Mboaneneavolɛma Nsuu, Mgbanyima Mɔtwɛ—Mɔɔ Bɛgyi Ɛkɛ Bɛmaa Ye Ɛnɛ La
“Yɛbava mboaneneavolɛma kɛyɛ nsuu nee mgbanyima kɛyɛ mɔtwɛ a yɛaho yɛatia bɛ a.”—MAEKA 5:5.
1. Duzu ati a ɛnee kpɔkɛ mɔɔ Seleama nee Yizilayɛma ɛbɔ la ɛnrɛyɛ boɛ ɛ?
WƆ ƐVOLƐ 762 K.Y.M. kɔdwu 759 K.Y.M., Yizilayɛ nee Selea arelemgbunli vale konle doale Dwuda belemgbunli ne. Ɛnee bɛ bodane a le boni? Bɛko bɛava Gyɛlusalɛm na bɛaye Belemgbunli Ehaze bɛavi ebia ne azo bɛava awie mɔɔ bie a ɔnvi Belemgbunli Devidi abusua nu la bɛali ebia ne. (Aye. 7:5, 6) Noko ɛnee bɛ akpame ne ɛnrɛyɛ boɛ. Ɛnee Gyihova ɛha kɛ Devidi abozoamra ne ko bali Ye ebia ne dahuu, yɛɛ Nyamenle edwɛkɛ biala noko ba nu.—Dwɔh. 23:14; 2 Sam. 7:16.
2-4. Kilehile kɛzi Ayezaya 7:14, 16 rale nu (a) wɔ ɛvoya mɔtwɛ K.Y.M. (b) wɔ ɛvoya ne mɔɔ lumua Y.M.
2 Alumua ne, ɛnee ɔzɔho kɛ Seleama nee Yizilayɛma akpame ne bayɛ boɛ. Bɛhunle Ehaze ɛlɔnema 120,000 wɔ konle kokye anu! Bɛhunle “belemgbunli ne ara nrenya” Meeyasaya. (2 Edk. 28:6, 7) Noko ɛnee Gyihova ɛlɛnea. Ɔhakyele ɛwɔkɛ ne mɔɔ ɔbɔle Devidi la; yemɔti, ɔvale edwɛkɛ mɔɔ ɔmaa anwosesebɛ kpalɛ la ɔzoanle ngapezonli Ayezaya.
3 Ayezaya hanle kɛ: “Bɛnlea, kakula bɛlɛra banrenzɛ yeawo ralɛ nrenya, na yeado ye Yimanoɛle. . . . Menli banriandi avi azɛlɛ ne mɔɔ arelemgbunli nwiɔ ne mɔɔ ɛsulo bɛ la [Selea nee Yizilayɛ] sie la azo kolaa na kakula ne anyi ayɛ mɔɔ ɔkola ɔkpo ɛtane ɔfa kpalɛ.” (Aye. 7:14, 16) Ɔle nɔhalɛ, ngapezo ne foa mɔɔ lumua la fane Mɛzaya ne awolɛ nwo. (Mat. 1:23) Noko akee, kɛmɔ “arelemgbunli nwiɔ” ne, Selea belemgbunli ne nee Yizilayɛ belemgbunli ne anyɛ Dwuda ɛhwee wɔ ɛvoya ne mɔɔ lumua Y.M. la ati, ɔbayɛ kɛ ngapezo ne mɔɔ fane Yimanoɛle ne anwo la lumuale rale nu wɔ Ayezaya mekɛ zo.
4 Mekɛ mɔɔ Ayezaya vale edwɛkɛ titile ɛhye dole gua la, yeangyɛ ɔ ye vale ɛkolɛ, ɔwole ralɛ nrenya na ɔdonle ye duma Meehɛ Hyalale Hahyebaze. Ɔbayɛ kɛ kakula ɛhye a Ayezaya vɛlɛle ye “Yimanoɛle” la.a Wɔ Baebolo mekɛ zo, saa bɛwo kakula a bɛmaa ye duma, bie a bɛfa bɛkakye edwɛkɛ bie mɔɔ zile la, noko ye awovolɛ nee ye mbusuafoɔ to ye duma bieko. (2 Sam. 12:24, 25) Yɛnlɛ daselɛ biala mɔɔ ɔkile kɛ bɛvɛlɛle Gyisɛse Yimanoɛle ɛlɛ a.—Bɛgenga Ayezaya 7:14; 8:3, 4.
