Kasin Saray Agawaan na Too so Makaamper ed Desyang?

“Agkayarian na too so panakar to ya anggan say pangiwanwan to ed kurang to.”​—JEREMIAS 10:23.

1, 2. Antoray arum ya agawgawaan na katooan ed sayan koma-20 siglo?

DIAD koma-20 siglo tayo, agawaan na too so makapakelaw iran bengatla. Agawa so baleg ya inyaligwas ed edukasyon, ed siensia, tan ed lawak na tekniko. Natan et dakel so mamubudbor na gungguna ed saya diad inagew-agew a panagbilay da. Diad nanduruman daldalin walaray modernon pakainawaan a singa say de-korientin silew, gripo, tan makatulong iran kagkagawaan. Ontan met, say siensia medikal so ontutulong a mangontrol ed saray sakit, a singa say gulutong, a saratan so aminsan a salot.

² Say komunikasyon tan transportasyon, met, so inmaligwas a tuloy. Diad saray telepono, kotse, tren, tan eroplano et nasarag tayo so mitalosan odino makasabin mas maples nen say walan inisip na saray akaunan atateng tayo. Natan, saray nagagawa ed biek a dapag na dalin so nakabatan tayon tampol diad panamegley na space satellites.

Makana ran Bengatla ya Ag-agawaan

3, 4. Antoran makanan bengatla so ag-agawaan na too, a singa dugarugan nipasakbay ed propesiya na Biblia?

³ Ingen, say lawas-walan panangigtot na nuklar a desyang so mamaypayong ed katooan, tan walaray sigpot a makanan bengatla ya ag-ayarian na toon gawaen. Alimbawa, kasin say inyabante ed edukasyon so akanengneng na miulibay ya inyabante diad impanbangat ed totoon magmaliw a mas lalon napanpiyaan, matua, tan kagalanggalang? Diad Estados Unidos, masulok a 100 bilyon dolyar a tinaon so buis a nalulugi nisesengeg ed panagsaol. Diad sananey a bansa, ed sakey a baleg a syudad lambengat, 17,000 opisyales na pulisya so nibalitan inekal nisesengeg ed panagtakew diad pitoran taon. Say ontan iran ag-inkamatua so mangipanonot ed propesiya na Biblia diad 2 Timoteo kapitulo 3 a ditan et impasakbay to a diad sarayan “kaunoran ya agew” et saray totoo so ‘maaro ed inkasikaran dili, maaro ed pilak, malamang, andian na aro ed kaabigan.’

⁴ Insan wadtan so imoralidad ed sekso. Ontan lan inkalaganap so pikakalugoran tan pilalawan a diad dakel iran pasen et nikadkaduma so pakanengneng ed saray pamilyan malinis ed moral a nipapanengneng ed saray sine, programa ed telebisyon, sarsuela, odino nobela. Tan say imoralidad so angidanet ed katuaan a kada taon, ed sankamundoan, ngalngalin 55 milyon a bibii so manpapaekal! Saya so kadederal na sakey a populasyon a babaleg nen say Argentina, odino Canada, odino Pransya, odino Polandia, odino 145 nin arum a nasyones​—kada taon! Kanian manwarin tinmalona so sakey a sanga na siensia medikal ya angisalba ed bilay na arum ya ugugaw, sananey a sanga so mamapatey na nilaksalaksan iyaanak ya ugugaw. Singa impasakbay na Biblia, ed sarayan “kaunoran ya agew” dakel a totoo so “andian na dangka” tan “andian na aro ed nianakan.”​—2 Timoteo 3:3.

5. Antoray nansumpalan ed bunigas diad laganap ya imoralidad natan?

⁵ Say seksual ya imoralidad so pansesengegan na epidemya na makaalis iran sakit ed sekso. Dakel ed saratan so agla mangikabilangan ed saray tambal. Say kasmak a sakit ya akabatan a genital herpes so anggad natan agni natambal. Tan wala so indakerakel ed bilang na ugugaw ya asakitan na ontan, a inyanak na naimpektan kainaan. Ngalngalin kapaldua ed sarayan ugugaw so ompapatey, tan saray arum, kapaldua so walay sakit ed pisikal odino diad mental. Nisay aromog so anggan anton pakatambal ed AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome), say makapatey a sakit a manidismaya ed saray doktores. Pinmatnag so AIDS ed 33 bansa “tan natan et sikato so mangekebbiew ed sankamundoan a bunigas” kuan na Associated Press. Nagkalautlan inapektaan toray homoseksual, ya angipanonot ed Roma 1:27.

