EDWƐKƐ 14
“Bɛkulo Bɛ Nwo A—Menli Kɔsɔɔti Banwu Kɛ Bɛle Me Ɛdoavolɛma”
“Saa bɛkulo bɛ nwo a—menli kɔsɔɔti banwu kɛ bɛle me ɛdoavolɛma.”—DWƆN 13:35.
EDWƐNE 106 Bɛmaa Yɛnyia Ɛlɔlɛ Subane
MƆƆ YƐBAZUKOAa
Duzu a ɛlɔlɛ mɔɔ bɛdabɛ mɔɔ bɛnle Alasevolɛ la dɔɔnwo ɛnwu ye wɔ Gyihova menli avinli la ɛmaa bɛyɛ a? (Nea ɛdendɛkpunli 1)
1. Duzu a anyelielɛma dɔɔnwo mɔɔ ba yɛ debiezukoalɛ ne mɔ bie la anye die nwo a? (Eza nea nvoninli ne.)
FA YE kɛ agyalɛma bie ɛra debiezukoalɛ wɔ Belemgbunlililɛ Asalo wɔ mekɛ mɔɔ limoa. Kɛzi mediema mɔɔ wɔ asafo ne anu la liele bɛ kɛnlɛma nee ɛlɔlɛ mɔɔ wɔ bɛ avinli la hanle bɛ ahonle kpalɛ. Mɔɔ bɛlua adenle zo bɛlɛkɔ sua nu la, yelɛ ne hanle hilele ɔ hu kɛ, ‘Menwu debie ngakyile bie wɔ Gyihova Alasevolɛ anwo, me nye die bɛ nwo.’
2. Duzu a ɛdenda bie mɔ agyakɛ anu a?
2 Ɛlɔlɛ mɔɔ wɔ Gyihova menli avinli la amgba yɛ nwanwane. Noko Gyihova Alasevolɛ ɛnli munli. (1 Dwɔn 1:8) Ɔti mekɛ mɔɔ yɛlɛnwu menli mɔɔ wɔ asafo ne anu la kpalɛ la, yɛbanwu bɛ sinlidɔlɛ ne mɔ bie. (Wlo. 3:23) Mɔɔ yɛ alɔbɔlɛ la a le kɛ bie mɔ ɛmaa awie mɔ sinlidɔlɛ ne mɔ ɛdenda bɛ gyakɛ anu.
3. Duzu a maa bɛnwu Gyisɛse nɔhalɛ ɛdoavolɛma a? (Dwɔn 13:34, 35)
3 Nea edwɛkɛtile tɛkese ne bieko. (Kenga Dwɔn 13:34, 35.) Duzu a maa bɛnwu Kelaese nɔhalɛ ɛdoavolɛma a? Yemɔ a le ɛlɔlɛ, tɛ munlililɛ. Eza yɛ ye nzonlɛ kɛ Gyisɛse anga kɛ: ‘Saa bɛkulo bɛ nwo a—bɛdabɛ mumua ne bɛbanwu kɛ bɛle me ɛdoavolɛma.’ Ɔhanle kɛ: “Saa bɛkulo bɛ nwo a—menli kɔsɔɔti banwu kɛ bɛle me ɛdoavolɛma.” Ɔti Gyisɛse maanle ɔlale ali kɛ ye ɛdoavolɛma nee bɛdabɛ mɔɔ bɛnle Kilisiene asafo ne anu la amuala nwu ɛlɔlɛ mɔɔ angomedi ɛnle nu mɔɔ bɛda ye ali bɛkile bɛ nwo ngoko la a, bɛbanwu ye kɛ bɛle ye nɔhalɛ ɛdoavolɛma.
