Say Mapagalang a Betang na Bibii ed Limog na Inmunan Ariripen na Dios
“Intuloy nen Jehova a Dios ya inkuan: ‘Aliwan maong a manbokbokor so laki. Igawaan ko na sakey a katulongan parad sikato, bilang sakey a kapanoan to.’”—GENESIS 2:18, NW.
1. Panon so panideskribe na sakey a diksyunaryoy Biblia ed kipapasen na bibii ed kadaanan a panaon?
“INERMAN diad kadaanan a Mediteraneo odino ed Asingger a Bukig et agpinalabiay bibii na kawayangan a panggagayagaan da ed modernon sosyedad na Mamasagur. Say inkalapagan a padron so lapud pagmamaliw ya isasaginonor na bibii ed lalaki, no panon a saray aripen so onsasaginonor ed totoon bulos, tan ed saray ugugaw ed maedad la. . . . Mas papablien iray anak a lalaki nen say bibii, tan saray kapangiyanak a bibii so no maminsan et tataynanan ya akapataktak pian ompatey.” Ontan so panangideskribe na sakey a diksyunaryoy Biblia nipaakar ed kipapasen na bibii ed kadaanan a panaon.
2, 3. (a) Unong ed sakey a report, anto so kipapasen parad dakel a bibii natan? (b) Antoran tepet so napapalesa?
2 Agni anguman so kipapasey dakel a lugar ed mundo natan. Nen 1994, diad sankaunaan a pankanawnawa, say tinaon a report na U.S. State Department nipaakar ed saray kanepegan na too so angipaimano ed panagtrato’d bibii. “Impanengneng na Impormasyon ed 193 a Bansa a say Inagew-Agew a Panangidumaduma So Sakey a Kapetegan a Nagagawa,” kuan na paulo na New York Times nipaakar ed report.
3 Lapud dakel a bibii a walaay nanduruman nanlapuan a kultura so mililimog ed saray kongregasyon na totoo nen Jehova ed sankamundoan, onlelesay pigaran tepet: Kasin say nengneng na tratamento lambengat et say orihinal a ginagala na Dios parad bibii? Panon so impantrato ed bibiin kabiangan na saray managdayew nen Jehova ed panaoy Biblia? Tan panon so nepeg a pantrato’d bibii natan?
“Sakey a Katulongan” tan “Sakey a Kapanoan”
4. Anto so naimano nen Jehova kayari pigaran panaon na impanbokbokor na inmunan laki ed harden na Eden, tan anto sirin so ginawa na Dios?
4 Kayari pigaran panaon na impanbokbokor nen Adan ed harden na Eden, naimano nen Jehova: “Aliwan maong a manbokbokor so laki. Igawaan ko na sakey a katulongan parad sikato, bilang sakey a kapanoan to.” (Genesis 2:18, NW) Anggaman si Adan so sakey ya ayadyarin too, wala ni bengatlan nakakaukolan pian nasumpal so gagala na Manamalsa. Pian sapotan itan a pankaukolan, pinalsa nen Jehova so bii tan ginawa so sankaunaan a panangasal.—Genesis 2:21-24.
5. (a) Panoy mabetbet a panguusar na saray managsulat na Biblia ed Hebreon nombre a nipatalos a “katulongan”? (b) Anto so ipapatnag na impanukoy nen Jehova ed bii bilang “sakey a kapanoan”?
5 Kasin ipapatnag na saray salitan “katulongan” tan “kapanoan” ya abeba so betang ya impabtang na Dios ed bibii? Kasuniyan na satan. Mabetbet ya iyaaplika na saray managsulat na Biblia ed Dios so Hebreon nombre (ʽeʹzer) a nipatalos bilang “katulongan.” Singa bilang, si Jehova so apaneknekan a “tulong tayo tan kinlong tayo.” (Salmo 33:20; Exodo 18:4; Deuteronomio 33:7) Diad Oseas 13:9, tinukoy ni ingen nen Jehova so inkasikato bilang ‘katulongan’ na Israel. Nipaakar ed Hebreon salita (neʹghedh) a nipatalos bilang “kapanoan,” onia so salaysay na sakey ya iskolar ed Biblia: “Say tulong ya aanapen so aliwan basta panangasisti’d inagew-agew a kimey to odino panamawalay ananak . . . noagta say pantutulongan ya itatarok na pagmamaliw a sanulop.”