5. Kpɔkɛ mɔɔ nrɛlɛbɛ ɛnle nu la boni a Belemgbunli Ehaze zile a?
5 Mekɛ mɔɔ ɛnee Yizilayɛ nee Selea ɛva bɛ adwenle ɛzie Dwuda anwo zo la, ɛnee maanle bie mɔɔ ɔze konle nye zo kpalɛ la noko kpondɛ kɛ ɔko ɔfa maanzinli ne. Yemɔ a le Aselea mɔɔ ɛnee ɛlɛkpazi arayɛ ewiade tumililɛ la. Kɛmɔ Ayezaya 8:3, 4 ne ka la, ɛnee Aselea bazoa “Dɛmasekɛsema” nee “Samɛleama anwo ninyɛne kɔsɔɔti” kolaa na yeateta Dwuda belemgbunlililɛ ne mɔɔ ɔwɔ nyiakɛ la. Kɛ anrɛɛ Ehaze mɔɔ ɔnlɛ diedi la bava ɔ nwo ado Nyamenle edwɛkɛ ne mɔɔ ɔluale Ayezaya anwo zo ɔhanle azo la, ɔ nee Aseleama yɛle ngyekyeleɛ bie mɔɔ nrɛlɛbɛ ɛnle nu na ɛhye manle bɛsisile Dwudama. (2 Arl. 16:7-10) Kɛ Dwuda kpanyinli anzɛɛ mboaneneavolɛ la, anrɛɛ ɔwɔ kɛ Ehaze bɔ menli ne anwo bane, noko yeangola. Yɛbahola yɛabiza yɛ nwo kɛ, ‘Saa ɔwɔ kɛ mesi kpɔkɛ bie mɔɔ anwo hyia la a, asoo mefa me rɛle mewula Nyamenle anzɛɛ menli nu?’—Mrɛ. 3:5, 6.
MBOANENEAVOLƐ FOFOLƐ VALE ADENLE GYƐNE ZO
6. Kɛzi ɛnee Hɛzikaya tumililɛ ne le ngakyile fi Ehaze ɛdeɛ ne anwo ɛ?
6 Ehaze wule 746 K.Y.M., na ɔ ra nrenya Hɛzikaya lile ye agya na ɔlile ebia ne. Ɛnee Dwudama ɛlɛdi ehyia na bɛ sunsum nu gyinlabelɛ ɛzɛkye. Kɛ kpavolɛ mɔɔ ɛlɛdi belemgbunli la, duzu a ɔbalumua yeayɛ a? Asoo ɔbabɔ mɔdenle kɛ ɔmaa Dwuda maanle ne akpazi nwonane nu bieko ɔ? Kyɛkyɛ. Ɛnee Hɛzikaya le sunsum nu sonla, mboaneneavolɛ mɔɔ ɔfɛta. Mɔɔ ɔlumuale ɔyɛle la a le kɛ ɔbava nɔhalɛ ɛzonlenlɛ yeazie ɛkɛ bieko na yeaboa maanle ne mɔɔ bɛde atua la yeamaa bɛ nee Gyihova anyia abusuabɔlɛ kpalɛ. Mekɛ mɔɔ ɔnwunle mɔɔ Nyamenle kpondɛ kɛ ɔyɛ la, ɔzile nwolɛ kpɔkɛ ndɛndɛ. Ɔyɛle neazo kpalɛ ɔmanle yɛ!—2 Edk. 29:1-19.