6. Kasin apunas na siensia medikal so impalalo na sakit ed sankamundoan?

⁶ Agnayarian na siensia medikal ya amperen so ilalaganap na dakel nin arum a sakit. Diad Aprika lambengat, minilmilyon so namamalaria, mansasakit na ugipen, kating, tan arum niran sakit. Diad saray mayaman a bansa, wadtan so kanser, sakit ed puso, diabetes, cirrhosis, tan kagurdo na liknaan. Arum ed saraya so nitarok, odino pinmalalo, diad saray kapagaan odino produkto na modernon industrial a sosyedad. Arum so resulta na malukak iran estilo ed panagbilay.

7. Kasin say inyabante na medisina so mantultuloy a makapangiter ed sikatayo na maabig a bunigas ed laman?

⁷ No say dakel iran sakit so nakontrol, kasin nayarian na siensia medikal a pansiansiaen so maabig a bunigas ed sikatayo? Andi, kuan na saray dakel a sientista. Ipanengneng da a manwarin say dukey-na-bilay so naparukey ed pigaran taon, arum iran sakit so magmaliw a mabiskeg iran managpatey. Inkuan na sakey a sientista: “Melmelanting so tsansa a naparukey so bilay odino niguntang so itatatken diad asingger ya arapen.” Dugaruga, imbaga na Biblia nensaman ed Salmo 90:10: “Saray agew na taon tayo so pitumplon taon; tan no lapud nikaduman pakapanyari et sikara so walumplon taon, ingen ta sikara so magulo tan magonigon; lapud onlabas a maples.”

Agnaresolbe So Problema ed Kairapan

8. Panon so dugarugan impangipasakbay na Biblia a say teknolohya et agto nayarian a solbaren so problema ed kairapan?

⁸ Tuan ginawa na teknolohya so panagbilay a mas lalon kumbeniente ed arum a totoo. Balet dakel nin arum so andian na magenap a kuarta diad panaliw ed produkto na teknolohya. Inreport na palapagan a World Military and Social Expenditure 1983: “2,000,000,000 a totoo so manbibilay ed nanaalmo a kulang a $500 [E.U.] a kada taon.” Intuloy to: “Nayarin sakey a too ed limara so abalkot ed sigpot a kairapan, kipapasen a sankamairapan a sikato so silensyon laganap ya ipapatey.” Insan to impaimano a kada taon et “11,000,000 ya ugugaw so ompapatey sakbay na ununan taon ya inkianak da” nisesengeg ed malnutrisyon odino sakit.​—Apocalipsis 6:5-8.

9. Anton makapaermen a kipapasen so ontatalona ed dakel iran dalin?

⁹ Diad arum iran bansa, kuan na The Detroit News, “dakel a bibii so walaan na dakel a tuloy ya ananak tan agda la nayarian a kumponien. . . . Mabetbet lambengatla, saratan a kainaan so basta mangitilak ed agkalkaliktan ya anak ed kalsada.” Minilmilyon so ontan iran ugugaw. Diad arum iran pasen, saray atateng so kinaindanan. Insulat na sakey a dyurnalista ed Asia: “Nilibulibon matatatken so nanaablog ed kabkaabungan da lapud sikara la so agbalot nalegpet na pamilya ra. Anggaporay ahensya a mangiter na tulong. Mabetbet a saray anak na sarayan matatatken so mangilugan ed sikara diad tren tan insan da la ra iyepas ed arum a pasen odino taynanan da la ra ed saray estasyon na tren.” Inyarum na managsulat: “Agaylan makapakebbiew ya impanguman ed kultura a walaan na ontan lan respeto ed saray matatatken.” Kanian say panaon tayo so makakanengneng ed katuaan na Uliran 30:11, a kuanto: “Wala so kapolian ya ayewen da so ama ra tan agda anggan benditoen so ina ra.”

