TILE NGƆNLA
Mmakpondɛ “Ninyɛne Mgbole”
1, 2. (a) Gyɛhɔyakem ɛvolɛ nna ne azo, ngyegyelɛ boni a dole Bɛlɛke a? (b) Kɛzi Gyihova boale Bɛlɛke ɛ?
BƐLƐKE, mɔɔ le Gyɛlɛmaya kɛlɛhɛlɛvolɛ mɔɔ di nɔhalɛ la ɛvɛ. Ɛnee ɔle Belemgbunli Gyɛhɔyakem amumuyɛ ne ebialilɛ ne ɛvolɛ mɔɔ tɔ zo nna, anzɛɛ kɛyɛ 625 K.Y.M. Gyɛlɛmaya hanle hilele kɛlɛhɛlɛvolɛ ne kɛ ɔva nwoma na ɔhɛlɛ edwɛkɛ mɔɔ Gyihova ɛlua ngapezonli ne anwo zo ɛha ye wɔ Gyɛlusalɛm nee Dwudama anwo la amuala, edwɛkɛ mɔɔ bo ɛvolɛ 23 mɔɔ Gyɛlɛmaya ɛha toonwo badwu zɔhane mekɛ ne la. (Gyɛ. 25:1-3; 36:1, 2) Bɛlɛke angenga mɔɔ wɔ nwoma ne anu la angile Dwuuma ne ɛkɛ ne ala. Ɛnee ɔbayɛ ye zɔ wɔ ɛvolɛ bieko anu. (Gyɛ. 36:9, 10) Noko, ɛnee debie ɛlɛgyegye Bɛlɛke ɔ?
2 Bɛlɛke hanle kɛ: “Abule ɛbu me! Ɔluakɛ [Gyihova] akee ɛmaa me nyanelilɛ ɛyɛ kpole. Mekponle dedee akee mevɛ.” Bie a wɔha kɛ wɔvɛ ɛlɛ, na ɛmanle ɔvindele ɛ nloa anzɛɛ ɛhanle ye wɔ ahonle nu ala. Kɛzi Bɛlɛke yɛle ye biala la, ɛnee Gyihova ɛlɛtie. Ɛnee ahonle nu Neɛnleavolɛ ne ze mɔɔ ɛlɛgyegye Bɛlɛke la, na Nyamenle luale Gyɛlɛmaya anwo zo denrɛle Bɛlɛke zo kɛnlɛma. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 45:1-5.) Noko, bie a ɛbaha kɛ, duzu ati a ɛnee Bɛlɛke se yevɛ a. Asoo gyima ne mɔɔ bɛvale bɛmanle ye anzɛɛ kɛzi ɔwɔ kɛ ɔyɛ ye la? Ɛnee ye ngyegyelɛ ne vi ye ahonle ne amgba. Ɛze ɔ, ɛnee Bɛlɛke ɛlɛkpondɛ “ninyɛne mgbole.” Duzu ninyɛne ɔ? Duzu a Gyihova vale bɔle ye ɛwɔkɛ kɛ ɔtie Nyamenle folɛdulɛ nee adehilelɛ ne a ɔbanyia a? Na duzu a yɛsukoa yɛfi Bɛlɛke anwubielɛ ne anu a?
“NINYƐNE MGBOLE” NE A LE DUZU?
