Mɔɔ Yɛsukoa Yɛfi Gyekɔbo Ngapezo Ne Anu La—Foa Mɔɔ Limoa

1-2. Mɔɔ ɔka ekyii Gyekɔbo wu la, duzu a ɔyɛle a, na duzu ati a ɔyɛle zɔ a? (Eza nea nvoninli ne.)

MƆƆ Gyihova sonvolɛ nɔhavo Gyekɔbo nee ye abusua ne dule vile Keena hɔle Yigyibiti la, ɛvolɛ kɛyɛ 17 ɛpɛ nu. (Gyn. 47:28) Mekɛ zɔhane, ɔ nye liele kɛ ɔnwunle ye kulovolɛ ralɛ Dwosefi bieko na ɔ nee ɔ mra ne mɔ amuala bɔle nu bieko la. Noko akee Gyekɔbo nwunle kɛ ɔnrɛhyɛ na yeawu. Ɔti ɔvɛlɛle ɔ mra mrenyia ne mɔ amuala kɛ bɛrɛla bɛmaa ɔha edwɛkɛ bie mɔɔ nwolɛ hyia la ɔhile bɛ.—Gyn. 49:28.

² Mekɛ zɔhane, ɛnee mbusua tile ta maa bɛ abusua ne anu amra yia na bɛka mɔɔ ɔwɔ kɛ bɛyɛ la bɛkile bɛ kolaa na bɛawu. (Aye. 38:1) Eza bie a bɛka awie mɔɔ saa bɛwu a ɔbali bɛ agya yeayɛ abusua ne ati la wɔ ayia zɔhane abo.

3. Kɛ mɔɔ Gyɛnɛsese 49:​1, 2 kile la, duzu ati a ɛnee Gyekɔbo edwɛkɛ zɔhane anwo hyia kpalɛ a?

³ Kenga Gyɛnɛsese 49:​1, 2. Noko ɛnee ayia ɛhye le ngakyile. Ɛnee Gyekɔbo le ngapezonli. Wɔ zɔhane ayia ne abo, Gyihova sunsum ne hanle Gyekɔbo maanle ɔhanle edwɛkɛ mɔɔ anwo hyia mɔɔ bado ɔ bo zo amra kenle bie la anwo edwɛkɛ. Ɔlua ɛhye ati, bɛta bɛfɛlɛ Gyekɔbo edwɛkɛ zɔhane ye ewule ɛkpa zo ngapezo ne.

4. Mekɛ mɔɔ yɛlɛsuzu Gyekɔbo ngapezo ne anwo la, duzu a ɔwɔ kɛ yɛkakye a? (Eza nea ɛlɛka, “Gyekɔbo Abusua Ne.”)

⁴ Wɔ edwɛkɛ ɛhye anu, yɛbazuzu edwɛkɛ mɔɔ Gyekɔbo hanle hilele ɔ mra mrenyia ne mɔ anu nna: Wulubɛn, Semɛyɔn, Livae nee Dwuda la anwo. Akee yɛbazuzu edwɛkɛ mɔɔ ɔhanle ɔhilele ɔ mra mrenyia mɔtwɛ ne mɔɔ ɛha la anwo wɔ edwɛkɛ bieko anu. Kɛ mɔɔ yɛbanwu ye la, Gyekɔbo anga mɔɔ bado ɔ mra ne mɔ la angomekye anwo edwɛkɛ, emomu, eza ɔhanle mɔɔ bado bɛ bo zo amra mɔɔ nzinlii bɛbayɛ Yizilayɛ maanle ne la anwo edwɛkɛ. Saa yɛnea Yizilayɛ maanle ne tetedwɛkɛ nu a, yɛbanwu kɛzi Gyekɔbo ngapezo ne rale nu bɔkɔɔ la. Eza saa yɛsuzu ye edwɛkɛ ne anwo a, yɛbanyia ɛzukoalɛdeɛ ngɛnlɛma mɔɔ bahola aboa yɛ yeamaa yɛayɛ mɔɔ sɔ yɛ anwuma Selɛ Gyihova anye la.

