Anto So Naaralan Tayo ed Palsa na Dios?

NAROMOG na saray malapati so pakabidbiran da diad panangusar ed mugen na saray magnetikon kristal ed ulo ra tan beklew da. Arum a sira so mamawala na elektrisidad. Pigaran klase na manok so mangekal na subran asin a manlapud danum ed dayat ya inumen da. Arum iran de-baley a sira so walaan na saray sengat a nayarin panoen na balanglan danum a legepan odino diad gas pian onletaw lamet.

On, balanglan namoria to odino andi, kapiganman ya usaren na sakey a too so kumpas, mamawala na elektrisidad, mangidesinyo na sakey a submarino, odino mamatabang ed danum na dayat, sikato so diad tua et mangaalig lambengat ed palsa na Dios.

Peteg, say palsa na Dios so walaan na ontan lan karakel na leksion ed too a no maminsan et tinawag na “say libro na palsa.” Alimbawa, say bionics so sakey a sanga na siensia a nideboto ed praktikal a panangiyaplika ed saray sisteman aromog ed palsa. Isakup na saraya so payak na eroplano a saray itsura to so singa saray payak na manok, saray submarinon nauhas a singa saray dolpin, tan saray konkreton paalagey ya adesinyon singa saray pukel na too. Balet kasin say teknikon pikakabat lambengat so walan iyopresi na “libro na palsa”?

Andi, itarya to no maminsan iray praktikal a leksion ed moral a kipapasen met. Tutukoyen to so instinkto na gilata ed inkamagunaet, alimbawa, say libro na Biblia ya Uliran so mangisisimbawa: “Onla ed gilata, sikan mangiras; nengnengen moray dalan to tan magmaliw a makabat. Anggaman andian na manunaan, manangimaton odino manuley, itarya to so tagano to anggan dian tiagew; mantipon na abasto ton tagano anggan diad panagani.”​—Uliran 6:6-8.

Anggaman kuan, say ethology, sakey a siensian mangibabagan mangaagwat na leksion a manlapud walewaleng na ayep, so walaan na saray limitasyon to. Saray walewaleng na too so agnipasen ya eksakto ed parehon kategorya a singa saray ayayep. Saray makatantandan pandumaan, a singa say lenguahe tan agmanganggan lalon asaganet ya oksuyan na panag-isip ed too, so nepeg a konsideraen. A singa imbaga na sakey a sientista: “Sikatayo so aliwa lambengat ya esmartin bakes.” Saray kanonotan tayo “so manggawa ed sikatayon makalidad a miduma a manlapud amin nin arum a porma na bilay.”

Nagkalalo ni, walaray arum a tepetepet ya agnaebatan a balot na maapit a panagaral ed palsa lambengat. Isakup na saraya: Kasin say bilay so walaan na gagala? Kasin wala so Dios, tan no ontan, kasin sikato so manatalima ed sikatayo? Nengnengen tayo natan no saratan a tepet so naebatan.

Akauna La So Palsa: Sonar

Saray kaging so akinlongan ed sakey a sisteman miulibay ed sakey a sonar, a makayari ed sikaran mananap tan manumbok ed kiwas na erelen da diad pangipaway da ed saray tanol tan panganalisa ed saray aniweng. Balet sakey ya insekto (say tigren dogbane) so walaan na alatup a sinyal a mangipaway na saray bunlayon a miulibay ed saraman so wala ed kabusol to. Diad pakaawat ed sinyal, say kaging, andian la na magenap a panaon a manganalisa no kasin sikato so samben odino andi, so sistematikon ompaliis ed insekto.

Si Propesor James Fullard, na University of Toronto, Canada, so angibalikas na admirasyon to, a kuanto: “Say makapakelaw a bengatla et say kabaleg na impormasyon a napapaandar tan mamapawala na saray neurolohikon desisyon a gawaen na saray kaging tan saray insekto, ya usaren da so limitadon tuloy a bilang na saray selulan nerbo. Ipatnag da so sukat na ekonomya tan inkasaganet a nayarin pakasibletan na saray estratihikon pibabakal ed tagey a totoo.”

Akauna La So Palsa: Say Lumelegep a Bell

[Kahon/Litrato ed pahina 4]

Diad ngalngalin gapo na koma-16 a siglo, nibaga a si Leonardo da Vinci so akaimbento na sakey ya aparato na panaglegep. Balet sakey a genggeng a manngaran na Argyroneta aquatica so walaan la na perpekton sistema na panlinawa ed dalem na danum. A singa ipapaliwawa nen Andrée Tétry ed libro ton Les outils chez les êtres vivants (Tools Used by Living Beings), sayan genggeng so “manayam ed matantan-agus na danum ed limog na saray nipalereg a tanaman ed dalem na danum tan manlaga ed limog da na agaylan abig ya ubong, sikara so malukak ya inkabit ed pasen na saray dakel a daramey. Ompawil ed tapew, . . . say genggeng, diad biglan ipuligar, so makala na bura na dagem diad saray agnabasa na danum a buek to ed eges. . . . Say genggeng so onlegep lamet tan ilira toray bura na dagem ed dalem na ubong a daramey. Say bura ed satan so ontagey a mamorma na samet ya ibisog ed ubong.” Diad naulit-ulit a pambiahe, say genggeng so makatipon na magenap a dagem ya usaren ed sanagew ed silong na bell to, a ditan et kanen to so narel to legan na labi. Nipaakar ed saya, inyarum nen Tétry: “Saray aparaton panaglegep na too, sirin, so mipara ed sankaespesyalistaan a nengneng a naimatonan ed palsa.”