3. Duzu a ɛnee Bɛlɛke sunsum nu ngyegyelɛ ne gyi zo a?
3 Ɔbayɛ kɛ ɛnee Bɛlɛke ze deɛ mɔɔ “ninyɛne mgbole” ne kile la. Ɛnee kɛlɛvolɛ ne ze kɛ Nyamenle “[nwu] sonla ndenle nu, yɛɛ ɔnwu ɔ gyakɛ biala mɔɔ ɔtu la.” (Dwo. 34:21) Deɛmɔti Bɛlɛke dele nganeɛ kɛ ‘ɔnnwu ɛleka mɔɔ ɔsie ɔ nwo’ wɔ mekɛ mɔɔ ɔlɛkɛlɛ Gyɛlɛmaya ngapezo edwɛkɛ ne la ɛnvi gyima ne. Ɔvi kɛzi ɔbule debie mɔɔ le kpole—mɔɔ ɛnee wɔ ye ahonle ne anu la. Kɛmɔ ɛnee Bɛlɛke ɛlɛkpondɛ “ninyɛne mgbole” la ati, ɔbule ɔ nye ɔguale ninyɛne mɔɔ hyia kpalɛ la azo, ninyɛne mɔɔ fane Nyamenle ɛhulolɛdeɛyɛlɛ nwo la. (Fel. 1:10) New World Translation ne fa yɛkpɔkɛ mɔɔ anu la ɛkɛ la di gyima na ɔkile ɔ bo kɛ “kɔ zo kpondɛ.” Yemɔti ɔnle debie mɔ rale ye adwenle nu mekɛ ezinra bie ala. Mekɛ mɔɔ Gyihova bɔle Bɛlɛke kɔkɔ kɛ ɔgyakyi la, ɛnee ɔlɛkɔ zo yeakpondɛ “ninyɛne mgbole.” Ɛnee Gyɛlɛmaya kɛlɛhɛlɛvolɛ nɔhavo ne ɛlɛyɛ mɔɔ Nyamenle kulo la ɛdeɛ, noko mekɛ ko ne ala ɛnee ɔlɛkpondɛ “ninyɛne mgbole.”
4, 5. Kɛmɔti a yɛkola yɛka kɛ dumalielɛ nee gyinlabelɛ boka Bɛlɛke “ninyɛne mgbole” ne anwo ɛ, na duzu ati a ɛnee Gyihova kɔkɔbɔlɛ ne fɛta ɛ?
4 Kɛzi ɛnee Bɛlɛke ngyegyelɛ ne de biala la, ɔbayɛ kɛ ɛnee ɔfane dumalielɛ nee gyinlabelɛ nwo. Ɛnee Bɛlɛke le Gyɛlɛmaya kɛlɛhɛlɛvolɛ ɛdeɛ, noko ɔbayɛ kɛ ɛnee tɛ Gyɛlɛmaya angomekye a ɔle ye kɛlɛhɛlɛvolɛ a. Wɔ Gyɛlɛmaya 36:32, bɛha Bɛlɛke anwo edwɛkɛ kɛ “kɛlɛhɛlɛvolɛ ne.” Menli mɔɔ tudu azɛlɛ nwo la ɛli nwolɛ daselɛ kɛ ɛnee ɔlɛ gyinlabelɛ kpole wɔ belemgbunli sua nu ɛkɛ. Nɔhalɛ nu, bɛfa amodinli ko ne ala bɛfɛlɛ “Yilaehyama kɛlɛhɛlɛvolɛ ne” mɔɔ ɛnee ɔboka Dwuda mgbanyima ne mɔ anwo la. Ɛhye kile kɛ, ɛnee Bɛlɛke kola kɔ “kɛlɛhɛlɛvolɛ ne ekpumgbunli” ne anu wɔ “belemgbunli suakunlu ɛkɛ” kɛ Yilaehyama agɔnwo mɔ anu ko la. (Gyɛ. 36:11, 12, 14) Ɛhye ati, ɔbayɛ kɛ ɛnee Bɛlɛke le abɔlɔba wɔ belemgbunli sua nu ɛkɛ. Ɛnee ɔ diema Sɛlaya, le Belemgbunli Zɛdikaya abɔlɔba na ɔ nee ye hɔle Babelɔn wɔ edwɛkɛ bie mɔɔ hyia la anwo. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 51:59.) Kɛmɔ ɔle abɔlɔba la ati, ɔbayɛ kɛ ɛnee Sɛlaya a belemgbunli ne ɛlɛtu adenle a ɔnea aleɛ mɔɔ ɔbali nee ɛleka mɔɔ ɔbala la azo a, ɛnee ɔlɛ gyinlabelɛ kpole amgba.
