Ɛzinzalɛ Arane YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Ɛzinzalɛ Arane
YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Nzema
@
  • ɛ
  • ɔ
  • Ɛ
  • Ɔ
  • BAEBOLO
  • MBULUKU
  • DEBIEZUKOALƐ
  • ijwbq edwɛkɛ 143
  • Asoo Sigalɛtenlonlɛ Le Ɛtane?

Vidio biala ɛnle foa ɛhye

Mmafa ɛya vidio ne angola ambuke

  • Asoo Sigalɛtenlonlɛ Le Ɛtane?
  • Baebolo Kpuya Mɔɔ Bɛbua
  • Edwɛkɛtile Ngyikyi
  • Edwɛkɛ Mɔɔ Nee Ye Le Ko
  • Baebolo ne bua kɛ
  • Asoo Baebolo ne ka wii nee nyile gyɛne mɔɔ bɛno bɛdielie bɛ nye la anwo edwɛkɛ?
  • Kɛzi Nyamenle Bu Sigalɛtenlonlɛ Ɛ?
    Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo—2014
Baebolo Kpuya Mɔɔ Bɛbua
ijwbq edwɛkɛ 143
Awie ɛlɛno sigalɛte

Asoo Sigalɛtenlonlɛ Le Ɛtane?

Baebolo ne bua kɛ

Baebolo ne ɛnga sigalɛtenlonlɛa anzɛɛ ndenle ngakyile mɔɔ bɛdua zo bɛno tɛba la anwo edwɛkɛ. Noko akee, ɔmaa yɛ ngyinlazo mɔɔ maa yɛnwu ye kɛ Nyamenle anye ɛnlie subane ɛtane nwo yɛɛ ɔbu sigalɛtenlonlɛ kɛ ɔle ɛtane.

  • Bu ngoane. “Nyamenle . . . maa menli kɔsɔɔti ngoane nee ɛnwomenle.” (Gyima ne 17:24, 25) Ɔluakɛ ngoane le ahyɛlɛdeɛ mɔɔ vi Nyamenle ɛkɛ ne la ati, ɔnle kɛ yɛmaa debie biala mɔɔ sigalɛtenlonlɛ boka nwo la maa yɛpɛ yɛ ngoane zo ndɛndɛ. Sigalɛtenlonlɛ boka debie titili mɔɔ ku menli wɔ ewiade amuala mɔɔ anrɛɛ bɛbahola bɛazi ye adenle la anwo.

  • Kulo ɛ gɔnwo. “Kulo ɛ gɔnwo kɛ ɛ nwo.” (Mateyu 22:39) Saa ɛno sigalɛte wɔ menli nu a, ɔngile ɛlɔlɛ. Menli mɔɔ bɛnno sigalɛte noko esike ne kɔ bɛ nu la nyia ewule ko ne ala mɔɔ menli mɔɔ no sigalɛte nyia la bie.

  • Yɛ nwuanzanwuanza. “Bɛva bɛ sonlabaka ne bɛmaa Nyamenle kɛ afɔlebɔlɛ mɔɔ de ngoane nu.” (Wulomuma 12:1) “Bɛmaa yɛwowo yɛ nwo wɔ nwonane nee sunsum nu evinli biala anwo, amaa yɛ nwo ade kpalɛ wɔ Nyamenle ɛzulolɛ nu.” (2 Kɔlentema 7:1) Nyamenle ambɔ yɛ kɛ yɛnlo sigalɛte yɛɛ ɔmmaa yɛnyɛ nwuanzanwuanza​—kile kɛ, yɛ nwo ɛnde​—ɔluakɛ menli mɔɔ no sigalɛte la anye fuu twe pɔezen mɔɔ sɛkye sonlabaka ne la kɔ bɛ nu.

Asoo Baebolo ne ka wii nee nyile gyɛne mɔɔ bɛno bɛdielie bɛ nye la anwo edwɛkɛ?

Baebolo ne ɛmbɔ wii (mɔɔ eza bɛfɛlɛ ye nya) anzɛɛ nyile gyɛne aluma. Noko ɔlɛ ninyɛne mɔɔ bɛ ɛnlonlɛ ka menli ɛkɛ la anwo ngyinlazo. Ngyinlazo ɛhye mɔ noko fale nyiletane nwo:

  • Ɔwɔ kɛ yɛkomo kɛzi yɛfa yɛ adwenle yɛdi gyima la azo. “Fa wɔ . . . adwenle muala kulo Gyihova wɔ Nyamenle ne.” (Mateyu 22:37, 38) “Bɛmaa bɛ nye ɛla ɛkɛ.” (1 Pita 1:13) Awie mɔɔ no nyiletane la ɛnrɛhola ɛnrɛli ye adwenle ne azo yɛɛ ɔka menli dɔɔnwo mɔɔ no la anwo. Bɛ adwenle wɔ nyiletane mɔɔ bɛnyia bɛanlo la azo tɛla edwɛkɛ mɔɔ maa anwosesebɛ la.​—Felepaema 4:8.