7. Duzu ati a ɛnee Livaema hyia belemgbunli fofolɛ ne moalɛ ɛ?
7 Ɛnee ɔle Livaema ɛzonlelilɛ kɛ bɛbaboa menli ne bamaa bɛazonle Gyihova bieko. Yemɔti, Hɛzikaya yiale bɛ na ɔzile bɛ adua kɛ ɔbaboa bɛ. Pɛ kɛzi Livaema mɔɔ di nɔhalɛ mɔɔ ɛnee wɔ ayia ne abo anye liele la nvoninli wɔ wɔ adwenle nu, wɔ mekɛ mɔɔ belemgbunli ne hanle kɛ: ‘Gyihova ɛye bɛ kɛ, bɛmɛ yɛɛ bɛgyinla ɔ nyunlu bɛzonle ye la.’ (2 Edk. 29:11) Ɛhɛe, ɛnee bɛva adehilelɛ bɛmaa Livaema kɛ bɛboa menli ne bɛmaa bɛzonle nɔhalɛ Nyamenle ne!
8. Duzu bieko a Hɛzikaya yɛle vale kpogyale maanle ne sunsum nu gyinlabelɛ ne zo a, na duzu a vi nu rale a?
8 Hɛzikaya vɛlɛle Dwudama nee Yizilayɛma amuala ɔmanle bɛlile Akpabɛnwo ɛvoyia kpole bie, na bɛvale Angye Ɛvoyia ne mɔɔ bɛdi ye kenle nsuu la bɛdoale zolɛ. Menli ne anye liele ɛvoyia ne anwo kpole yemɔti bɛvale kenle nsuu bɛbokale nwo. Baebolo ne bɔ amaneɛ kɛ: “Anyelielɛ kpole kpalɛ rale Gyɛlusalɛm, ɔluakɛ ɔvi Belemgbunli Sɔlɔmɔn, mɔɔ ɔ ze a le Yizilayɛ Belemgbunli Devidi la mekɛ zo toonwo mɔɔ ɛradwu mekɛ zɔhane la, debie zɛhae, bie ɛtɛsile Gyɛlusalɛm ɛlɛ.” (2 Edk. 30:25, 26) Nea kɛzi ɛvoyia ɛhye wulale menli ne kɔsɔɔti anwosesebɛ a! 2 Edwɛkɛsisilɛ 31:1 ka kɛ: “Mɔɔ ɛhye mɔ amuala wiele la, . . . bɛhɔbubule mpila ne mɔ mɔɔ bɛsisi, bɛ bozonle raalɛ Ahyela ne ananze ne mɔ, ɛleka ne mɔ mɔɔ menli mɔɔ ɛnze Nyamenle la sonle la.” Ɔyɛ azibɛnwo kɛ wɔ mekɛ ɛhye anu, ɛnee Dwudama ɛzia ɛra Gyihova ɛkɛ la. Ɛhye boale bɛ ɔmanle bɛzieziele bɛ nwo bɛmanle mɔɔ ɛnee la bɛ nyunlu la.
BELEMGBUNLI NE ZIEZIELE Ɔ NWO MANLE KONLE
9. (a) Kɛzi bɛzɛkyele adwenle ne mɔɔ Yizilayɛma bɔle la ɛ? (b) Mɔlebɛbo ne, konim boni a Sɛnakɛlebe lile ye wɔ Dwuda anwo zo a?
9 Kɛmɔ Ayezaya hanle la, Aseleama lile Yizilayɛ belemgbunlililɛ ne mɔɔ wɔ sɔlɔ la azo konim na bɛvale menli mɔɔ ɛnee de zo la bɛhɔle nlɔnu, ɛhye zɛkyele kpɔkɛ mɔɔ Yizilayɛma bɔle kɛ bɛmaa awie ali Devidi ebia ne la. Noko duzu a ɛnee gyi Aseleama anye zo a? Ɛnee bɛkpondɛ kɛ bɛko bɛfa Dwudama. “Belemgbunli Hɛzikaya lile ɛvolɛ bulu nee nna wɔ ebia ne azo la, Aselea Belemgbunli Sɛnakɛlebe rale azuamgbole mɔɔ bɛlie nwolɛ bane mɔɔ wɔ Dwuda la amuala anwo zo, ɔ nee bɛ honle ɔlile bɛ kɔsɔɔti bɛ nwo zo konim.” Amaneɛbɔlɛ kile kɛ Sɛnakɛlebe lile Dwudama azua mgbole 46 azo konim. Saa ɛnee ɛwɔ Gyɛlusalɛm zɔhane mekɛ ne a, nganeɛ boni a anrɛɛ ɛbade a? Aselea ɛlɔnema ne mɔɔ ɛnee ɛlɛko ahɔ bɛ nyunlu la zɛkyele Dwuda azuamgbole ne mɔ ngoko ngoko!—2 Arl. 18:13.