5 Ɛkola ɛte ɔ bo kɛ ɔbayɛ sonla mɔɔ lɛ gyinlabelɛ kpole zɛhae la ɛvɛlɛ kɛ ɔvi mekɛ mɔɔ kɔ mekɛ la, ɔbahɛlɛ ndɛnebualɛ mɔɔ tia Dwuda la. Nɔhalɛ nu, ɔbayɛ kɛ ɛnee Nyamenle ngapezonli ne mɔɔ Bɛlɛke ɛlɛboa ye la bahola ava ye gyinlabelɛ nee ye gyima ne ado esiane nu. Eza suzu mɔɔ Gyihova bubu mɔɔ yezi la gua, kɛmɔ yɛkenga ye wɔ Gyɛlɛmaya 45:4 la a ɔbavi nu yeara la anwo nea. “Ninyɛne mgbole” ne mɔɔ ɛnee wɔ Bɛlɛke adwenle nu—saa enililɛ kpole a ɔbanyia wɔ belemgbunli sua nu anzɛɛ anwonyia—bahola ayɛ mgbane. Saa ɛnee Bɛlɛke ɛlɛkpondɛ gyinlabelɛ wɔ Dwuuma ewiade ne mɔɔ bazɛkye la anu wɔ zɔhane mekɛ ne a, ɛnee Nyamenle ze deɛmɔti ɔwɔ kɛ ɔye ɔfi ye ahonle nu la.
6, 7. Saa ɛnee Bɛlɛke “ninyɛne mgbole” ne gyi anwonyia zo a, ninyɛne mɔɔ nee ye le ko la boni mɔ a yɛbahola yɛazuzu nwo a?
6 Wɔ adenle fofolɛ zo, ɔbayɛ kɛ anwonyia boka Bɛlɛke “ninyɛne mgbole” ne anwo. Maanle maanle mɔɔ bikye Dwuda la fa bɛ nwo to agyapadeɛ nee anwonyia zo kpalɛ. Mowabema vale bɛ nwo dole “bɛ anwosesebɛ nee bɛ anwonyia” zo. Amɔnoma noko yɛle zɔ. Na Gyihova manle Gyɛlɛmaya hanle Babelɔn anwo edwɛkɛ kɛ ɔlɛ “anwonyia ngome.” (Gyɛ. 48:1, 7; 49:1, 4; 51:1, 13) Noko, ɛnee ɔle nɔhalɛ kɛ Nyamenle ɛdendɛ ɛtia zɔhane maanle maanle ne mɔ.
7 Saa ɛnee Bɛlɛke ɛlɛkpondɛ anwonyia a, ɛ nye balie debie mɔɔ yemɔti Gyihova bɔle ye kɔkɔ la anwo. Mekɛ mɔɔ Nyamenle badea “[Dwuuma] mɔɔ de azɛlɛ ne azo la,” bɛ azua nee bɛ ɛya bayɛ bɛ agbɔvolɛ ɛdeɛ. (Gyɛ. 6:12; 20:5) Fa ye kɛ ɛnee ɛwɔ Gyɛlusalɛm wɔ Bɛlɛke mekɛ zo. Bɛ maanlema dɔɔnwo—mgbanyima, ɛsɔfoma, nee belemgbunli mumua ne—dele nganeɛ kɛ ɔwɔ kɛ bɛko bɛtia Babelɔnma mɔɔ ɛlɛba bɛ nwo zo la. Noko akee, bɛdele Gyɛlɛmaya edwɛkɛ ne mɔɔ se: “Bɛzonle Babelonia belemgbunli ne na bɛnyia ngoane” la. (Gyɛ. 27:12, 17) Saa ɛnee ɛlɛ nwonane afoa nu ninyɛne dɔɔnwo wɔ suakpole ne azo a, asoo anrɛɛ ɔbayɛ se yeamaa wɔ kɛ ɛbadie Nyamenle adehilelɛ ne? Asoo anrɛɛ nganeɛ mɔɔ ɛte wɔ zɔhane ninyɛne ne anwo la bamaa wɔadie Gyɛlɛmaya kɔkɔbɔlɛ ne anzɛɛ wɔali menli dɔɔnwo ne anzi? Nɔhalɛ nu, ninyɛne mɔɔ sonle bolɛ mɔɔ ɛnee wɔ ɛzonlenlɛ sua ne anu wɔ Dwuda nee Gyɛlusalɛm la boka ninyɛne mɔɔ bɛzoale bɛhɔle Babelɔn la anwo. Yemɔti saa ɛbɔle mɔdenle ɛkpondɛle anwonyia a, anrɛɛ ɔbayɛ mgbane. (Gyɛ. 27:21, 22) Ɛbazukoa debie wɔavi ɛhye anu ɔ?
Kɛzi Gyihova vi ɛlɔlɛ nu denrɛle Bɛlɛke zo wɔ “ninyɛne mgbole” ɛkpondɛlɛ nwo ɛ? Duzu ati a ɛdwenle kɛ nrɛlɛbɛ wɔ nu kɛ yɛbamaa Nyamenle adenrɛ yɛ zo ɛ?