WULUBƐN

5. Nwolɛ adenle boni a bie a ɛnee Wulubɛn anye la kɛ ɔbanyia yeavi ye papa ɛkɛ a?

⁵ Gyekɔbo limoale hanle Wulubɛn ngapezo ɛdeɛ ne hilele ye. Ɔhanle kɛ: “Wɔmɔ a ɛle me ra kpanyinli a.” (Gyn. 49:3) Kɛmɔ Wulubɛn a le ralɛ kpanyinli la ati, bie a ɛnee ɔ nye la kɛ ɔbanyia ye papa agyapadeɛ ne dɔɔnwo. Eza bie a ɛnee ɔ nye la kɛ saa ye papa wu a ɔdaye a ɔbali ye agya a, na nzinlii yeava zɔhane nwolɛ adenle ne yeamaa ɔdaye mumua ne ɔ mra.

6. Duzu ati a Wulubɛn asa anga agyapadeɛ mɔɔ anrɛɛ ɔwɔ kɛ ɔnyia ye kɛ belamunli ralɛ la ɛ? (Gyɛnɛsese 49:​3, 4)

⁶ Noko, Wulubɛn asa anga agyapadeɛ mɔɔ ɛnee ɔwɔ kɛ ɔnyia ye kɛ belamunli ralɛ la. (1 Ek. 5:1) Duzu ati ɔ? Wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo mɔɔ pɛle nu la, ɔ nee Gyekɔbo nwewe Belehaa lale. Ɛnee Belehaa le Gyekɔbo aye Relahyɛle mɔɔ ɔkulo ye kpalɛ mɔɔ ɔwule la sonvolɛ raalɛ. (Gyn. 35:​19, 22) Ɛnee Wulubɛn ɛ mame ɛdeɛ ne a le Gyekɔbo aye Liya. Bie a nla nwo atiakunluwɔzo ɛtane a maanle Wulubɛn yɛle zɔhane a. Anzɛɛ ɔbayɛ kɛ ɔ nee Belehaa lale amaa Gyekɔbo ava Belehaa anwo ɛya na yeahulo ɔdaye Wulubɛn mame. Kɛzi ɔde ye biala la, Gyihova nee ye papa anye anlie mɔɔ ɔyɛle la nwo fee.—Kenga Gyɛnɛsese 49:​3, 4.

7. Duzu a dole Wulubɛn nee ɔ bo zo amra a? (Eza nea ɛlɛka, “Gyekɔbo Ewule Ɛkpa Zo Ngapezo Ne.”)

⁷ Gyekɔbo hanle hilele Wulubɛn kɛ: “Ɛnrɛyɛ kpole.” Zɔhane edwɛkɛ ne rale nu. Kɛlɛtokɛ biala ɛnle ɛkɛ mɔɔ kile kɛ Wulubɛn abozonli bie yɛle belemgbunli, ɛsɔfo anzɛɛ ngapezonli a. Noko Gyekɔbo amkpo Wulubɛn, na ɔ bo zo amra yɛle Yizilayɛ mbusua ne mɔ anu ko. (Dwɔh. 12:6) Wulubɛn lale subane ngɛnlɛma ali wɔ mekɛ gyɛne nu, na kɛlɛtokɛ biala ɛnle ɛkɛ mɔɔ kile kɛ ɔbɔle adwɔmane ɛbɛla bieko a.—Gyn. 37:​20-22; 42:37.