10. Kɛmɔti a Maeka 5:5, 6 maanle Hɛzikaya anwosesebɛ ɛ?
10 Nɔhalɛ nu, ɛnee Hɛzikaya ze kɛ esiane ɛlɛba, noko kɛ anrɛɛ ɔbakpondɛ moalɛ yeavi maanle mɔɔ bɛsonle awozonle ɛkɛ kɛmɔ ɔ ze Ehaze mɔɔ kpɔkyele yɛla la, Hɛzikaya vale ɔ nwo dole Gyihova anwo zo. (2 Edk. 28:20, 21) Ɔbayɛ kɛ ɛnee ɔze ngapezonli Maeka mɔɔ ɔdɛnlanle aze wɔ ye mekɛ zo la edwɛkɛ ɛhye mɔɔ ɔhanle ye wɔ Aselea anwo la: ‘Saa Aseleama fa konle batoa yɛ a, yɛbava mboaneneavolɛma kɛyɛ nsuu nee mgbanyima kɛyɛ mɔtwɛ a yɛaho yɛatia bɛ a. Yɛbava konle dadeɛ yɛali Aseleama anwo zo konim.’ (Maeka 5:5, 6) Ɔbayɛ kɛ edwɛkɛ ɛhye mɔɔ Nyamenle manle bɛhanle la manle Hɛzikaya anwosesebɛ, ɔluakɛ ɔhanle kɛ ɛlɔnema bie mɔɔ bɛ nwo yɛ ɛzulolɛ la bɛadwazo Aseleama mɔɔ bɛ ti yɛ se la anwo zo na bɛali bɛ nwo zo konim.
11. Mekɛ boni a ɛnee ngapezo ne mɔɔ fane mboaneneavolɛma kɛyɛ nsuu nee mgbanyima kɛyɛ mɔtwɛ ne anwo la bara nu titile anzɛɛ kpole a?
11 Ɛnee ngapezo ne mɔɔ fane mboaneneavolɛma kɛyɛ nsuu nee mgbanyima kɛyɛ mɔtwɛ ne anwo la bara nu titile, anzɛɛ kpole wɔ mekɛ mɔɔ bɛbawo Gyisɛse, ‘awie mɔɔ ɔbazie Yizilayɛma amuala mɔɔ ye abusua ɛlɔnwɔne ne abo vi tete la.’ (Bɛgenga Maeka 5:1, 2.) Ɛhye bayɛ mekɛ mɔɔ ɛnɛ mekɛ ye ‘Aseleama’ bɛava ɛkpɔlɛ ara Gyihova azonvolɛ nwo zo a. Ɛlɔnema boni a Gyihova Ara ne gyi bɛ ti mɔɔ ɔbalua bɛ nwo zo yeali kpɔvolɛma ne anwo zo konim a? Yɛbabua kpuyia ɛhye nzinlii. Noko bɛmaa yɛlumua yɛnlea mɔɔ Hɛzikaya yɛle wɔ mekɛ mɔɔ Aseleama nwunlonwunla bɛ la.
HƐZIKAYA DULE EGYAKƐ KPALƐ
12. Duzu a Hɛzikaya nee ye menli ne yɛle vale bɔle Nyamenle menli ne anwo bane a?
12 Gyihova ɛziezie ɔ nwo kɛ ɔbayɛ mɔɔ yɛngola ye yɛ la yeamaa yɛ dahuu, noko ɔkulo kɛ yɛyɛ yɛ afoa nu ɛdeɛ. Hɛzikaya “nee ye mgbanyima ne mɔ nee menli mɔɔ anwo yɛ se la hɔle kɛ bɛkadua nzubula biala mɔɔ wɔ suakpole ne kandiba la, . . . Akee belemgbunli ne manle bɛliele suakpole ne bane ne mɔ mɔɔ ɛha ɛgua la, na bɛsisile tawa wɔ zolɛ; eza ɔmanle bɛmiemianle bane ne mɔɔ bɛlie bɛ wɔ suakpole ne aduduleɛ . . . la anu. Eza ɔmanle bɛyɛle atwɛ nee bɛ sa nu enyinlike dɔɔnwo.” (2 Edk. 32:3-5) Gyihova luale mrenya akɛnrasesebɛma dɔɔnwo mɔɔ bie a le Hɛzikaya, ye safohyenlema, nee ngapezoma mɔɔ ati ɛdi sunsum nu la anwo zo ɔbɔle ye menli ne anwo bane na ɔnleanle bɛ.