“WƆMƆ, ƐLƐ NGOANE”
8, 9. Duzu ati a ɛbaha kɛ ngoane mɔɔ Bɛlɛke nyianle la le debie mɔɔ hyia ɛ?
8 Akee suzu ɛhye anwo: Duzu a ɛnee Bɛlɛke banyia avi Nyamenle adehilelɛ mɔɔ ɔbadie la anu a? Ɛnee “ngoane” a ɔbanyia a. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 45:5.) Menli ekyi bie a nyianle bɛ ti a. Nwane mɔ ɔ? Bɛdabɛ mɔɔ bɛyɛle tieyɛ bɛmanle Nyamenle adehilelɛ na bɛvale bɛ nwo amuala bɛmanle Kaldeama la. (Gyɛ. 21:9; 38:2) Bie a awie babiza kɛ, ‘Yemɔ ala a bɛnyianle ye wɔ bɛ tieyɛ ne anwo a?’
9 Suzu tɛnlabelɛ mɔɔ ɛnle Gyɛlusalɛm wɔ nu wɔ mekɛ mɔɔ Babelɔn ɛlɔnema rabɔle bɛ yiale la anwo nea. Ɛnee Gyɛlusalɛm ɛlɛyela ngyikyi ngyikyi wɔ zɔhane mekɛ ne anu. Noko Sodɔm ɛdeɛ bɛzɛkyele ye kenle ko demua. Wɔ adenle bie azo, ɛnee Sodɔm ɛzɛkyelɛ ne anu ɛnyɛ se kɛ bɛ ɛdeɛ ne la. (Awo. 4:6) Bɛlɛke hɛlɛle ngapezo ne kɛ, Gyɛlusalɛm amra bawu wɔ dadeɛ nloa, ɛhɔne anzɛɛ ewulenzane nu. Akee ɔbayɛ kɛ ɔnwunle mekɛ mɔɔ ɔrale nu la. Aleɛ mɔɔ ɛnee wɔ Gyɛlusalɛm la kɔsɔɔti wiele. Nea kɛzi ɔbayɛ anwobubulɛ kɛ mrɛladane mɔɔ ɛnee lɛ “anwunvɔnezelɛ” maa bɛ mra donle bɛ lile la! (Awo. 2:20; 4:10; Gyɛ. 19:9) Noko akee, Bɛlɛke nyianle ngoane. Ɛhɛe, wɔ basabasayɛlɛ ɛhye anu, ɛnee ngoane ahatualɛ ne le kɛ debie mɔɔ awie mɔɔ kɛli konim wɔ konle nu nyia ye kɛ ahyɛlɛdeɛ la. Ɔda ali wienyi kɛ ɔbayɛ kɛ Bɛlɛke diele Nyamenle folɛdulɛ mɔɔ se, ɔmmakpondɛ “ninyɛne mgbole” la. Na Gyihova yilale ye.—Gyɛ. 43:5-7.
ƐBAKPONDƐ “NINYƐNE MGBOLE” Ɔ?
10, 11. Kɛzi Bɛlɛke edwɛkɛ ne fane mekɛ ɛhye nee yɛ nwo ɛ?
10 Ɔwɔ nuhua kɛ ɛnee Bɛlɛke anye ɛbolo ɛlɛyɛ Nyamenle ɛhulolɛdeɛ, noko, mekɛ bie anu ɔbɔle mɔdenle kɛ ɔbanyia “ninyɛne mgbole.” Gyihova bɔle ye kɔkɔ wɔ ninyɛne bie mɔ anwo na ɔyele ye ɔvile sunsum nu esiane nee ewule nu amaa yeanwu. Kɛmɔ Bɛlɛke yɛle la, asoo mekɛ bɔbɔ mɔɔ yɛlɛbɔ mɔdenle wɔ Gyihova ɛzonlenlɛ nu la ɛnee ninyɛne dɔɔnwo ɛlɛgyegye yɛ wɔ yɛ ahonle nu?