8. Duzu a yɛbahola yɛazukoa yɛavi Wulubɛn neazo ne anu a?

⁸ Duzu a yɛsukoa yɛfi nu a? Ɔwɔ kɛ yɛbɔ mɔdenle kɛ yɛbahomo yɛ nwo zo na yɛko yɛtia nla nu ɛbɛlatane. Saa yɛyia sɔnea mɔɔ ɔbamaa yɛayɛ ɛtane a, ɔwɔ kɛ yɛgyinla na yɛdwenle kɛzi yɛ nyɛleɛ ne bagyegye Gyihova, yɛ abusua ne nee awie mɔ la anwo. Eza ɔwɔ kɛ yɛkakye kɛ “mɔɔ sonla kɛlua la yɛɛ ɔbu a.” (Gal. 6:7) Noko mɔɔ dole Wulubɛn la maa yɛkakye Gyihova anwunvɔnezelɛ ne. Saa yɛyɛ nvonleɛ a, Gyihova ɛmbɔ yɛ nwo bane ɛnvi mɔɔ fi nu ba la anwo ɛdeɛ, noko saa yɛyɛ mɔɔ le kpalɛ la a, ɔbayila yɛ.

SEMƐYƆN NEE LIVAE

9. Duzu a ammaa Gyekɔbo anye anlie Semɛyɔn nee Livae anwo a? (Gyɛnɛsese 49:​5-7)

⁹ Kenga Gyɛnɛsese 49:​5-7. Bieko, Gyekɔbo dendɛle hilele Semɛyɔn nee Livae na ye edwɛkɛ ne hilele kɛ ɔ nye anlie bɛ nwo. Wɔ ɛvolɛ bie mɔɔ ɛpɛ nu la, Keenanli kpavolɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Hyikɛm la hyele Gyekɔbo ara raalɛ Daena mialeranu ɔ nee ye lale. Gyekɔbo amra mrenyia ne mɔ amuala vale mɔɔ dole bɛ diema raalɛ ne la anwo ɛya, na ɛnee ndelebɛbo wɔ nu, noko Semɛyɔn nee Livae yɛle basabasa. Bɛbɔle mrenyia mɔɔ wɔ Hyikɛm sua ne azo la ɛwɔkɛ kɛ saa bɛpɛ bɛ mrenyiazo a, bɛ nee bɛ badɛnla anzodwolɛ nu, noko ɛnee bɛlɛbɛlɛbɛla bɛ. Mrenyia ne mɔ noko liele dole nu na bɛmaanle bɛpɛle bɛ mrenyiazo. Noko mekɛ mɔɔ bɛ mrenyiazo ɛpɛle ne ati bɛlɛte nyane la, Semɛyɔn nee Livae “vale bɛ konle dadeɛ hɔle sua ne azo arɛlevilɛ nu, na bɛhunle nrenyia biala mɔɔ wɔ zolɛ la.”—Gyn. 34:​25-29.

10. Kɛzi ngapezo mɔɔ Gyekɔbo hanle ye wɔ Semɛyɔn nee Livae anwo la rale nu ɛ? (Eza nea ɛlɛka, “Gyekɔbo Ewule Ɛkpa Zo Ngapezo Ne.”)

¹⁰ Basabasa mɔɔ Gyekɔbo amra mrenyia nwiɔ ne yɛle la gyegyele ye kpalɛ. Ɔhanle kɛ bɛbabɔ bɛ asande na bɛade bɛakponde Yizilayɛ amuala. Ɛvolɛ mɔɔ bo 200 la anzi, ngapezo zɔhane rale nu wɔ mekɛ mɔɔ Yizilayɛma hɔle Ɛwɔkɛ Azɛlɛ ne azo la. Bɛvale Dwuda abusua ne azɛlɛ ne ɛleka ngakyile bɛmaanle Semɛyɔn abusua ne kɛ bɛ agyapadeɛ. (Dwɔh. 19:1) Bɛvale azuamgbole 48 bɛmaanle Livaema wɔ Yizilayɛ amuala kɛ bɛ agyapadeɛ.—Dwɔh. 21:41.

