Asoo Ɛze?
Wɔ ɛvoya mɔɔ limoa la anu, nienwu a ɛsɔfoma mɔɔ ɛnee yɛ gyima wɔ Gyɛlusalɛm ɛzonlenlɛsua ne anu la gua nane mɔɔ bɛfa bɛbɔ afɔle la mogya ne a?
ƐVOLƐ biala, ɛnee tete Yizilayɛ ɛsɔfo ne mɔ fa nane apenle dɔɔnwo bɔ afɔle wɔ ɛzonlenlɛsua ne afɔlemokyea ne azo. Dwuu tetedwɛkɛ kɛlɛvolɛ Josephus hɛlɛle kɛ bɛku mboane mralɛ mɔɔ bo 250,000 la wɔ Akpabɛnwo kenle ne, ɔti mogya dɔɔnwo kpalɛ fi afɔlemokyea ne azo twi gua aze. (Lɛv. 1:10, 11; Nɔm. 28:16, 19) Nienwu a mogya ɛhye mɔ amuala kɔgua a?
Mbɔlɔba mɔɔ tudu azɛlɛ nwo la dudule ɛleka mɔɔ ɛnee ɛzonlenlɛsua ne mɔɔ Hɛlɔdo zile la gyi kolaa na bɛazɛkye ye wɔ 70 Y.M. la. Bɛnwunle kɛ bɛpɛ adenle bie bɛdo ɛkɛ mɔɔ ɔbayɛ kɛ ɛnee mogya ne fa nu fi ɛzonlenlɛsua ne anu se kɔ la.
Nea ninyɛne nwiɔ mɔɔ bɛnwunle ye wɔ adenle zɔhane anwo la:
Ɛnee adokule gua afɔlemokyea ne abo: Buluku dɛba bie mɔɔ bɛhɛlɛle ye wɔ ɛvolɛ 200 anzi, mɔɔ Dwuuma mɛla nee bɛ amaamuo a wɔ nu la noko hanle adenle bie mɔɔ mogya ne dua nu kɔ la anwo edwɛkɛ. Buluku ne hanle kɛ ɛnee adokule nwiɔ bie wɔ afɔlemokyea ne nyiakɛ adɔleɛ. Na ɛnee nane mɔɔ bɛfa bɛbɔ afɔle la mogya ne nee nzule mɔɔ bɛfa bɛwowo afɔlemokyea ne azo la fa adokule ne mɔ anu na bɛ muala bɛse bɛkɔgua Kedelɔn Bɔnza ne anu.
Mɔɔ mbɔlɔba mɔɔ tudu azɛlɛ nwo la ɛnwu ye la nee edwɛkɛ mɔɔ wɔ tete buluku ɛhye anu la le ko. The Cambridge History of Judaism buluku ne noko ɛha kɛ bɛnwu adenle bie mɔɔ ɛnee nzule dua nu se kɔ la wɔ ɛzonlenlɛsua ne anwo. Ɔhanle kɛ: “Ɔbayɛ kɛ ɛnee nane mɔɔ bɛfa bɛbɔ afɔle wɔ Ɛzonlenlɛsua ne anu la mogya nee nzule mɔɔ ɛli afonla la a dua nu se kɔ a.”
Ɛnee nzule dɔɔnwo wɔ ɛkɛ: Ɛnee ɛsɔfo ne mɔ hyia nzule dɔɔnwo mɔɔ bɛbava bɛawowo afɔlemokyea ne azɛlɛ ne anwo nee adenle mɔɔ mogya ne mɔ fa nu la anu. Amaa ɛsɔfo ne mɔ ahola ayɛ gyima ɛhye mɔɔ anwo hyia la, bɛnyianle nzule bɛvile suakpole ne azo dahuu. Ɛnee bɛpɛ adenle ngakyile mɔɔ nzule fa nu la bɛvi suakpole ne azo bɛra ɛzonlenlɛsua ne anu, na ɔbagua bula nee nzubula mɔɔ wɔ ɛkɛ la anu amaa ɛsɔfo ne mɔ ava ayɛ bɛ gyima ne. Abɔlɔba Joseph Patrich hanle kɛ ɔzɔho kɛ wɔ zɔhane mekɛ ne ɛnee ɛzonlenlɛsua biala ɛnle ɛkɛ mɔɔ bɛdua adenle ɛhye azo bɛnyia nzule na bɛfa bie bɛwowo evinli a.