  • Ɔwɔ kɛ yɛdi maanle mɛla zo. “Bɛyɛ tieyɛ bɛmaa arane nee tumivolɛma.” (Taetɛse 3:1) Wɔ maanle bie mɔ azo, bɛli mɛla mɔɔ tia nyile bie mɔ ɛnlonlɛ. Saa yɛkulo kɛ yɛsɔ Nyamenle anye a, ɔwɔ kɛ yɛtie arane mgbanyima.​—Wulomuma 13:1.

Tɛba Nee Wɔ Kpɔkɛdelɛ

Ewiade Amuala Kpɔkɛdelɛ Fane ne ka kɛ ɛvolɛ biala, tɛba ku menli kɛyɛ mgbe nsia mɔɔ bɛ nuhua 600,000 le menli mɔɔ bɛnno bie noko esike ne kɔ bɛ nu la. Nea kɛzi tɛba ka menli mɔɔ bɛno nee menli mɔɔ esike ne kɔ bɛ nu kpɔkɛdelɛ la.

Kansa. Nyile mɔɔ bo 50 mɔɔ maa kansa la a wɔ sigalɛte esike nu a. Encyclopædia Britannica ne hanle tɛba ɛnlonlɛ nwo edwɛkɛ kɛ, yemɔ a maa “menli mɔɔ nyia kansa mɔɔ ka ɛvovoa ne la anu ɛya ngyɛnu 90 nyia bie a.” Tɛba esike kola maa kansa ka sonlabaka ne nvɛyeba bie mɔ, le kɛ bɛ nloa nu, elokoba ne, ekominzalɛ, ɛnelɛ ɛleka, ɛbolɛ, pancreas, nee mienendoba.

Ɛnwomenlelielɛ nu ewule. Tɛba esike maa bɛnyia ɛnwomenlelielɛ nu ewule le kɛ pneumonia nee influenza. Ngakula mɔɔ bɛta bɛtwe sigalɛte esike bɛkɔ bɛ nu la ta nyia ndehye, ɛdahonlɛ mɔɔ ɛngɔ yɛɛ bɛ ɛvovoa ne ɛnyɛ gyima kpalɛ.

Ahonle ewule. Menli mɔɔ no sigalɛte la ta nyia stroke anzɛɛ ahonle ewule. Anwoma evinli (carbon monoxide) mɔɔ wɔ sigalɛte esike nu la fi ɛvovoa ne anu kɔ mogya ne anu ndɛndɛ na ɔye anwoma kpalɛ (oxygen) ɔfi mogya ne anu. Saa ɔka anwoma kpalɛ ekyii wɔ mogya ne anu a, ɔwɔ kɛ ahonle ne yɛ gyima ɛsesebɛ amaa anwoma kpalɛ ahɔ nwonane ne anu.

Ɛnrenzɛlɛ nu ngyegyelɛ. Mraalɛ mɔɔ ɛlɛnrenzɛ mɔɔ bɛno sigalɛte la kola wo mɔɔ bɛ mekɛ ɛtɛdwule, bɛwo ngakula mɔɔ bɛnyɛ ɛlomboɛ anzɛɛ bɛ nloa foa bie ɛde la. Ngakula zɛhae kola nyia ɛnwomenlelielɛ nu ngyegyelɛ anzɛɛ bɛwu arɛlevilɛ nu wɔ mekɛ mɔɔ bɛtɛnyianle ɛvolɛ ko la.

a Sigalɛtenlonlɛ kile kɛ awie anye fuu twe tɛba mɔɔ wɔ sigalɛte, cigar, abua, anzɛɛ water pipe (shisha) nu esike ahɔ ye nu. Noko akee, ngyinlazo mɔɔ bɛhilehile nu wɔ ɛke la fale tɛba ɛlilɛ, asɛla ɛgualɛ, electronic cigarette mɔɔ nicotine nee nyile gyɛne wɔ nu la anwo.

    Nzema Mbuluku Ngakyile (1982-2026)
    Fi Nu
    Kɔ Nu
    • Nzema
    • Fa Nwa Awie
    • Mɔɔ ɛkulo
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Nwolɛ Mɛla
    • Fealeranu Edwɛkɛ
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Kɔ Nu
    Fa Nwa Awie