6. Anto so inbaga kayari inkapalsa na bii, tan akin?
6 Kanian anggapo so antokaman a panagleglemew ed panedeskribe nen Jehova ed bii bilang “sakey a katulongan” tan “sakey a kapanoan.” Say bii so walaan na nikadkaduman inkagawa ed mental, emosyonal, tan diad pisikal. Sikato so sakey a matukoy a kapanoan tan kamatsa parad laki. Balang sakey so miduma, ingen kaukolan so balang sakey pian ‘makmakan so dalin’ unong ed gagala na Manamalsa. Malinew a kayari impamalsa ed bii tan laki et “say Dios anengneng to so amin a bengatla a ginawa to, et nia maong iran toloy.”—Genesis 1:28, 31.
7, 8. (a) Diad inloob na kasalanan ed Eden, panon a naapektaan so betang na bii? (b) Antoran tepet so napapalesa nipaakar ed kasumpalan na Genesis 3:16 ed limog na saray managdayew nen Jehova?
7 Diad inloob na kasalanan, anguman so kipapasen parad laki tan bii. Sinentensyaan iran dua nen Jehova bilang makasalanan. “Parakelen to a mapalalo so kairapan mo tan say panaglokon mo,” kuan nen Jehova ed si Eva, a sasaglawien so pansumpalan ya aabuloyan to a singano saya so ginawa to. Inyarum to ni: “Manpasakit ka a mangianak na saray anak; tan say pirawat mo naani say nipaakar ed asawam, tan sikato so mangyuley ed sika.” (Genesis 3:16) Nanlapulad saman, dakel ya asawan bibii so dinodomina, mabetbet tekep na inkaruksa, na kaasawaan da. Imbes a napabli bilang katulongan tan kapanoan, sikaray mas mabetbet a natratraton singa katulong odino aripen.
8 Balet anto ta so kabaliksan na kasumpalan na Genesis 3:16 parad bibiin managdayew nen Jehova? Kasin sikaray intalaga lambengat ed onsasaginonor tan abebbeban kipapasen? Andin balot! Balet komusta met iray salaysay ed Biblia nipaakar ed saray ugali tan agagamil a mangaapekta’d bibii ya ompatnag ya agnaawat ed pigaran sosyedad natan?
Pantalos ed Bibliko Iran Kostumbre
9. Sano ikukunsidera tayoray kostumbre a mangilalanor ed bibii diad kapanaonay Biblia, antoran taloran bengatla so nepeg tayon tandaan?
9 Marakep so impantrato ed bibii ed limog na ariripen na Dios ed kapanaonay Biblia. Siempre, no kunsideraen tayoray kostumbren mangilalanor ed bibii ed saraman ya agew, makatulong so pananda ed pigaran bengatla. Ununa, sano sasalambiten na Biblia iray agmarakep a kipapasen a niwala lapud masiblet a panagdomina na marelmeng a lalaki, agto kabaliksan ya inabobonan na Dios so ontan a panagtrato ed bibii. Komadua, anggaman pinalampas nen Jehova so pigaran kostumbre ed limog na ariripen to ed sakey a panaon, kinontrol to iraya ta pian protektaan iray bibii. Komatlo, nepeg tayon alwaran ya agmanhusga ed kadaanan iran kostumbre diad panamegley na saray modernon estandarte. Say pigaran kostumbre a singano ompatnag ya agmarakep ed toon manbibilay natan so aliwa met a naynay a momoriaen bilang panagleglemew ed saray bibii ed saman a panaon. Nengnengen tayo so pigaran alimbawa.
10. Panon so impanmoria nen Jehova ed poligamya, tan antoy mangipapanengneng ya agton balot tinaynan so orihinal ya estandarte ton monogamya?