11 Wɔ Bɛlɛke afoa nu, dumalielɛ yɛle sɔnea kpole manle ye. Ɛbahola wɔazuzu kɛ bie bɔbɔ a ɛnee ɔdwenle kɛ: ‘Asoo mebahola meahɔ zo meayɛ me “kɛlɛhɛlɛvolɛ” gyima ne ɔ? Asoo ɔbahola yeara ye kɛ mebanyia gyinlabelɛ kpole?’ Na yɛdayɛ noko ɛ? Biza ɛ nwo kɛ, ‘Asoo melɛ “bodane” mɔɔ awie biala ɛnze ɔ, kɛ mebayɛ debie wɔ ewiade ye anu kɛkala anzɛɛ kenlebie?’ Keleseɛne ngakula bahola azuzu kpuyia ɛhye anwo kɛ, ‘Asoo me nye mɔɔ la kɛ mebanyia gyinlabelɛ nee ezukoa wɔ nwomazukoalɛ nu la bamaa meakpondɛ “ninyɛne mgbole” meamaa me nwo?’
12. Kɛzi adiema ko kpondɛle ninyɛne mgbole manle Gyihova ɛ, na kɛzi ɛbu ye kpɔkɛzilɛ ne ɛ?
12 Adiema nrenya ko mɔɔ ɛlɛsonle wɔ asafo ti nyianle ɛvolɛ 15 la, ɔnyianle ahyɛlɛdeɛ kɛ ɔbahɔ sukunsa mɔɔ ɔndua nwolɛ kakɛ biala a. Ɛnee ɔkulo kɛ ɔsonle kɛ adekpakyelɛnli la ati yeamkponle zolɛ, na ɛhye manle ye kilehilevolɛ ne anwo bubule ye. Noko akee, yeangyakyi ɛhulolɛ mɔɔ ɛnee ɔlɛ kɛ ɔbazukoa debie la ɛlɛ. Ɔhɔyɛle edwɛkpatɛlɛvolɛ wɔ bɔra bie mɔɔ wɔ moa la azo. Ɔzukoale aneɛ mɔɔ menli mɔɔ bo 10,000 ka la wɔ ɛkɛ. Ɛnee bɛnlɛ buluku mɔɔ kilehile edwɛkɛ nu la wɔ zɔhane aneɛ ne anu, yemɔti ɔdaye mumua ne ɔhɛlɛle edwɛkɛ agbɔkɛ nee ye ngilenu. Awieleɛ kolaa ne, ɔzukoale aneɛ ne kpalɛ na bɛmanle ɔhilele Keleseɛne mbuluku ne mɔ bie abo wɔ zɔhane aneɛ ne anu. Nzinlii, edwɛkɛ agbɔkɛ ne mɔ mɔɔ ɔhɛlɛle la, yemɔ a bɛyɛle ye edwɛbohilelɛ mɔɔ lumua wɔ zɔhane aneɛ ne anu a. Mekɛ bie ɔhanle ɔhilele menli dɔɔnwo wɔ maangyeba nyianu bie abo kɛ: “Saa mengɔle yunivɛsiti a, anrɛɛ nwoma biala mɔɔ menzukoale la bayɛ anyunlunyia amaa me ngomekye. Kɛmɔ meangɔ la ati, menlɛ ewiade amodinli biala. Yemɔti mennyia nganvolɛ wɔ mɔɔ meyɛ la anwo. Nganvolɛ ne amuala kɔ Gyihova ɛkɛ.” (Mrɛ. 25:27) Kɛzi ɛbu kpɔkɛ mɔɔ ɔzile wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee yeli ɛvolɛ 15 la ɛ? Yenyia nwolɛ adenle dɔɔnwo wɔ Nyamenle menli avinli wɔ mekɛ tendenle nu. Wɔmɔ, kɛzi ɛkulo kɛ ɛfa wɔ ahyɛlɛdeɛ ne ɛdi gyima ɛ? Kɛ anrɛɛ ɛbakpondɛ anyunlunyia wɔamaa ɛ nwo la, asoo wɔsika ɛ bo kɛ ɛbava wɔaye Gyihova ayɛlɛ?