13. Debie mɔɔ anwo hyia kpalɛ la boni a Hɛzikaya yɛle vale zieziele menli ne manle konle ne mɔɔ ɛnee la bɛ nyunlu la ɛ? Kilehile nu.
13 Akee Hɛzikaya yɛle debie mɔɔ nwolɛ hyia kpalɛ tɛla nzubula ne mɔɔ ɔduale ye nee suakpole ne bane ne mɔɔ ɔliele la. Ɔluakɛ Hɛzikaya le mboaneneavolɛ kpalɛ la ati, ɔboɔboale menli ne anloa na ɔmanle bɛ anwosesebɛ wɔ sunsum nu kɛ: “Bɛmmamaa bɛ ahonle tu anzɛɛ bɛmmasulo Aselea belemgbunli ne . . . , ɔluakɛ mɔɔ nee yɛ lua la anwo yɛ ɛzulolɛ tɛla ye. Yemɔ, ɔ nee menli a lua a, na yɛmɛ, yɛ nee [Gyihova], yɛ Nyamenle ne a lua a; ɔbaboa yɛ na yeaho konle ne yeamaa yɛ.” Nea kɛzi ngakyelɛ ne mɔɔ se Gyihova baho amaa ye menli la manle bɛ diedi nu mianle a! “Dwuda Belemgbunli Hɛzikaya ɛdendɛlɛ ne manle menli ne anwosesebɛ.” Yɛ ye nzonlɛ kɛ “Hɛzikaya ɛdendɛlɛ ne” manle menli ne akɛnrasesebɛ. Ɔ nee ye safohyenlema nee menli mɔɔ anwo yɛ se la, yɛɛ ngapezoma Maeka nee Ayezaya, hilele kɛ bɛle mboaneneavolɛma kpalɛ, kɛmɔ Gyihova luale ye ngapezonli ne anwo zo ɔhanle la.—2 Edk. 32:7, 8; bɛgenga Maeka 5:5, 6.
Hɛzikaya ɛdendɛlɛ ne manle menli ne akɛnrasesebɛ (Nea ɛdendɛkpunli 12, 13)
14. Edwɛkɛ boni a Relabehyaki hanle a, na duzu a menli ne yɛle ye wɔ nwo a?
14 Aselea belemgbunli ne nee ye ɛlɔnema rayɛle bɛ azokoɛleɛ wɔ Leekehye mɔɔ wɔ Gyɛlusalɛm nyiakɛ adɔleɛ la. Ɔzoanle ye safohyenlema nsa kɛ bɛhɔze Gyɛlusalɛmma kɛ bɛmaa bɛ sa zo. Ye safohyenle kpanyinli ne mɔɔ ye amodinli a le Relabehyaki la nee Gyɛlusalɛmma dendɛle wɔ Hibulu aneɛ nu. Ɔlumuale ɔzele bɛ kɛ bɛmmatie Hɛzikaya, bɛdie Aseleama. Akee ɔbɔle adalɛ ɔhanle kɛ ɔbamaa bɛahɔdɛnla azɛlɛ mɔɔ bɛ nwo bɛadɔ bɛ wɔ zo la azo. (Bɛgenga 2 Arelemgbunli 18:31, 32.) Relabehyaki eza zele bɛ kɛ Gyihova ɛnrɛhola ɛnrɛlie Dwuuma ne ɛnrɛvi Aseleama asa anu, ɔluakɛ maanle mɔɔ ɛbɔ bɛ ɛyia la nyamenle ne mɔ angola anlie bɛ. Menli ne andie adalɛ edwɛkɛ ɛhye mɔ. Neazo ɛhye mɔɔ nrɛlɛbɛ wɔ nu la yɛɛ Gyihova azonvolɛ mɔɔ bɛwɔ ɛkɛ ɛnɛ la di zo a.—Bɛgenga 2 Arelemgbunli 18:35, 36.