11. Ninyɛne mgbalɛ boni mɔ a Semɛyɔn nee Livae mbusua ne mɔ yɛle a?

¹¹ Semɛyɔn nee Livae abozoamra anyɛ bɛ nenyia mɔ nvonleɛ ne mɔ bie. Livae abusua ne lile nɔhalɛ kpole wɔ nɔhalɛ ɛzonlenlɛ nu. Mɔɔ Mosisi hɔle Saenae Boka ne azo kɛ ɔkalie Mɛla ne yeavi Gyihova ɛkɛ la, Yizilayɛma dɔɔnwo vale bɛ nwo wulale ɛnlankɛ ralɛ ananze ne ɛzonlenlɛ nu noko Livaema hɔbokale Mosisi anwo na bɛboale ye bɛmaanle ɔlile nyɛleɛ ɛtane zɔhane anwo gyima. (Ɛzɛ. 32:​26-29) Gyihova yele Livae abusua ne ziele ahane na ɔvale ɛsɔfolilɛ ne, mɔɔ le nwolɛ adenle mɔɔ sonle bolɛ la, ɔmaanle bɛ. (Ɛzɛ. 40:​12-15; Nɔm. 3:​11, 12) Nzinlii mɔɔ bɛko bɛava Ɛwɔkɛ Azɛlɛ ne la, Semɛyɔn abusua ne hɔbokale Dwuda abusua ne anwo maanle bɛhonle bɛtiale Keenama amaa bɛ sa aha azɛlɛ ne mɔɔ Gyihova ɛva ɛbɔ bɛ ɛwɔkɛ la.—Ndɛ. 1:​3, 17.

12. Duzu a yɛbahola yɛazukoa yɛavi Semɛyɔn nee Livae neazo ne anu a?

¹² Duzu a yɛsukoa yɛfi nu a? Mmafa ɛya ɛsisi kpɔkɛ anzɛɛ ɛyɛ debie biala ɛlɛ. Saa awie nee wɔ anzɛɛ wɔ kulovolɛ bie anli ye boɛ a, ye biala anu ɛbava nwolɛ ɛya. (Edw. 4:4) Noko ɔwɔ kɛ yɛkakye kɛ Gyihova ɛnlie edwɛkɛ mɔɔ yɛfa ɛya yɛka anzɛɛ nyɛleɛ mɔɔ yɛfa ɛya yɛyɛ la ɛndo nu. (Gye. 1:20) Saa awie mɔɔ wɔ asafo ne anu anzɛɛ ɔnle asafo ne anu la nee yɛ anli ye boɛ a, yɛdi nwolɛ gyima wɔ adenle mɔɔ sɔ Gyihova anye la azo. Yemɔ baboa yɛ amaa yɛanva ɛya yɛanga edwɛkɛ anzɛɛ yɛanyɛ debie mɔɔ ɔbagyegye awie mɔ la. (Wlo. 12:​17, 19; 1 Pita 3:9) Saa bɔbɔ wɔ awovolɛ ɛnyɛ mɔɔ sɔ Gyihova anye la a, kakye kɛ yemɔ ɛngile kɛ ɔwɔ kɛ ɛdi bɛ neazo ne anzi. Mmanyia adwenle kɛ wɔyɛ mgbane na ɛnrɛhola ɛnrɛyɛ mɔɔ sɔ Gyihova anye la. Gyihova ɛnrɛmaa ɔ rɛle ɛnrɛvi ye ɛlɛ kɛ ɔbamaa wɔ ahatualɛ wɔ mɔdenle mɔɔ ɛbɔle kɛ ɛbayɛ mɔɔ tenrɛ la dahuu la anwo.