13. Duzu ati a ɔwɔ kɛ awovolɛ bie mɔ suzu ngyegyelɛ mɔɔ dole Bɛlɛke la anwo a?
13 Esiane bie wɔ nwolɛ: kɛ yɛbakpondɛ “ninyɛne mgbole” yɛamaa menli mɔɔ yɛkulo bɛ edwɛkɛ anzɛɛ yɛbabɔ mɔdenle yɛapiepia bɛ yɛamaa bɛayɛ zɔ la. Bie a wɔnwu kɛzi awovolɛ mɔɔ wɔ ewiade la dua adenle bie azo maa bɛ ra yɛ ninyɛne mgbole mɔɔ bɛangola ye yɛ anzɛɛ yɛ sonla mɔɔ bɛkola bɛfa ye bɛtu bɛ nwo la. Bie a wɔde edwɛkɛ le kɛ: “Mengulo kɛ ɔfɛ kɛ medame la” anzɛɛ “Mekulo kɛ me ra kɔ yunivɛsiti amaa ɔ nwo adɔ ye.” Keleseɛne awovolɛ bahola anyia subane ko ne ala bie. Nɔhalɛ nu, awie bahola aha kɛ, ‘Memkpondɛ ninyɛne mgbole.’ Noko asoo ɔbahola yealua ɔ ra nrenya anzɛɛ raalɛ anwo zo yeayɛ zɔ? Kɛmɔ ɔbayɛ kɛ Bɛlɛke bɔle mɔdenle kɛ ɔbalua ye gyinlabelɛ anzɛɛ ye gyima ne azo yealie duma la, awovolɛ bahola alua mɔɔ ɔ ra bayɛ la azo akpondɛ dumalielɛ. Noko, asoo ahenle mɔɔ “sɔ ahonle kɔsɔɔti nea” la ɛnrɛnwu ɛhye kɛmɔ ɔnwunle Bɛlɛke ɛdeɛ ne la? (Mrɛ. 17:3) Asoo ɔnle kɛ yɛsɛlɛ Nyamenle kɛ ɔnlea yɛ ahonle nu kɛmɔ Devidi yɛle la? (Bɛgenga Edwɛndolɛ 26:2; Gyɛlɛmaya 17:9, 10.) Gyihova bahola alua ndenle ngakyile, mɔɔ le kɛ Bɛlɛke anwo edwɛkɛ ɛhye mɔɔ yɛlɛka la azo, yeamaa yɛanwu esiane mɔɔ wɔ “ninyɛne mgbole” ɛkpondɛlɛ nu la.
Adenle ko boni a ɔbayɛ kɛ ɛnee Bɛlɛke ɛlɛdua zo akpondɛ “ninyɛne mgbole” a? Duzu a ɛsukoa ɛfi ɛhye anu a?
“ANWONYIA” NWO ƐHANE
14, 15. Kɛzi anwonyia bahola ayɛ “ninyɛne mgbole” wɔ yɛ afoa nu ɛ?
14 Yɛva ye kɛ ɛnee Bɛlɛke “ninyɛne mgbole” ne le anwonyia. Kɛmɔ yɛlumua yɛnwu ye la, saa ɛnee Bɛlɛke ahonle la ye anwonyia nee agyapadeɛ mɔɔ ɔlɛ wɔ Dwuda la azo a, anrɛɛ bie a ɔbayɛ se yeamaa ye kɛ ɔbadie adehilelɛ mɔɔ Nyamenle vale manle kɛ bɛva bɛ nwo bɛmaa Kaldeama la. Bie a wɔnwu kɛ sukoavolɛ ta fa ɔ nwo to ye “anwonyia” zo, noko Baebolo ne ka ye wienyi kɛ banebɔlɛ mɔɔ ninyɛne zɛhae maa ɔnyia la “wɔ ɔ nye zo.” (Mrɛ. 18:11, NW) Gyihova azonvolɛ kɔsɔɔti kakye anwonyia nwo adwenle kpalɛ mɔɔ bɛla ye ali wɔ ye Edwɛkɛ ne anu la a bɛbanyia zolɛ nvasoɛ. (Bɛgenga Mrɛlɛbulɛ 11:4.) Noko, bie mɔ bɛanyia adwenle kɛ, ‘Kɛmɔti a ɔnle kɛ yɛdie yɛ nye ekyii wɔ ewiade ne anu ɛ?’
