BIBLIOTEKA ONLINE Watchtower
Watchtower
BIBLIOTEKA ONLINE
Papiamentu (Kòrsou)
  • BEIBEL
  • PUBLIKASHON
  • REUNION
  • lc pág. 11-17
  • Ken A Diseñ’é Promé?

No tin vidio disponibel pa esaki.

Despensa, tin un problema pa habri e vidio.

  • Ken A Diseñ’é Promé?
  • Bida Ta Obra di un Kreador?
  • Suptema
  • Siña for di e Alanan di Bayena
  • Imitando Ala di Meuchi di Laman
  • Imitando Pata di Meuchi di Laman
  • Ken Meresé Elogio?
  • Un Konklushon Lógiko
Bida Ta Obra di un Kreador?
lc pág. 11-17
Meuchi di laman i un bayena

Ken A Diseñ’é Promé?

Den añanan resiente, sientífikonan i ingenieronan literalmente a laga bestia ku mata instruí nan. (Jòb 12:7, 8) Nan ta studia i imitá diseño di vários kriatura pa nan por logra traha produktonan nobo i pa nan mehorá esnan ku t’ei kaba. E ramo di siensia akí yama biomimétika. Ora bo ta konsiderá e siguiente ehèmpelnan, puntra bo mes, ‘Ken ta meresé elogio pa e diseñonan akí?’

Siña for di e Alanan di Bayena

Alanan di un bayena lomba korkobá

Kiko esnan ku ta diseñá avion por siña for di bayena lomba korkobá? Opviamente, masha hopi mes. Un bayena lomba korkobá por bira 12 meter largu i pisa mas o ménos 30 tòn, esta mes pisá ku un dòmtrùk ku ta kargá. I e tin un kurpa relativamente steif ku ala grandi. E bayena akí ta masha ágil den awa.

Loke spesialmente investigadónan kier a haña sa ta kon bin e bayena kurpa steif akí por dal rònchi masha chikitu. Nan a deskubrí ku e sekreto ta den e forma di su alanan. E rant parti dilanti di su alanan no ta lizu manera ala di avion, ma e tin un rei di bòlòbònchi.

Segun ku e bayena ta move fásilmente den awa, e bòlòbònchinan akí ta oumentá preshon asendiente (opwaartse druk) i ta redusí resistensia di awa. Kon? E revista Natural History ta splika ku e bòlòbònchinan ta pone e awa drei rápidamente rondó di e alanan den un manera sistemátiko, asta si e bayena ta dal bògt masha skèrpi ora e ta subi bai ariba.10

Ken tin e patènt di naturalesa?

Tin un manera práktiko pa apliká e deskubrimentu akí? Si imitá e diseño akí pa traha ala di avion, lo usa ménos klèp di ala i otro piesa i mekanismo pa kontrolá fluho di aire. E alanan lo ta mas safe i mas fásil pa mantené. E eksperto riba tereno di biomekánika John Long ta kere ku pronto “nos lo mira tur avion ku bòlòbònchi manera esnan di bayena lomba korkobá.”11

Imitando Ala di Meuchi di Laman

Ta bisto ku ingenieronan a traha ala di avion ku e ala di para na mente. Sinembargo, resientemente nan a logra mehorá diseño di ala di avion. E revista New Scientist ta bisa: “Investigadónan na e Universidat di Flórida a traha un avioneta remote control ku por zueif, baha bai abou i subi bai haltu rápidamente manera meuchi di laman.”12

Un avioneta ku ala ku ta imitá ala di meuchi di laman

Meuchi di laman ta logra hasi nan hazaña impreshonante den laira doblando nan skarnir di èlebog i skouder. E revista ta bisa ku imitando e diseño akí, “e avioneta remote control di mas o ménos 60 centimeter ta usa un motor chikitu pa kontrolá baranan di metal ku ta move e alanan.” E diseño magistral akí ta permití e avion chikitu zueif i baha bai abou entre edifisionan haltu. Algun militar ta masha interesá pa traha un avion ku por hasi asina tantu kos, ya ku lo e por yuda nan buska armanan biológiko i kímiko den statnan grandi.

Imitando Pata di Meuchi di Laman

Un meuchi di laman no ta fris, ni ora e ta pará riba eis. Ta kon bin e no ta fris? Un parti di e sekreto ta un aspekto di e diseño fasinante di sierto bestia ku ta biba den regionnan friu.