DWUDA

13. Duzu ati a ɔbayɛ kɛ adwenleadwenle dɔle Dwuda anwo wɔ mekɛ mɔɔ ye papa ngapezo ne dwule ɔ nwo zo la ɛ?

¹³ Akee Gyekɔbo ngapezo ne ɛdwu ɔ ra Dwuda anwo zo. Mɔɔ Dwuda dele edwɛkɛ mɔɔ ye papa hanle ye wɔ ɔ mediema mgbanyinli ne mɔ anwo la, bie a ɔmaanle adwenleadwenle dɔle ɔ nwo. Ɔluakɛ ɛnee ɔdaye noko yeyɛ nvonleɛ mgbole bie mɔ. Mɔɔ Semɛyɔn nee Livae hɔhunle Hyikɛm mrenyia la, ɔbayɛ kɛ ɔboka nwo a bɛhɔsesale sua ne azo ninyɛne a. (Gyn. 34:27) Ɔ nee ɔ mediema ne mɔ a dɔnenle Dwosefi kɛ akɛlɛ na bɛbɔle adalɛ bɛhilele bɛ papa a. (Gyn. 37:​31-33) Nzinlii, ɔ nee ɔ ra nrenyia aye Teema, mɔɔ ɛnee ɔsuzu kɛ ɔle tuutuunli la lale.—Gyn. 38:​15-18.

14. Ninyɛne mgbalɛ boni mɔ a Dwuda yɛle a? (Gyɛnɛsese 49:​8, 9)

¹⁴ Noko mɔɔ Gyekɔbo yɛle la ala a le kɛ ɔhanvole Dwuda na ɔbɔle ye ɛwɔkɛ kɛ ɔ nee ye abusua ne banyia nyilalɛ. (Kenga Gyɛnɛsese 49:​8, 9.) Dwuda lale ye ali kɛ ɛnee ɔdwenle ye papa mɔɔ ɛyɛ ɛrelera la anwo kpalɛ. Eza ɔlale ahunluyelɛyelalɛ ali ɔhilele ɔ diema kakula Bɛngyaman.—Gyn. 44:​18, 30-34.

15. Kɛzi Dwuda asa hanle nyilalɛ mɔɔ bɛvale bɛbɔle ye ɛwɔkɛ la ɛ?

¹⁵ Gyekɔbo hanle kɛ Dwuda bayɛ ɔ mediema ne mɔ adekilevolɛ. Noko akee ɛnee ɔbahyɛ na ngapezo zɔhane ara nu. Mɔɔ Gyekɔbo hanle ngapezo zɔhane la, ɔ nzi kɛyɛ ɛvolɛ 200 mɔɔ Yizilayɛma vile Yigyibiti na bɛlua fienemgbole ne anu bɛlɛkɔ Ɛwɔkɛ Azɛlɛ ne azo la yɛɛ bɛlimoale bɛbɔle Dwuda abusua ne duma kɛ bɛli Yizilayɛ maanle ne anyunlu a. (Nɔm. 10:14) Ɛvolɛ dɔɔnwo anzi, Dwuda abusua ne a lile Yizilayɛma anyunlu maanle bɛhonle bɛvale Ɛwɔkɛ Azɛlɛ ne a. (Ndɛ. 1:​1, 2) Yɛɛ Devidi, mɔɔ boka Dwuda abozoamra ne anwo la a limoale lile belemgbunli wɔ abusua ɛlɔnwɔne zɔhane anu a. Noko dɔɔnwo tɛbɔ ɛkɛ.

16. Kɛzi ngapezo mɔɔ wɔ Gyɛnɛsese 49:10 la rale nu ɛ? (Eza nea ɛlɛka, “Gyekɔbo Ewule Ɛkpa Zo Ngapezo Ne.”)

¹⁶ Gyekɔbo hanle kɛ Belemgbunli ne mɔɔ ɔbali alesama anwo zo tumi dahuu la bavi Dwuda abozoamra anu. (Kenga Gyɛnɛsese 49:10 nee ɔbodwɛkɛ ne.) Belemgbunli zɔhane a le Gyisɛse Kelaese, yemɔ a Gyekɔbo vɛlɛle ye Hyaelo la. Anwumabɔvolɛ bie hanle ye wɔ Gyisɛse anwo kɛ: “Gyihova Nyamenle bava ɔ ze Devidi belemgbunli ebia ne amaa ye.” (Luku 1:​32, 33) Eza bɛfɛlɛ Gyisɛse “Dwuda abusua nu Awenade ne.”—Yek. 5:5.