15. Duzu a ɛnee ɔwɔ kɛ Gyɛlusalɛmma yɛ a, na kɛzi Gyihova liele suakpole ne azo amra ɛ?
15 Hɛzikaya vale ɛya. Noko kɛ anrɛɛ ɔbahɔkpondɛ moalɛ yeavi maanle fofolɛ bie ɛkɛ la, ɔluale ngapezonli Ayezaya anwo zo ɔbizale Gyihova moalɛ. Ayezaya zele Hɛzikaya kɛ: “[Sɛnakɛlebe agyakɛ] ɛnrɛtia suakpole ɛhye azo yɛɛ ɔnrɛdo ɛda ko bɔbɔ ɔnrɛbɔ awie wɔ sua ye azo.” (2 Arl. 19:32) Ɛnee ɔwɔ kɛ Gyɛlusalɛmma nyia akɛnrasesebɛ na bɛgyinla kpundii. Ɛnee Gyihova baho amaa bɛ. Na ɔyɛle zɔ noko! “Kenle ko ne nɔe ne [Gyihova] soanvolɛ hɔle Aseleama azokoɛleɛ ne hɔhunle ɛlɔnema ne anu apenle ngoko ɛya ko abulatwɛ nee nnu.” (2 Arl. 19:35) Tɛ ninyɛne mɔɔ Hɛzikaya yɛle kɛ ɔfa yeabɔ suakpole ne anwo bane la a manle Gyɛlusalɛmma nyianle bɛ ti a, emomu, Gyihova a liele bɛ a.
ƐZUKOALƐDEƐ MƆƆ WƆ NU MAA YƐ ƐNƐ
16. Nwane mɔ a gyi ɛkɛ maa ninyɛne ɛhye mɔ ɛnɛ a (a) Gyɛlusalɛmma (b) “Aseleanli” ne (d) mboaneneavolɛma nsuu ne nee mgbanyima mɔtwɛ ne?
16 Mboaneneavolɛma nsuu nee mgbanyima mɔtwɛ ne anwo ngapezo ne kile debie titile maa yɛ ɛnɛ. Tete ne, Aseleama tetale menli mɔɔ ɛnee de Gyɛlusalɛm la. Ɔnrɛhyɛ, “Aseleanli,” anzɛɛ kpɔvolɛ bie bateta Gyihova menli kɛ ɔsɛkye bɛ bɔkɔɔ. Baebolo ne fɛlɛ ɛtetalɛ zɔhane nee ‘Gɔɔgo mɔɔ ɔvi Meegɔɔgo’ ɛtetalɛ ne kɛ, ɛtetalɛ mɔɔ ɔvi “Selea belemgbunli ne” nee “ewiade anu arelemgbunli.” (Yiz. 38:2, 10-13; Dan. 11:40, 44, 45; Yek. 17:14; 19:19) Asolo ɛtetalɛ ɛhye mɔ anu biala ɔ? Yɛnze. Bie a Baebolo ne ɛlɛfa aluma ngakyile avɛlɛ ɛtetalɛ ko ne ala. Ɛlɔnema boni a Maeka hanle kɛ Gyihova bava bɛ ali gyima atia kpɔvolɛ atisesebɛ ɛhye, “Aseleanli” ne a? Debie mɔɔ yɛnzuzu—“mboaneneavolɛma kɛyɛ nsuu nee mgbanyima kɛyɛ mɔtwɛ.” (Maeka 5:5) Bɛmɛ a le nwane mɔ? Bɛmɛ a le asafo nu mgbanyima. (1 Pita 5:2) Ɛnɛ, Gyihova ɛmaa yɛ mgbanyima dɔɔnwo bɛlɛnea ye mboane ne, bɛamaa bɛ anwosesebɛ wɔ ɛtetalɛ ne mɔɔ “Aseleanli” ne bava ara la anwo.b Maeka ngapezo ne ka kɛ: ‘bɛbava tumi kpole anzɛɛ konle dadeɛ bɛali Aseleama anwo zo.’ (Maeka 5:6) Konle ninyɛne ne mɔɔ bɛbava bɛali kpɔvolɛ ne anwo zo konim la anu ko a le ‘konle dadeɛ ne mɔɔ sunsum ne fa maa la,’ Nyamenle Edwɛkɛ ne.—2 Kɔl. 10:4; Ɛfɛ. 6:17.