E diseño fasinante di e pia di meuchi di laman ta pone ku e por para riba eis

Kalor ta pasa di un banda pa otro i e kurpa ta keda kayente. Friu ta pasa di un banda pa otro i ta keda den e pata

Pa komprondé e diseño akí, imaginá ku a klèm dos pipa di awa na otro. Un ta pa awa kayente i e otro ta pa awa friu. Si awa den tur dos pipa ta kore den e mesun direkshon, e awa friu lo haña mas o ménos mitar di e kalor ku e awa kayente ta manda. Sinembargo, si e awa kayente i e awa friu ta kore nèt kontrali di otro, e awa friu lo haña kasi tur e kalor di e awa kayente.

Ora meuchi di laman para riba eis, e sanger friu ku ta subi di e pata bai ariba ta keinta debí na kalor di e sanger kayente ku ta baha. E proseso akí ta konserbá e kalor di e para su kurpa i prevení ku su pata ta fris. Arthur P. Fraas, un ingeniero mekániko i aeronóutiko, a deskribí e diseño akí komo “ún di e formanan mas efikas na mundu di regenerá kalor.”13 E diseño akí ta asina ingenioso ku ingenieronan a imit’é.

Ken Meresé Elogio?

Un piská ku yama kaha di morto i un modèl di outo

Un modèl di outo inspirá pa e sorprendente diseño aerodinámiko i stabil di e piská ku yama kaha di morto

Entretantu, NASA ta trahando un robòt ku tin ocho pata i ku ta kana manera un skòrpion, i ingenieronan di Finlandia ya a traha un traktor ku ta parse un insekto gigante di seis pata ku por pasa over di opstákulonan. Otro investigadónan a diseñá tela ku tin klèp chikitu ku ta habri sera meskos ku fruta di palu di pino (dennenappel). E tela ei ta ahustá na temperatura di kurpa. Un fábrika di outo ta trahando un vehíkulo inspirá pa e sorprendente diseño aerodinámiko di e piská ku yama kaha di morto. I otro investigadónan ta studiando e karakterístikanan di e shòkòpsòrber di un kokolishi ku yama orea di laman. Nan meta ta pa logra traha chaleko antibala mas fofo i fuerte.

Dòlfein

E sonar di dòlfein ta superior ku e sonar ku hende a traha

Naturalesa a duna investigadónan asina hopi idea ekselente ku nan tin un banko di informashon ku ta kontené míles di diferente mekanismo biológiko. Den e banko di informashon akí sientífikonan por buska “solushon pa nan problemanan di diseño,” segun e revista The Economist. E mekanismonan biológiko ku tin den e banko di informashon akí ta konosí komo patènt biológiko. Normalmente, un hende òf kompania ku patentá un idea òf mashin nobo ta registr’é legalmente bou di su nòmber. En konekshon ku e banko di informashon ku ta kontené patèntnan biológiko, e revista The Economist a bisa: “E echo ku investigadónan a yama e diseñonan biológiko akí ‘patènt biológiko,’ ta enfatisá ku en realidat e patènt ta pertenesé na naturalesa.”14

Kokolishi ku yama orea di laman

Sientífikonan ta studiando e karakterístikanan di e shòkòpsòrber di un kokolishi ku yama orea di laman

Ta kon bin naturalesa tin tur e ideanan briante akí? Hopi investigadó lo atribuí e diseñonan ingenioso den naturalesa na evolushon ku a dura miónes di aña. Pero otro investigadónan a yega na un konklushon diferente. E mikrobiólogo Michael J. Behe a skirbi den e revista The New York Times di 7 di febrüari 2005: “E echo ku tin diseño [den naturalesa] ta duna argumento konvinsente manera un dicho ingles ta bisa: Si e ta parse, yanga i kuèkuè manera un patu, a ménos ku tin un otro splikashon, ta lógiko pa konkluí ku ta un patu mes e ta.” Kiko e ke men ku e palabranan ei? “Si ta bisto ku tin diseño den algu, no mester pasa por haltu di e echo ei.”15

Pia di pegapega

Pegapega por wanta na superfisienan lizu debí ku e ta hasi uso di e forsa molekular

Ta klaru ku un ingeniero ku diseñá un ala di avion mas safe i efisiente meresé rekonosementu pa su diseño. Un hende ku inventá un tela mas konfortabel òf un motor di outo mas efisiente tambe meresé rekonosementu pa su diseño. Asta ta asina ku si un fabrikante kopia diseño di un otro hende sin duna rekonosementu na e diseñadó, e ta kometiendo un echo kastigabel.