10. Panon so inkaligen na pinansyal a kipapasen na mundo, a mangipanonot ed anton propesiya nen Jesus?

¹⁰ Saray gobierno na too so agmakasolbar ed problema na sankagloboan a kairapan. Saray pobren daldalin so nikukutep ed utang ya agda la nabayaran. Anggan saray mayayaman a bansa so atalikebkeban na angkakabaleg ya utang. Say sintoma na saya, dinosena iran banko so alugi ed Estados Unidos nen katantaon. Sano sakey ed saray sankabalgan so nakusbo, say pisasalet lambengat na gobierno ed saray binilbilyon a dolyar so mangamper ed kakusbo. Say kapapagaan a no say ontan iran angkabaleg a banko so nalugi, “say kapagaan so onlaknab ed arum iran banko met, a kebbiewen da so interon sistema na pinansyal,” so inreport na The New York Times. Sirin, ompapalalon mairap ya amperen so desyang. Diad tua, diad kada taon ya onlabas say nanaimatonan na Guardian ed Inglatera so angarum na biskeg: “Say mundo so wala ed tambib na kadedesyang na too tan mapulitikan kadederal . . . Saray interon kontinente so akanengneng ed saray ilalo ra ed arapen a naandipat.”​—Lucas 21:25, 26.

Epekto na Teknolohya ed Bakal

11. Anton kaaruman a problema ya agnayarian na gobiernon solbaren so lalon pinalele na teknolohya?

¹¹ Wala so bengatlan mas mauges a ginawa na teknolohya ya agnayarian na gobiernon amperen: bakal. Teknolohya so nanggawa’d Guerra Mundial I na ontan lan panagpatey diad impangusar ed saray machine gun, submarino, eroplano ed guerra, tanki, tan saray panagpugso na apuy. Inkuan nen Richard Rees ya autor a British: “Say 1914-18 a bakal so angiparungtal ed duaran katuaan: ununa, a say teknolohya et asabi to so punto a ditan et makapantultuloy ya anggapo so desyang diad nankakasakey a mundo lambengat tan, komadua, a saray muyongan a pulitikal tan sosyal ed mundo so nanggawan imposibli so pankakasakey to.” Sayan katuaan so pinaneknekan na Guerra Mundial II, unong a saray balon armas ed saman so anigway ed bilay na 55 milyon a totoo.

12. Anton kakebbiewan so nipaarap natan ed pamilya na too?

¹² Natan say armas ed bakal so mas lalon makapakebbiew, tan saray gobierno so arawi lan tuloy ed pankakasakey. Nipaakar ed saray armas nuklar, inkuan nen autor a Herman Wouk: “Say katudioan, sagpot, tan kayamanan ya inkalbo ed saya . . . so kaambagelan ya analagnaw ed kaisipan. No saray nasyones so aglara komon manaral na bakal a balot, anggapo so bengatlan agnagawaan na katooan.” Inkuan nen astronomon Carl Sagan ed bakal nuklar: “Samsamet so suppiat a say sankagloboan a sibilisasyon tayo so naderal.” Tan manwarin sayan kakigtotan ed sankadalinan a desyang so mamapayong ed pamilya na too, dakerakel iran gutgutan so manitigway na agnabilang iran bilay. Inreport na Center for Defense Information ed Estados Unidos a nen 1984 et wala so 42 nanduruman bakal tan rebelyon a nagagawa ed bansag a panaon! Ag-anggan napatunda na saray gobierno so etab na krimen tan karawalan ed saray dilin dalin da, insan la ed sankagloboan a kareenan.

13. Kasin say sankagloboan a karawalan ed panaon tayo so ontukoy ed propesiya na Biblia?

¹³ Amin na saya so ontukoy ed propesiya diad Apocalipsis 6:4 nipaakar ed impankabayo na sakey ed saray ‘apatiran managkabayo ed Apocalipsis’ nanlapulad 1914: “Tan sananey so pinmaway, ambalangan-kolor a kabayo; tan diad samay akakabayo et niiter ed sikato so pangekal ed kareenan diad dalin ta pian sikara so manpapateyan ed balang sinansakey; tan niiter ed sikato so baleg a kampilan.”

No Akin a Saray Sagpot na Too So Sinmaew

14, 15. Anto so manunan rason no akin ya agnayarian na totoon gawaen so getma ra natan?