15 Keleseɛnenli maa ɔ nye die anwonyia nwo a ɔbamaa ɔ nwo alɔ ninyɛne mɔɔ wɔ ewiade ɛtane ɛhye mɔɔ ɛlɛpɛ nu aze anu la. Gyɛlɛmaya anzɛɛ Bɛlɛke anyɛ zɔ. Ɛvolɛ dɔɔnwo anzi, Gyisɛse bɔle menli mɔɔ badɛnla aze wɔ mekɛ mɔɔ ‘sonla Ra ne bara la’ kɔkɔ. Gyisɛse hanle hilele bɛ kɛ: ‘Bɛhakye Lɔɔto aye ne.’ Ɔbayɛ kpalɛ noko kɛ bɛtu Keleseɛnema folɛ kɛ: ‘Bɛhakye Gyɛlɛmaya nee Bɛlɛke.’ (Luku 17:30-33) Saa yɛ nye die anwonyia nwo kpole a, ɔbayɛ se yeamaa yɛ kɛ yɛbali Gyisɛse edwɛkɛ ne azo. Noko mmamaa ɛ rɛle fi kɛ Bɛlɛke diele Nyamenle kɔkɔbɔlɛ ne na ɔnyianle ngoane.
16. Ka gyinlabelɛ bie mɔɔ Nyamenle azonvolɛ nyianle anwonyia nwo adwenle kpalɛ wɔ nu la anwo edwɛkɛ.
16 Suzu mɔɔ dole mediema mɔɔ wɔ Romania wɔ Komunis tumililɛ ne anu la anwo nea. Ɛnee saa arane nu menli kɔ Alasevolɛ ne mɔ azua nu a, ɔyɛ a bɛfe bɛ ninyɛne, titile ninyɛne mɔɔ bɛbahola bɛadɔne ye la. (Awo. 5:2) Ɛnee mediema mrenya nee mraalɛ dɔɔnwo mɔɔ wɔ zɔhane tumililɛ ne abo la kulo kɛ bɛ ninyɛne fi bɛ sa. Bie mɔ gyakyile bɛ anwonyia nee bɛ agyapadeɛ wɔ mekɛ mɔɔ bɛvale bɛ bɛhɔdɛnlanle ɛleka fofolɛ la; noko bɛgyinlanle bɛ munlililɛ nu bɛmanle Gyihova. Saa sɔnea ɛhye bie to wɔ a, ɛbamaa wɔ anwonyia ne mɔɔ ɛkulo la azi nɔhalɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɛdi ɛmaa Nyamenle la adenle ɔ?—2 Tem. 3:11.
17. Kɛzi ɔbayɛ kɛ Gyɛlɛmaya nee Bɛlɛke mekɛ zo amra bie mɔ boale bɛ ɛ?
17 Ɔfɛta kɛ yɛnwu kɛ Gyɛlɛmaya nee Bɛlɛke nyianle moalɛ vile bɛ mekɛ zo amra bie mɔ ɛkɛ. Zɛfanaya hanle ngapezo wɔ Dwosaya ebialilɛ ne anu, wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee Gyɛlɛmaya ɛlɛsonle kɛ ngapezonli la. Adwenle boni a Gyɛlɛmaya banyia ye wɔ edwɛkɛ mɔɔ wɔ Zɛfanaya 1:18 la anwo a? (Bɛgenga.) Ɛnrɛhola ɛnrɛyɛ Gyɛlɛmaya mɔɔ nee Bɛlɛke ɛlɛsuzu edwɛkɛ ɛhye mɔɔ vi sunsum nu la anwo nvoninli ɔ? Awie bieko mɔɔ ɛnee wɔ ɛkɛ la a le Yizikeɛle, mɔɔ bɛ nee ye hɔle nlɔnu wɔ Babelɔn wɔ 617 K.Y.M. la. Ye gyima nee edwɛkɛ mɔɔ ɔhanle la bie mɔ ɛnee fane Dwuuma mɔɔ bɛzia bɛra bɛ sua zo la anwo, yemɔti ɔbayɛ kɛ Gyɛlɛmaya zukoale mɔɔ Yizikeɛle hanle nee mɔɔ ɔyɛle la bie, na zɔhane a Yizikeɛle yɛle a. Ɔbayɛ kɛ edwɛkɛ ne mɔɔ wɔ Yizikeɛle 7:19 la boka nwo. (Bɛgenga.) Kɛmɔ zɔhane edwɛkɛ ne mɔɔ vi sunsum nu boale Gyɛlɛmaya nee Bɛlɛke la, zɔhane ala a ɔbaboa yɛ a. Menli bavɛlɛ bɛ nyamenle ne mɔ kɛ bɛlie bɛ wɔ Gyihova kenle ne anu. Noko, bɛ nyamenle ne mɔ anzɛɛ bɛ anwonyia ne ɛnrɛlie bɛ.—Gyɛ. 2:28.