10 Poligamya:a Unong ed orihinal a gagala nen Jehova, say bii so agnawalaan na kaapag ed asawa to. Saksakey labat so pinalsa na Dios ya asawa parad si Adan. (Genesis 2:21, 22) Kayari impanrebelde ed Eden, diad linya nen Cain a ginmapo so poligamya. Diad kaunoran et saya so nagmaliw a kostumbre tan inadapta na pigaran managdayew nen Jehova. (Genesis 4:19; 16:1-3; 29:21-28) Anggaman inabuloyan nen Jehova so poligamya tan saya so akatulong ed indakel na saray Israelita, sikatoy angipanengneng na konsiderasyon ed bibii diad impangontrol ed agamil ta pian naprotektaan iray asawan bibii tan ananak da. (Exodo 21:10, 11; Deuteronomio 21:15-17) Nilikud ed saya, agbalot tinaynan nen Jehova so orihinal ya estandarte ton monogamya. Si Noe tan saray ilalak to, a diad sikara inulit so ganggan a “manbunga kayo, tan ondakel kayo, tan makmakan yo so dalin,” so walaan lambengat na sansasakey ya asawa. (Genesis 7:7; 9:1; 2 Pedro 2:5) Inlitrato na Dios so inkasikato bilang sakey a lakin walaay saksakey ya asawa sanen isisimboloy siglaotan to’d Israel. (Isaias 54:1, 5) Ontan met, say orihinal ya estandarte na Dios nipaakar ed monogamya so inletneg-lamet nen Jesu-Kristo tan inagamil ed asasakbay a Kristianon kongregasyon.—Mateo 19:4-8; 1 Timoteo 3:2, 12.
11. Akin a manbabayar na dasel ed kapanaonay Biblia, tan kasin saya so nanleglemew ed maridios bibii?
11 Panagbayar na dasel: Onia so kuan na libron Ancient Israel—Its Life and Institutions: “Lapud sayan obligasyon a panbayar na sakey kantidad, odino say kasimbangan to, diad biiyan, say panangasawa na saray Israelita so mapatnag ya ompapaway a sakey a saliwan. Balet say [dasel] so singano aliwan talagan bayar parad bii noagta bilang sakey a kasimbangan ya iiter ed pamilya.” (Kien miray italiko.) Kanian say panbayar na dasel ed biiyan so onkakana pian simbangan so naandin serbisyo to tan parad impansagpot tan impangastos na pamilya to lapud impangasikaso’d sikato. No ontan, imbes a leglemewey bibii, pepekderan na saya so kablian to ed pamilya to.—Genesis 34:11, 12; Exodo 22:16; nengnengen so The Watchtower, Enero 15, 1989, pahina 21-4.
12. (a) Panon so panutukoy na Kasulatan no maminsan ed walaay asawan lalaki tan bibii, tan kasin sarayan termino so makapaopendi ed bibii? (b) Anto so makatantanda nipaakar ed saray terminon inusar nen Jehova ed Eden? (Nengnengen so paimano’d-leksab.)
12 Saray asawan lalaki bilang “akan-kayarian”: Ipapatnag na sakey ya insidenti ed bilay nen Abraham tan si Sara nen ngalngali 1918 K.K.P. a diad panaon da et nagmaliw a malinew a sakey a kostumbre a moriaey sakey a lakin walaay asawa bilang “akan-kayarian” (Hebreo, baʹʽal) tan say sakey a biin walaay asawa bilang ‘sakey a kayarian’ (Hebreo, beʽu·lahʹ). (Genesis 20:3) Nanlapulad saman et uusaren no maminsan irayan balikas ed Kasulatan, tan anggapoy pakapatnagan a saray bibii ed sakbay na Kristianon panaon et naimano ran makapaopendi iratan ed sikara.b (Deuteronomio 22:22) Anggaman kuan, saray asawan bibii so agnepeg ya ipasen a singa saray kayarian. Saray kayarian odino kayamanan so nasaliw, nilako, tan natawir ni ingen, balet aliwan ontan no nipaakar ed sakey ya asawan bii. “Say abung tan saray kayamanan sikara so tawir ed saray atateng,” kuan na sakey a proverbio ed Biblia, “balet say masimpit ya asawa a bii sikato so nanlapu ed Jehova.”—Uliran 19:14; Deuteronomio 21:14.