4. Duzu a bie mɔ kulo kɛ bɛnwu ye wɔ nɔhalɛ Kilisienema anwo a?
4 Bie a bɛdabɛ mɔɔ bɛnle Gyihova Alasevolɛ la babiza kɛ: ‘Kɛzi ɛlɔlɛ maa yɛnwu Gyisɛse nɔhalɛ ɛdoavolɛma ɛ? Kɛzi Gyisɛse lale ɛlɔlɛ ali hilele ye ɛzoanvolɛma ne ɛ? Na kɛ ɔkɛyɛ na yɛahola yɛazukoa Gyisɛse neazo ne ɛnɛ ɛ?’ Ɔwɔ kɛ Alasevolɛ noko dwenledwenle kpuya ɛhye mɔ anwo mualɛ ne anwo. Ɛhye baboa yɛ yeamaa yɛala ɛlɔlɛ ali kpalɛ, titili wɔ mekɛ mɔɔ awie mɔ bayɛ nvonleɛ la.—Ɛfɛ. 5:2.
DUZU ATI A ƐLƆLƐ A LE DEBIE TITILI MƆƆ MAA BƐNWU GYISƐSE NƆHALƐ ƐDOAVOLƐMA A?
5. Kilehile Gyisɛse edwɛkɛ mɔɔ wɔ Dwɔn 15:12, 13 la anu.
5 Gyisɛse maanle ɔlale ali wienyi kɛ ɛlɔlɛ titili bie a bamaa bɛanwu ye nɔhalɛ ɛdoavolɛma a. (Kenga Dwɔn 15:12, 13.) Yɛ ye nzonlɛ kɛ Gyisɛse hanle hilele bɛ kɛ: “Bɛhulo bɛ nwo kɛ mɔɔ mehulo bɛ la.” Duzu a ɛhye kile a? Kɛ mɔɔ Gyisɛse hɔle zo hilehilele nu la, yemɔ a le tunwomaa ɛlɔlɛ—ɛlɔlɛ mɔɔ bahola aha Kilisienenli bie yeamaa yeawu yeamaa ɔ diema wɔ mekɛ mɔɔ ɔhyia kɛ ɔyɛ zɔ la.b
6. Kɛzi Nyamenle Edwɛkɛ ne maa yɛnwu kɛ ɛlɔlɛ nwo hyia ɛ?
6 Nyamenle Edwɛkɛ ne maa yɛnwu kɛ ɛlɔlɛ nwo hyia kpalɛ. Wɔ menli dɔɔnwo afoa nu, ngɛlɛlera mɔɔ bɛ nye die nwolɛ la bie a le ɛhye mɔ: “Nyamenle le ɛlɔlɛ.” (1 Dwɔn 4:8) “Kulo ɛ gɔnwo kɛ ɛ nwo.” (Mat. 22:39) “Ɛlɔlɛ keda ɛtane dɔɔnwo azo.” (1 Pita 4:8) “Ɛlɔlɛ ɛmkpo aze ɛlɛ.” (1 Kɔl. 13:8) Ɔwɔ kɛ ngɛlɛlera ɛhye mɔ nee gyɛne maa awie biala nwu kɛzi ɔhyia kɛ bɛnyia subane ɛhye na bɛda ye ali la.
7. Duzu ati a Seetan ɛnrɛhola ɛnrɛmaa nɔhalɛ ɛlɔlɛ ɛnrɛha menli ɛnrɛbɔ nu ɛlɛ a?
7 Menli dɔɔnwo biza kɛ: ‘Kɛ ɔkɛyɛ na meanwu nɔhalɛ ɛzonlenlɛ ɛ? Ɛzonlenlɛ ne amuala ka kɛ bɛkilehile nɔhalɛ ne, noko biala kilehile Nyamenle anwo debie ngakyile.’ Seetan ɛde adalɛ ɛzonlenlɛ dɔɔnwo, ɔti ɛhye maa ɔyɛ se kɛ ɛbanwu nɔhalɛ ɛzonlenlɛ ne. Noko ɔnrɛhola ɔnrɛha menli mɔɔ vi ewiade ɛleka ngakyile la ɔnrɛbɔ nu kɛ Kilisienema mɔɔ bɛkulo bɛ nwo ngoko ɛlɛ. Gyihova angomekye a bahola ayɛ a. Ndelebɛbo wɔ ɛhye anu ɔluakɛ nɔhalɛ ɛlɔlɛ vi Gyihova ɛkɛ—bɛdabɛ mɔɔ yeva ye sunsum ne yemaa bɛ na yeyila bɛ la ala a bahola ala nɔhalɛ ɛlɔlɛ ali ahile bɛ nwo a. (1 Dwɔn 4:7) Ɔti asoo ɔyɛ nwanwane kɛ Gyisɛse hanle kɛ ɛlɔlɛ mɔɔ angomedi ɛnle nu la a bamaa bɛanwu ye nɔhalɛ ɛdoavolɛma la ɔ?