ƐBANYIA “NGOANE” Ɔ?
18. Nwane “ngoane” a yɛkulo kɛ yɛnyia a, na kɛ ɔkɛyɛ na yɛanyia ɛ?
18 Ɔwɔ kɛ yɛkakye kɛ mɔɔ Gyihova ɛva ɛbɔ yɛ ɛwɔkɛ la a le yɛ “ngoane.” Saa ye azonvolɛ ekyi wu wɔ kpɔdekpɔdeyɛlɛ mɔɔ bara wɔ “amaneɛnwunlɛ kpole” ne anu wɔ mekɛ mɔɔ nane ne maanyɛlɛ mɛne ne bahɔ ɛzonlenlɛ nwo zo la anu a, ɔnrɛhile kɛ menli ɛhye mɔɔ di nɔhalɛ la ɛminli. Bɛbɔ bɛ ɛwɔkɛ kɛ bɛbanyia “ngoane” na bɛadɛnla aze bieko amaa bɛ sa aha “nɔhalɛ ngoane” ne wɔ ewiade fofolɛ ne anu. (Yek. 7:14, 15; 1 Tem. 6:19) Noko akee, yɛbahola yɛanyia anwodozo kɛ, Nyamenle azonvolɛ dɔɔnwo mɔɔ di nɔhalɛ la bɛanyia bɛ ti wɔ amaneɛnwunlɛ kpole ne anu. Ɛbahola wɔalie wɔali kɛ saa Nyamenle maa munzule to maanle maanle ne mɔ a, awie biala mɔɔ di nɔhalɛ la ɛnrɛboka “menli mɔɔ [Gyihova] ɛhu bɛ la” anwo.—Gyɛ. 25:32, 33.
Kpa mɔɔ sonle bolɛ kpalɛ la (Fa to mukelɛ 46 anwo.)
19. Adenle boni azo a Gyɛlɛmaya nee Bɛlɛke neazo mɔɔ wɔzukoa la ɛmaa kpɔkɛ mɔɔ wɔzi kɛ ɛnrɛkpondɛ “ninyɛne mgbole” la anu ɛmia ɛ?
19 Bie mɔ bahola ali nyane kɛ bɛ “ngoane” ala a bɛbanyia a, noko ɔnle kɛ ɛhye maa bɛ rɛle bɔ. Kakye kɛ mekɛ mɔɔ ɛnee ɛhɔne ɛlɛku Gyɛlusalɛmma la, Gyihova bɔle Gyɛlɛmaya ngoane nwo bane. Adenle boni azo? Belemgbunli Zɛdikaya manle bɛvale Gyɛlɛmaya bɛhɔdole Suakunlu Sinzavolɛma ne anwo ɛkɛ na bɛnleanle kɛ ‘kenle ko biala bɛdie kpanwo kunguma ko wɔ menli mɔɔ to kpanwo la ɛkɛ ne bɛmaa ye, toonwo ɔhɔkpulale mekɛ mɔɔ suakpole ne azo kpanwo kɔsɔɔti wiele la.’ (Gyɛ. 37:21) Gyɛlɛmaya nyianle ngoane! Gyihova bahola alua adenle biala mɔɔ ɔkulo la azo abɔ ye menli nwo bane. Ɔbabɔ ye menli nwo bane ɔluakɛ bɛ dahuu ngoane nwo anyelazo ne bara nu wɔ adenle biala azo. Bɛlɛke nyianle ngoane wɔ Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne anu ɔluakɛ ‘yeamkpondɛ ninyɛne mgbole.’ Zɔhane ala a yɛbahola yɛamaa yɛ nye ala kɛ yɛbanyia yɛ ti wɔ Amagɛdɔn ne anu na yɛava yɛ “ngoane” yɛaye Gyihova ayɛlɛ dahuu a.
Kɛmɔti a nrɛlɛbɛ wɔ nu kɛ yɛnrɛkondɛ “ninyɛne mgbole” ɛnɛ, na yɛbamaa yɛ nye ala “ngoane” mɔɔ yɛbanyia la ade ɛ?