Sakey a Mapagalang a Betang
13. Sanen tinumbok na matakot-ed-Dios a lalaki so alimbawa nen Jehova tan tinmulok ed Ganggan to, anto so nagmaliw a resulta ed bibii?
13 Anto, sirin, so betang na bibii ed limog na ariripen na Dios sakbay na Kristianon panaon? Panon so impanmoria tan impantrato ed sikara? Diad antikey a panangibaga, sanen tinumbok na lalakin matakot-ed-Dios so dilin alimbawa nen Jehova tan tinmulok ed Ganggan to, apansiansia na bibii so dignidad da tan nanggayagaan da so dakel niran kanepegan tan pribilihyo.
14, 15. Antoray mangipapatnag a nirespeto iray bibii ed Israel, tan akin a makanepegan ya ilaloan nen Jehova iray lalakin managdayew to a respetoen ira?
14 Saray bibii so nepeg a respetoen. Ingganggan na Ganggan na Dios ed Israel a kaukolan a respetoen so namparan kaamaan tan kainaan. (Exodo 20:12; 21:15, 17) “Say balang sakey ed sikayo takotan to so ina to tan ama to,” kuan na Levitico 19:3. Sanen aminsan ya inasinggeran nen Bat-seba so anak ton si Solomon, “say ari inmalagey ya onabet ed sikato, tan tinmawek ed sikato” bilang panangipatnag na respeto. (1 Arari 2:19) Oniay komento na Encyclopaedia Judaica: “Say mapropetikon panangipareng ed aro na Dios ed Israel tan say aro na sakey ya asawan laki ed asawa to so nayari lambengat a gawaen ed sakey a sosyedad a ditan et narerespetoy bibii.”
15 Iilaloan nen Jehova a respetoen na lalakin managdayew to so bibii, ta rerespetoen toray bibii. Saya so nipapanengneng na saray kasulatan a ditan et uusaren nen Jehova bilang ilustrasyon so eksperiensia na bibii tan ipapareng so dilin liknaan to’d liknaay bibii. (Isaias 42:14; 49:15; 66:13) Saya so ontutulong ed saray managbasa a natalosan no antoy nalilikna nen Jehova. Sankapatnag, say Hebreon salita parad “panangasi,” odino “kasi,” ya iyaaplika nen Jehova ed inkasikato, so maapit a misiglaotan ed salitan parad “panag-anakan” tan nadeskribe bilang “liknaan na sakey ya ina.”—Exodo 33:19; Isaias 54:7.
16. Antoran alimbawa so mangipapanengneng a pinabli suhestion na maridios a bibii?
16 Papablien so suhestion na maridios a bibii. Sanen say matakot-ed-Dios a si Abraham so masuyat ya ontalineng ed suhestion na maridios ya asawa ton si Sara ed sakey ya inkagawa, imbaga nen Jehova ed sikato: “Dengel ka ed voces to.” (Genesis 21:10-12) Saray Hiteon asawa nen Esau “sikaraya nen saman so panpagpagaan di Isaac tan Rebeca.” Diad kaunoran, imbalikas nen Rebeca so inkagonigon a sagmaken to no say anak dan si Jacob so mangasawa na sakey a Hiteo. Anto so reaksion nen Isaac? “Et,” kuan na report, “si Isaac tinawag toy Jacob, tan pinapalar to tan binibilin to ya inkuan to, Agka mangaasawa naani’ manlapu ed saray bibii ya anak na Canaan.” On, anggan agdirektan animbawa si Rebeca, say asawa to so nandesisyon tekep na panangunsidera’d liknaan to. (Genesis 26:34, 35; 27:46; 28:1) Diad saginonor et apaliisan nen Arin David so pankasalanan ed dala lapud sikatoy tinmalineng ed kerew nen Abigail.—1 Samuel 25:32-35.