¹⁴ Akin a walay sengegan na kapagaan a saray agawgawaan na too so agmakaamper ed desyang? Peteg, akin ya agnayarian na saray totoon sumpalen so getma ra? Ipapanengneng na Biblia so sakey ed saray manunan rason: “Diad panamegley na sakey a too say kasalanan so linmoob ed mundo tan say patey lapud kasalanan, tan sirin say patey so kinmayat ed amin a too lapud amin da so nankasalanan.” (Roma 5:12) Saray inmunan atateng tayo, si Adan tan Eva, so apalsan ayadyari ed laman tan kanonotan. Balet saman ya inkayadyari so mandepende ed pansiansia ran manayam ed loob na saray ketegan na saray makagunggunan ganggan na Dios. Diad dalem na saratan a ganggan et naikdan ira na malaem a kawayangan na pampili. Ingen ipapanengneng na Genesis kapitulo 3 a saray inmunan atateng tayo so angabuso ed kawayangan na pampili. Kinaliktan da so onsian ed Dios tan ed saray ganggan to, a kinaliktan dan desidien ed inkasikara so maong tan mauges, autoridad a kayarian lambengat na Dios. Kayari na saman ya impampili ra, nankurang la ra ed dilin inkasikara. Kuan na Biblia: “Si Jehova so wala ed sikayo legan a paneknekan yon sikayo so wala ed sikato; . . . balet no sikato so taynanan yo sikayo so taynanan to.” (2 Awaran 15:2) Nisian la ed Dios, si Adan tan Eva so ginmapon onkapuy. Say sakit, ermen, tan kabekta et patey so sinmabi ed sikara.​—Genesis 2:16, 17.

¹⁵ Kayari na impagmaliw ya ag-ayadyari na saray inmunan atateng tayo, anengneng na ley na henetiko ya amin na saray ilalak da so akatawir na ag-inkayadyari. Binidbir na salmista: “Siak so nianak ed kasulitan, tan siak so innginew nen inak ed kasalanan.” (Salmo 51:5) Anggapon balot so nagawaan na siensia medikal a manalona ed saray pansumpalan na atawir ya ag-inkayadyari. Say panilalo ed pakagawa na medikal a mangekal ed sakit tan patey so paniilalo ed bengatlan agnagawaan na too​—agton balot nagawaan.

16. Panon a say ag-inkayadyari so angapekta ed kipapasen na kanonotan na katooan?

¹⁶ Say atawir ya ag-inkayadyari so angapekta met ed kipapasen na kanonotan tayo. Sikatayon amin so nianak a walaan na tendensyan manggawa na mauges. Natan, agkabaliksan na saya ya agnayarian na totoon kontrolen iray kiwas da. Nayarian da no awaten da so panametek. Saya so ipanengneng na Uliran 3:6, kuanto: “Sikato [Jehova] so imanoen mo ed amin a dalan mo, tan saray basbas mo so peteken to.” Anggaman kuan, no ipulisay na totoo so manepeg iran panametek, sirin sikara so nikutep ed baleg a gulo. Tan kapiganman a saray sinansakey tan nasyones so onaarawi ed ganggan na Dios, lalon makadesyang so kiwas da, a gawaen da so nianakan a tendensyan sinisiblet. Diad sayan pamaakaran et inkomento na New York Times: “Mairap kan makanengneng natan ed saray paulon-dasig ya anggapoy pankelaw ed no iner so aarapen na mundo. . . . Nengnengen so nagawa sano saray totoo, institusyon tan nasyones so mangiyuna ed sinisiblet ya interes da. . . . Say malinew a katuaan ed amin a nasyon a say panggawa na kasibletan so aliwan epektibo.”

Impluensya nen Satanas

17, 18. Anton arum a manunan sengegan so ontulong a mangisalaysay no akin a saray totoo et agda nayarian a gawaen so getma ra?

¹⁷ Sananey a manunan sengegan ya ontulong ed sikatayon mangipaliwawa no akin ya agnayarian na totoon gamoran so gegemtan da tan amperen so kadedesyang et say impluensyan naimano ed 2 Corinto 4:4, a sasalitaen to “so dios na sayan sistema na bengabengatla.” Arum ya agmikabisado ed Biblia so nayarin manisip a say dios ya atukoy dia et say Makapanyarin-amin a Dios. Ingen ta inyarum na parehon bersikulo a sayan dios “so amulag ed kanonotan na saray agmananisia.” Peteg, satan so aggawaen na maaron Amalsa. Say dios ya atukoy et pareho ed saman so abitla ed 1 Juan 5:19 a kuanto: “Say interon mundo so mandukdukol ed pakayari na sakey a marelmeng.”