8-9. Kɛzi ɛlɔlɛ mɔɔ menli dɔɔnwo ɛnwu ye wɔ Gyihova Alasevolɛ avinli la ɛha bɛ ɛ?
8 Kɛ mɔɔ Gyisɛse hanle la, nɔhalɛ ɛlɔlɛ mɔɔ ye nɔhalɛ ɛdoavolɛma da ye ali kile bɛ nwo la a maa menli nwu bɛ a. Kɛ neazo la, adiema Ian tɛkakye mekɛ mɔɔ limoa mɔɔ ɔhɔle nyianu bie mɔɔ bɛyɛle ye wɔ nwɔhoalilɛleka bie mɔɔ bikye ye sua nu la. Ɛnee ɔtɛkyɛle biala yɛɛ Ian hɔle ɛkɛ ne hɔnleanle nwɔhoalilɛ bie a. Ɔhanle kɛ: “Saa ɛfa nyianu ne ɛtoto nwɔhoalilɛ ne mɔɔ mengɔneanle la anwo a, ngakyile kpole kpalɛ wɔ nu. Ɛnee Alasevolɛ ne mɔ bu debie, bɛzieziele bɛ nwo kpalɛ yɛɛ bɛ mra ne mɔ noko lale subane kpalɛ ali.” Ɔvale ɔzɔle zolɛ kɛ: “Mɔɔ tɛla biala la, ɛnee ɔzɔho kɛ menli ɛhye mɔ akunlu dwo bɛ nwo yɛɛ bɛlɛ anzodwolɛ—debie mɔɔ ɛnee mekulo kɛ menyia bie la. Mengakye ɛdendɛlɛ mɔɔ bɛmaanle ye wɔ kenle ko zɔhane la anu biala, noko Alasevolɛ ne mɔ subane kɛnlɛma ne hanle me kpalɛ.”c Nɔhalɛ ɛlɔlɛ mɔɔ yɛlɛ yɛmaa yɛ nwo la a maa yɛda zɔhane subane ne ali a. Kɛmɔ yɛkulo yɛ mediema ne mɔ la ati, ɔmaa yɛda atiakunlukɛnlɛma nee ɛbulɛ ali yɛkile bɛ.
9 Adiema John noko dele nganeɛ zɔ wɔ mekɛ mɔɔ limoa mɔɔ ɔhɔle debiezukoalɛ la: “Me nye liele kɛzi awie biala liele me kɛnlɛma . . . la anwo—ɛnee mesuzu kɛ bɛdi munli. Nɔhalɛ ɛlɔlɛ mɔɔ bɛda ye ali la maanle menwunle kɛ menwu nɔhalɛ ɛzonlenlɛ ne.”d Anwubielɛ ɛhye mɔ nee gyɛne dɔɔnwo maa ɔda ali wienyi kɛ Gyihova menli a le nɔhalɛ Kilisienema a.
10. Mekɛ titili boni a yɛnyia nwolɛ adenle kɛ yɛbala Kilisiene ɛlɔlɛ ali a? (Eza nea ɔbodwɛkɛ ne.)
10 Kɛ mɔɔ yɛnwunle ye wɔ mɔlebɛbo ne la, yɛ mediema diedima ne anu biala ɛnli munli. Ɔdwu mekɛ ne bie a bɛka edwɛkɛ anzɛɛ bɛyɛ ninyɛne mɔɔ ka yɛ ɛya.e (Gye. 3:2) Saa edwɛkɛ ɛhye mɔ bie si a, ɔmaa yɛnyia nwolɛ adenle titili kɛ yɛbalua mɔɔ yɛyɛ la azo yɛala Kilisiene ɛlɔlɛ ali. Duzu a yɛbahola yɛazukoa yɛavi neazo mɔɔ Gyisɛse yɛle ye wɔ ɛhye anwo la anu a?—Dwɔn 13:15.
