Panpipirawatan Mo Tay Sakey a Matunong a Mundo?
SAKEY a tablan panaglayag a barko a walaan na taloran palo tan duaran grado so onsasakda ed gilig na dayat a natan et Cape Cod, Massachusetts, E.U.A. Abanalan a maong so crew tan 101 a pasaheros diad impanlayag ed loob na 66 ya agew. Diad gunaet a naarawian so panamasegsegang ed relihyon tan kairapan ed ekonomya, nambanikelan dan bineltang so Atlantic Ocean.
Legan a nababantag na pasaheros na sayan barko, say Mayflower, so dalin nen Nobyembre 11, 1620, mansiayap so kamataan da tekep na ilalon makagapo lamet. Diad pilalek a niletneg so pundasyon parad magmaong a mundo, pinirmaan na maslak ed saray wala la’d edad a lalakin pasaheros so Mayflower Compact. Nanpapaknaan da ditan so pangipaakseb na “matunong tan agmanangidumaduma iran ganggan” parad “inkalapagan a pankaabiganan na kolonya.” Kasin say piugagep dan sakey a mundon maptek ed moral tan patas parad amin—sakey a matunong a mundo—et tinmua?
Anggaman say Compact a pinirmaan ed Mayflower et ipapasen a sakey ed saray letnegan na sistemay gobierno na Amerika, say ag-inkahustisya so kaslakan a nagagawa ed Amerika, a singa met ed intiron mundo. Alimbawa, nonoten pay sakey a lakin pinaltog na polis ed beneg legan a sasalien toy ontakas kayari ton tinakewan tan pinaltog so makankien na lakoan. Indemanda toy polis tan say syudad na New York tan binayaran day minilyon a dolyares ed impan-areglo.
Nonoten pay sananey ya alimbawa. Legan na bar exam na saray mangaalay abogasya diad Pasadena, California, sakey ed sikara so biglan naataki tan alukbob. Tampol ya inusaran na duaran kaabay ton estudyante na cardiopulmonary resuscitation anggad insabi na saray paramediko. Tinulongan day too ed loob na 40 minuto. Balet sanen onkekerew ira na 40 minuton kaaruman pian nakompletoy eksamin, ag-ira inabuloyan na opisyal na bar.
Wadtan met so pamaakaran na pananusa parad gawan krimen. Onia so impabitar nen analyst ed ekonomya a si Ed Rubenstein: “Maslak a krimen et agbalot manreresulta ed kaaresto. Dakel ed saramay naaresto so ag-indemanda. Dakel a priso so napaparolan. Say iilaloan na kriminal a dusa, et sakey a posibilidad, aliwan segurado.” Diad panguusar ed data parad panagloob, inkuanton say potensyal a managloob “et nalegyasan toy kipisok a masulok a 98 porsiento ed panaon.” Say tsansa ya agpakadusa so mansusumpal ed idarakel na krimen tan saray biktima na krimen.—Eclesiastes 8:11.
Diad dakel a daldalin et onyayaman iray daiset a mayaman bangta say karaklan a pobri et nidudunget ed ekonomikon ag-inkahustisya. Say ontan ya ag-inkahustisya so ontatalona sano saray totoo lapud kolor na baog, etnikon abenegan, lenguahe, sekso, odino relihyon da et walaay samsamet a pankanawnawan naparakep so kipapasen da odino anggan sustinien so inkasikara. Alimbawa, unong ed The New York Times, “ngalngali kakapat na sakey bilyon a totoo ed dominadoy Hindu ya Abalaten ya Asia—maslak ed sikara et India tan Nepal—so niyanak tan ompatey a bilang untouchables.” Say resulta et minilyon so sasaloten na inkaduka, eras, tan sakit. Say ag-inkahustisya so ompapanat ed bilay da manlapud kianak anggad lubok.
Komusta met iray singano ag-inkahustiya ya agnakontrol na too? Isipen pay ugugaw a niyaanak a sipor lan walaay deperensia—bulag, retarded, odino walay depekto. Agta liknaen na sakey a bii so ag-inkahustisya no say anak to et pinmaway a lupoy odino inatey bangta ak-akkualen na bibii ed kakaabay to so makmaksil iran kapangyanak?
Makapaermen, kasmak lay ag-inkahustisya, pati met ed saray epekto to—malaknab a paniirap tan say kaandian na kareenan, gayaga, tan inkakontento. Lapud syodot ed ag-inkahustisya a naiimatonan odino naeeksperiensia ra, dakel so binmaling ed karawalan, ya amaloor labat ed paniirap na too. Maslak a bakal so nanlalabanan lapud naiimatonan ya ag-inkahustiya.
Akin a sinmaew so too a mangitarok na sakey a matunong a mundo? Kasin kugip labat so ontan a mundo?
[Picture Credit Line ed pahina 3]
Corbis-Bettman
[Litrato ed pahina 4]
Panpipirma ed Mayflower Compact
[Credit Line]
Corbis-Bettman