¹⁸ Say dios a mangokontrol ed sayan peles a mundo so nipakabat ed Apocalipsis 12:9 a bilang “say sakey ya atawag na Diablo tan Satanas, a sikato so mamapalikdo ed interon panaayaman a dalin.” Say ngaran a Satanas et kabaliksan to so “Sumusumpa” odino “Kabusol.” Say ngaran a Diablo et kabaliksan to so “Palson Manangakusa,” odino “Managpauges.” Saraya so matukoy a termino, lapud say impanrebelde nen Adan tan Eva so insugsug na sayan rebelde ed maespiritun ayaman. Sikato so angibaga’d si Eva, ed epekto: ‘Agmo nakaukolan iray ganggan na Dios. Sarag mon desidien ed inkasika no anto so susto tan aliwa.’ Anggaman kuan, diad inyarawi ed Dios, si Satanas so naambagel ed kanonotan. Saya so nanengneng ed saray gawa to, ta onnengneng pa ed mundo a kokontrolen to! Sayan aliwliwa, mauges ya awaran na katooan so mamekder a sikato so walaan na aliwliwa, mauges ya impluensya ed benegan to.

Anton Ilalo?

19. Anto so insuhiri na arum a manag-imaton no nipaakar ed saray remedyo ed saray sakit na sayan mundo?

¹⁹ Arum a manag-imaton ed sayan magulon mundo so angibaga na makapasagyat ya obserbasyon nipaakar ed polaing ed saray sakit na katooan. Inkuan na The Gazette ed Montreal: “Ngalngalin 150 grupo na pulitiko ed nasyon so manbibiraan ed nanduruman direksyon, a say planetan dalin so ipapaarap da ed kadederal. Ingen ta maslak ed saray manunan problema na mundo so sankagloboan ed kalaknab lapud say teknolohya ed transportasyon tan komunikasyon so amainget ed mundo diad sankagloboan a komunidad.” Inrekomenda to sirin: “Arum a porma na gobierno ed mundo so nakaukolan.” Inkuan nen sosyologon Erich Fromm a saray sakit na sayan mundo so natambal “no say interon [sosyal tan pulitikal] a sisteman wala legan na unor ya 6,000 taon na awaran so nasandian na pundamenton duman sakey.”​—Kien mi so italiko.

20. (a) Akin a saray pilalek a kalat so agbalot onsabi diad panamegley na saray sagpot na too? (b) Diad siopa so nepeg a pangiteenan tayo na talek a para ed arapen?

²⁰ Saratan a manag-imaton so agmakakabidbir, ingen say interon sosyal tan pulitikal a sistema so “nasandian na pundamenton manunan sakey”! Agla mabayag et wala lambengat so sakey a gobierno ed mundo a para ed amin a totoo. Balet satan so ag-onlesa ed panamegley na saray sagpot na too. Saray totoo lambengat so agmakayarin mangamper ed desyang. Seguradon agda nayarian a sandian iyan peles a sistema na bengabengatla na sakey a magmaong, a singa pinaneknekan na awaran. Agda nayarian a punasen so atawir ya ag-inkayadyari, sakit, tan patey. Tan agda nayarian a paandien si Satanas tan saray demonyos to. Noag ingen, say apalabas a kurang a ginawa na too so amaneknek a tua ed apuyanan iran salita: “Agkayarian na too so panakar to ya anggan say pangiwanwan to ed kurang to.” (Jeremias 10:23) Sirin isisimbawa na Salita na Dios: “Agyo iteteen so panmatalek yo ed saray dederlengen, nisay diad anak na mangaraldalin a too, ya anggapo ed sikato so kilalaban.” (Salmo 146:3) Diad siopa, sirin, so pangiteenan yo na talek yo? Kuan na Uliran 3:5: “Manmatalek ed si Jehova ed amin a pusom tan ag-onsasaral ed dilin pakatalos mo.” Akin a nepeg tayo so nawalaan na ontan a talek ed si Jehova? Lapud nagawaan to so agnagawaan na too, a singa paneknekan na onggendan ya artikulo.

Tepetepet ed Panrepaso

◻ Antoran makanan bengatla so agnayarian a gawaen na totoo?

◻ Panon a lalon pinalele na teknolohya so epekto na bakal?

◻ Akin a saray sagpot na too so mabetbet ya onsaew?

◻ Nisesengeg ed kuritan na too, anto so makabat a kurang?

[Litrato ed pahina 11]

Agnapunas na siensia medikal so etab na sakit tan patey

[Litrato ed pahina 10]

Agnaekal na gobierno na too so sankagloboan ya irap