Awor, konsiderá e siguiente echonan: Di un manera primitivo investigadónan ku edukashon haltu ta imitá mekanismonan den naturalesa pa resolvé problemanan difísil di ingenieria. Tòg, tin investigadó ta atribuí e idea original tras di diseño briante na evolushon, ku no tin nada di haber ku inteligensia. Esei ta zona lógiko? Si un diseñadó inteligente ta nesesario pa imitá algu den naturalesa, kiko lo bo bisa di e original? Ta ken realmente ta meresé mas elogio, e maestro òf e alumno ku ta imitá su diseño?

Un Konklushon Lógiko

Despues di analisá evidensia di diseño den naturalesa, hopi hende ta bai di akuerdo ku loke Pablo, un eskritor di Beibel, a bisa: “Desde kreashon di mundu [Dios] su atributonan invisibel, su poder eterno i naturalesa divino, a wòrdu mirá klaramente, siendo komprendí dor di loke a wòrdu trahá.”—Romanonan 1:19, 20.

Kiko bo ta pensa?

  • Bo ta haña ku ta lógiko ku e ingenieria briante ku ta bisto den naturalesa a presentá pa kasualidat?

  • Kon lo bo rasoná ku un hende ku bisa ku e no tin sigur ku bida a ser diseñá?

Un araña ta traha hilu di seda

Kasualidat òf diseño?

Si un diseñadó ta nesesario pa imitá algu, kiko di e original?

Fibra

  • Fibra di kevlar

    Hende a traha: Kevlar ta un fibra masha fuerte ku nan ta usa pa traha entre otro chaleko antibala. Pa traha kevlar mester usa kímiko peligroso i temperatura haltu.

  • Naturalesa tin: Tin un araña ku ta produsí shete tipo di hilu di seda. Un di e hilunan akí ta masha fuerte pero mas fofo ku katuna. Ma si kompar’é ku kevlar i waya di stal, e ta muchu mas fuerte ku tur dos. Si hasi e hilu fuerte akí ún centimeter diki i pon’é kuater centimeter leu for di otro i traha un kas di araña mes grandi ku un vèlt di bala kuné, lo e por wanta un jumbo jet den pleno vuelo! Araña ta produsí e hilu di seda akí simplemente ku awa i den un temperatura normal.

Bulamentu

  • Un jet

    Hende a traha: Algun aerolínea komersial tin un sistema di piloto outomátiko ku no solamente por guia un avion for di un pais pa otro, pero tambe por baha e avion. E kòmpiuter di un sistema di piloto outomátiko ku ekspertonan aktualmente ta tèst ta mas o ménos tamaño di un tarheta di krédito.

  • Naturalesa tin: E barbulètè monarka ku tin un selebro tamaño di e punta di un bòlpòint ta bula un distansia di mas ku 3.000 kilometer, for di Canada te na un mondi na México. Solo ta yuda e barbulètè akí orientá.

Lèns

  • Un wowo artifisial riba kabes di feneta

    Hende a traha: Téknikonan a traha un wowo artifisial di 8.500 lèns. E wowo akí tin tamaño di un kabes di feneta. Por usa e lènsnan ei den aparato ku ta detektá moveshon super rápido i den kámara super plat ku por move den diferente direkshon.

  • Naturalesa tin: Kada wowo di un yeye ta konsistí di mas o ménos 30.000 lèns. Ku e lènsnan akí e ta kapta imágennan ku huntu ta forma un solo kuadro grandi di mozaïk. Su wowo tin un kapasidat eksepshonal pa detektá moveshon.

    Un yeye
    Publikashonnan na Papiamentu (Curaçao) (1986-2026)
    Log Out
    Log In
    • Papiamentu (Kòrsou)
    • Kompartí
    • Preferensia
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Kondishonnan di Uso
    • Maneho di Privasidat
    • Konfigurashon di Privasidat
    • JW.ORG
    • Log In
    Kompartí