17. Ɛzukoalɛdeɛ nna boni a wɔ edwɛkɛ ɛhye anu maa asafo nu mgbanyima a?
17 Ɛzukoalɛdeɛ mɔɔ nwolɛ hyia la wɔ edwɛkɛ ɛhye mɔɔ yɛzuzu nwo la anu maa asafo nu mgbanyima: (1) Mɔɔ ɔhyia kpalɛ kɛ bɛyɛ na bɛahola “Aseleanli” ne ɛtetalɛ nloa gyinla la a le kɛ bɛbamaa diedi mɔɔ bɛlɛ ye Nyamenle anu la ayɛ se, na bɛaboa bɛ mediema bɛamaa bɛayɛ zɔ. (2) Saa “Aseleanli” ne teta yɛ a, ɔwɔ kɛ mgbanyima nyia anwodozo bɔkɔɔ kɛ Gyihova balie yɛ. (3) Wɔ zɔhane mekɛ ne, adehilelɛ mɔɔ Gyihova ahyehyɛdeɛ ne bava amaa la ɛnrɛzɔho ɛhwee wɔ sonla nye zo. Noko ɔwɔ kɛ yɛ kɔsɔɔti yɛsiezie yɛ nwo kɛ yɛbali adehilelɛ biala azo, saa yɛdie yɛto nu, anzɛɛ yɛnlie yɛndo nu a, ɔluakɛ saa yɛdi adehilelɛ ɛhye mɔ azo a yɛɛ yɛbanyia ngoane a. (4) Saa yɛ nuhua bie ahonle wɔ nwomazukoalɛ, anwonyia, anzɛɛ sonla ahyehyɛdeɛ bie anu a, ɛnɛ a le mekɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɔkakyi ye adwenle a. Ɔwɔ kɛ mgbanyima siezie bɛ nwo kɛ bɛbaboa awie biala mɔɔ arɛle ɛnle Gyihova anu bɔkɔɔ la.
18. Saa yɛsuzu edwɛkɛ ɛhye anwo kpalɛ a, kɛzi ɔbaboa yɛ kenlebie ɛ?
18 Mekɛ ɛlɛba mɔɔ yɛbayɛ kɛ menli mɔɔ ɛnlɛ boavolɛ biala kɛ Gyɛlusalɛmma mɔɔ ɛnee wɔ Hɛzikaya mekɛ zo la. Wɔ zɔhane mekɛ ne, bɛmaa yɛhakye Hɛzikaya edwɛkɛ ne mɔɔ maa anwosesebɛ la. Bɛmaa yɛhakye kɛ yɛ kpɔvolɛ ne, “yemɔ, ɔ nee menli a lua a, na yɛmɛ, yɛ nee [Gyihova], yɛ Nyamenle ne a lua a; ɔbaboa yɛ na yeaho konle ne yeamaa yɛ.”—2 Edk. 32:8.
a Hibulu edwɛkɛkpɔkɛ mɔɔ bɛhile ɔ bo “kakula bɛlɛra” wɔ Ayezaya 7:14 la kola kile raalɛ mɔɔ bɛgya ye anzɛɛ raalɛ mɔɔ ɛnze nrenya. Yemɔti, bɛkola bɛfa edwɛkɛkpɔkɛ ko ne ala bɛgyinla ɛkɛ bɛmaa Ayezaya aye ne nee Dwuunli raalɛ Mɛle mɔɔ ɛnee ɛnze nrenya la.
b Bɛta bɛfa nɔma nsuu bɛdi gyima wɔ Ngɛlɛlera ne anu bɛkile debie mɔɔ di munli. Ɔdwu mekɛ ne bie a bɛfa nɔma mɔtwɛ (mɔɔ ɔbo nsuu azo ko la) bɛkile debie molozo.