17. Anto so mangipapanengneng a saray bibii et walaay sukat na autoridad ed pamilya?
17 Saray bibii so walaay sakey a sukat na autoridad ed pamilya. Pinaseseg iray anak: “Ana’ko, denglen mo so panangibangat na amam, tan agmo ikaindan so pamatunong nen inam.” (Uliran 1:8) Say deskripsyon ed sakey a “sankakanaan a bii” ed Uliran kapitulo 31 so mangipaparungtal a say makulin biin walaay asawa et agto lambengat ipapakurang so sankaabungan noagta nayarin mangasikaso met ed saray transaksyon ed dalin tan abung, mangipaandar na mabungan kaalogan, mangipakurang na melag a negosyo, tan kabat lapud saray makabat a salita to. Say sankaimportantian ed amin et say pandinayewan a galang tan takot na sakey a bii ed si Jehova. Agpankelawan a say balor na ontan ya asawan bii so “arawi nen saray korales”! Say mablin ambalangan korales so talagan mabli bili to pian magmaliw ya alahas tan panag-arkos.—Uliran 31:10-31, NW.
Bibiin Angawat na Espisyal a Pabor na Dios
18. Diad antoran paraan ya inikdan na espisyal a pabor so pigaran bibii ed kapanaonay Biblia?
18 Say panangikuenta nen Jehova ed bibii so nisindag ed espisyal a pabor ya inter to’d pigara ed sikara nen kapanaonay Biblia. Sikara di Hagar, Sara, tan say asawa nen Manoa so binisita na saray anghel ya angipatalos ed direksyon na Dios ed sikara. (Genesis 16:7-12; 18:9-15; Uko-ukom 13:2-5) Walaray “bibii a nantitipon a nanlilinkor” ed tabernakulo tan bibiin managkanta ed korte nen Solomon.—Exodo 38:8; 1 Samuel 2:22; Eclesiastes 2:8.
19. No maminsan et manguusar si Jehova na bibii pian mangirepresenta ed sikato ed anton paraan?
19 Dakel a danay ed awaran na Israel et angusar si Jehova na sakey a bii pian mangirepresenta odino mansalita parad sikato. Nipaakar ed si propetisan Debora, nabasa tayo: “Saray anak na Israel tinmatdang ira ed sikato a paokom.” (Uko-ukom 4:5) Kayari impanalo na Israel sumpad Canaaneon arin si Jabin, awalaan na tuan espisyal a pribilihyo si Debora. Malinew a sikatoy mananibukel, anggan panon ed sakey a kabiangan, ed kanta na pananalo a diad kaunoran et nagmaliw a kabiangan na pinuyanan a rekord nen Jehova.c (Uko-ukom, kapitulo 5) Kalabas na saray siglo, pian makatupleg ed si Jehova, imbaki nen Arin Josias so propetisan si Hulda ed sakey a delegasyon a mangilalaktip ed atagey a saserdote. Tekep na autoridad ya inmebat si Hulda: “Onia so kuan nen Jehova, a Dios na Israel.” (2 Arari 22:11-15) Diad satan a pankanawnawa et ingganggan na ari so delegasyon ya onla ed sakey a propetisa, balet ta saya so ginawa pian mangawat na direksyon nen Jehova.—Ipareng so Malaquias 2:7.
20. Antoran alimbawa so mangipapanengneng a manpapaga si Jehova ed liknaan tan pankaabigan na bibii?
20 Say panagpaga nen Jehova ed pankaabigan na bibii so malinew manlapud saray agawa a ditan et kinmiwas nisesengeg ed pigaran bibiin mandadayew ed sikato. Amiduan sikatoy sinmalet pian naamper so panamasoot ed magangganan asawa nen Abraham a si Sara. (Genesis 12:14-20; 20:1-7) Angipanengneng na pabor so Dios ed agtanton inaron asawa nen Jacob, si Lea, diad panamegley na ‘impangilukas ed eges to’ a lapud satan et akaanak na anak a laki. (Genesis 29:31, 32) Sanen say duaran matakot-ed-Dios a komadronan Israelita so angirisgay bilay da pian naasikaso iray anak a lalaki na saray Hebreo manlapud panamatey ed ugugaw ed Ehipto, siaapresya “a ginawa to ra [nen Jehova] a manfamilia.” (Exodo 1:17, 20, 21) Inebatan to met so masimoon a pikakasi nen Hanah. (1 Samuel 1:10, 20) Tan sanen say balo na sakey a propeta so nipaarap ed sakey a toon nampaotang ya akaparaan a laen iray anak to pian nabayaran so otang to, sikatoy agpinaulyanan nen Jehova. Simamaaron pinakayari na Dios a parakelen nen propeta Eliseo so suplay ton larak ta pian nabayaran toy otang. Diad ontan et nipreserba toy pamilya to tan say dignidad to.—Exodo 22:22, 23; 2 Arari 4:1-7.
