngaro di E Toren di Vigilancia i ¡Despertad! ta ser publicá awor simultáneamente cu nan paralelo ingles i den e mésun estilo bunita. Te cu 1992 e Anuario a cuminsá ser publicá na húngaro. E cantidad di publicador dje bon nobo a bula for di 6.352 na 1971 te 13.136 na januari 1993.
Awe, Testigonan di Jehova na Hungria ta disfrutá di libertad di religion i ta predicá libremente di cas pa cas. Tin 205 congregacion i 27.844 persona a asistí na Memorial dia 17 di april, 1992. E congregacionnan ta reuní den scol, centro cultural, barak bashí i asta den oficinanan desocupá dje Partido Comunista te ora tin suficiente Salon di Reino disponibel. Te cu 1992, dies congregacion a dedicá nan propio Salon di Reino i otro salonnan ta den construccion.
Atraves di tur e cambio i revolucionnan, e rumannan a permanecé fielmente n’e banda di Jehova Dios i su Yu, Jesucristo, i a sigui predicá. E turbulencianan dje tempu no a destruí nan, pasobra Jehova a protehá su pueblo na Hungria.—Proverbio 18:10.
[Mapa na página 9]
(Pa teksto den su formato kompletu, wak publikashon)
Vienna
AUSTRIA
Budapest
Debrecen
HUNGRIA
RUMANIA
[Plachi na página 10]
E pueblo di Jehova reuní na Budapest