17. Kɛ ɔkɛyɛ na yɛazukoa Gyihova wɔ kɛzi yɛbu awie mɔ la anu ɛ?

¹⁷ Duzu a yɛsukoa yɛfi nu a? Ɔnva nwo kɛ Dwuda yɛle nvonleɛ mgbole la, Gyihova yilale ye. Noko asoo ɔbahola yeara ye kɛ ɛnee Dwuda amediema ne mɔ ɛnnwu deɛmɔti Gyihova yilale ye la ɔ? Kɛzi ɔde ye biala la, Gyihova nwunle debie kpalɛ wɔ Dwuda anu na ɔyilale ye wɔ nwolɛ. Kɛ ɔkɛyɛ na yɛazukoa Gyihova neazo ne ɛ? Saa yɛ diema Kilisienenli bie nyia nwolɛ adenle titili bie a, wɔannea a yɛbalimoa yɛava yɛ adwenle yɛazie ye sinlidɔlɛ ne mɔ azo. Noko ɔwɔ kɛ yɛkakye kɛ Gyihova anye die ye subane ngɛnlɛma ne mɔ anwo. Gyihova fa ye adwenle sie subane kpalɛ mɔɔ wɔ ye azonvolɛ nu la azo. Bɛmaa yɛbɔ mɔdenle kɛ yɛbayɛ zɔhane ala.

18. Duzu ati a ɔhyia kɛ yɛnyia abotane a?

¹⁸ Debie bieko mɔɔ yɛbahola yɛazukoa yɛavi Dwuda neazo ne anu la a le kɛzi ɔhyia kɛ yɛsi abotane la. Gyihova di ye ɛwɔkɛ zo dahuu, noko tɛ mekɛ ne amuala a ɔdi nwolɛ gyima wɔ adenle anzɛɛ mekɛ mɔɔ yɛ nye la la azo a. Tɛ ɛkɛ ne ala a Dwuda abozoamra bɔle ɔ bo kɛ bɛdi Nyamenle menli ne anyunlu a. Noko bɛvale nɔhalɛlilɛ bɛgyinlanle bɛdabɛ mɔɔ Gyihova kpale bɛ la anzi; menli ɛhye mɔ bie a le Mosisi mɔɔ vi Livae abusua nu, Dwɔhyua mɔɔ vi Yifelaem abusua nu yɛɛ Belemgbunli Sɔɔlo mɔɔ vi Bɛngyaman abusua nu la. Bɛmaa yɛdayɛ noko yɛgyinla awie biala mɔɔ Gyihova bakpa ye kɛ ɔli yɛ nyunlu ɛnɛ la anzi.—Hib. 6:12.

19. Gyihova anwo debie boni a yɛsukoa yɛfi Gyekɔbo ewule ɛkpa zo ngapezo ne mɔɔ yɛzuzu nwo la anu a?

¹⁹ Duzu a yɛnwu ye wɔ Gyekɔbo ewule ɛkpa zo ngapezo ne mɔɔ yɛzuzu nwo la anu a? Ɔda ali kɛ “tɛ kɛzi sonla nea debie la a Nyamenle nea a.” (1 Sa. 16:7) Gyihova lɛ abotane yɛɛ ɔfa ɛtane ɔkyɛ. Ɔnsosɔ ɛtane zo ɛdeɛ, noko ɔ nye ɛnla kɛ ye azonvolɛ bayɛ bɛ ninyɛne kɛ asɛɛ bɛdi munli. Saa menli mɔɔ ɛyɛ ɛtane dɛba la nu bɛ nwo nɔhalɛ nu na bɛyɛ mɔɔ le kpalɛ la a, ɔbayila bɛ. Wɔ edwɛkɛ bieko anu, yɛbazuzu edwɛkɛ mɔɔ Gyekɔbo hanle hilele ɔ mra mrenyia mɔtwɛ ne mɔɔ ɛha la anwo.