21. Anton asimbang a panangilitrato ed kipapasen na bibii so iprepresenta na Hebreon Kasulatan?
21 Kanian, ag-ipapaseseg na Hebreon Kasulatan so abeban panmoria ed bibii, sirin, iprepresenta toy asimbang a panangilitrato ed kipapasen da ed limog na ariripen na Dios. Anggaman ag-indepensa nen Jehova so bibiin mandadayew ed sikato manlapud kasumpalay Genesis 3:16, saray bibii so trinato tekep na dignidad tan respeto na maridios a lalaki a tinmumbok ed alimbawa nen Jehova tan tinmulok ed Ganggan to.
22. Sanen wadiad dalin si Jesus, panon ya anguman so betang na bibii, tan antoran tepet so napapalesa?
22 Diad saray tinmumbok a siglo kayari inkakumpleto na Hebreon Kasulatan, nauman so betang na bibii ed limog na saray Judio. Sanen wadiad dalin si Jesus, saray rabinikon tradisyon so talagan angipasen na saray limitasyon ed bibii nipaakar ed saray relihyoson pribilihyo tan pan-sosyedad a kabibilay da. Kasin akaimpluensya iratan a tradisyon ed paraan na impantrato nen Jesus ed bibii? Panon so nepeg a pantrato ed Kristianon bibii natan? Sarayan tepet so nasingbat ed ontumbok ya artikulo.
[Saray paimano ed leksab]
a Unong ed Webster’s Ninth New Collegiate Dictionary, say “poligamya” so ontutukoy ed sakey a “panangasawa no iner a parehon say sanasawa so nayarin nawalaan na masulok nen say sakey a kapareha a manbabansag.” Say mas ispisikon termino a “polygyny” so naukeran bilang “say kipapasen odino agamil ed pakawalaan na masulok nen sakey ya asawa odino sakey a bii ed sakey panaon.”
b Diad interon Hebreon Kasulatan, saray lalaki tan bibiin walaay asawa so mas mabetbet a tutukoyen bilang “asawan laki” (Hebreo, ʼish) tan “asawan bii” (Hebreo ʼish·shahʹ). Alimbawa, diad Eden, say terminon inusar nen Jehova so, aliwan “akan-kayarian” tan ‘sakey a kayarian,’ noagta “asawan laki” tan “asawan bii.” (Genesis 2:24, NW; 3:16, 17, NW) Impasakbay na propesiya nen Oseas a kayari kipawil manlapud inkadakep, ontawag so Israel tekep na pagbabawi ed si Jehova bilang “Say asawak a laki,” tan aliwalan “Say akan-kayarian ed siak.” Nayarin isusuheri na saya a say terminon “asawan laki” so lalon walaay matamoy a kabaliksan nen say “akan-kayarian.”—Oseas 2:16, NW.
c Makatantanda so impangusar na first person ed impanukoy ed si Debora ed Uko-ukom 5:7.
Panon Yon Ebatan?
◻ Anto so ipapanengneng na saray salitan “katulongan” tan “kapanoan” nipaakar ed intalaga na Dios a betang na bibii?
◻ Sano ikukunsidera iray kostumbre a kaaapektoan na bibii ed kapanaonay Biblia, anto so nepeg tayon tandaan?
◻ Anto so mangipapanengneng a saray bibii et walaay mapagalang a betang ed limog na ariripen na Dios ed asasakbay a panaon?
◻ Diad antoran paraan ya angiter si Jehova na espisyal a pabor ed bibii ed sakbay na Kristianon panaon?