KƐZI GYISƐSE LALE ƐLƆLƐ ALI HILELE YE ƐZOANVOLƐMA NE Ɛ?
Gyisɛse nee ye ɛzoanvolɛma ne lile wɔ ɛlɔlɛ nu wɔ mekɛ bɔbɔ mɔɔ bɛyɛle nvonleɛ dɔɔnwo la (Nea ɛdendɛkpunli 11-13)
11. Subane ɛtane boni a Gyemise nee Dwɔn lale ye ali a? (Eza nea nvoninli ne.)
11 Ɛnee Gyisɛse anye ɛnla kɛ ye ɛdoavolɛma bayɛ bɛ ninyɛne kɛ bɛdi munli. Emomu, ɔvile ɛlɔlɛ nu ɔboale bɛ ɔmaanle bɛhakyile bɛ subane ɛtane ne amaa bɛanyia Gyihova anyunlu ɛlolɛ. Kenle ko bie, Gyisɛse ɛzoanvolɛma ne anu nwiɔ, Gyemise nee Dwɔn maanle bɛ mame hɔhanle hilele Gyisɛse kɛ ɔmaa bɛ tɛnlabelɛ titili wɔ Belemgbunlililɛ ne anu. (Mat. 20:20, 21) Ɛnee Gyemise nee Dwɔn ɛlɛyɛ anwomemaazo yɛɛ ɛnee bɛkulo kɛ bɛbu bɛ kɛ bɛ nwo hyia tɛla menli mɔɔ ɛha la.—Mrɛ. 16:18.
12. Asoo Gyemise nee Dwɔn ala a lale subane ɛtane ali ɔ? Kilehile nu.
12 Tɛ Gyemise nee Dwɔn ala a lale subane ɛtane ali wɔ kenle ko zɔhane a. Nea mɔɔ ɛzoanvolɛma mɔɔ ɛha la yɛle la: “Mekɛ mɔɔ bulu ne mɔɔ ɛha la dele ɛhye la, bɛvale mediema nwiɔ ne anwo ɛya.” (Mat. 20:24) Yɛkola yɛnwu ye kɛ ɛhye bamaa akɛsakɛsa ara Gyemise nee Dwɔn yɛɛ ɛzoanvolɛma mɔɔ ɛha la avinli wɔ zɔhane kenle ne. Bie a bɛdabɛ mɔɔ bɛha la hanle debie le kɛ ɛhye: ‘Bɛsuzu kɛ bɛle kpalɛ bɛtɛla yɛ la ati a bɛkpondɛ ɛleka wɔ Belemgbunlililɛ ne anu ɔ? Tɛ bɛ ngomekye a bɛ nee Gyisɛse ɛbɔ nu ɛyɛ gyima ɛsesebɛ a. Yɛdayɛ noko yɛnyia ɛleka titili ne bie a ɔyɛ boɛ!’ Kɛzi ɔde biala la, ɛzoanvolɛma ne maanle tɛnlabelɛ ɛhye zɛkyele mediema ɛlɔlɛ mɔɔ ɛnee bɛlɛ bɛmaa bɛ nwo la wɔ mekɛ ekyii anu.
13. Duzu a Gyisɛse yɛle wɔ ye ɛzoanvolɛma ne sinlidɔlɛ ne mɔ anwo a? (Mateyu 20:25-28)
13 Duzu a Gyisɛse yɛle ye wɔ tɛnlabelɛ ne anwo a? Yeanva ɛya. Yeanga kɛ ɔkakpondɛ ɛzoanvolɛma mɔɔ bɛle kpalɛ bɛtɛla bɛ, menli mɔɔ bɛbala mɛlɛbɛnwoaze nee ɛlɔlɛ kpole ali bɛahile bɛ nwo dahuu la. Emomu, Gyisɛse nyianle abotane ɔ nee mrenyia ɛhye mɔɔ lɛ ahonle kpalɛ la zuzule ninyɛne nwo. (Kenga Mateyu 20:25-28.) Ɔhɔle zo ɔ nee bɛ lile wɔ ɛlɔlɛ nu ɔnva nwo kɛ tɛ mekɛ zɔhane a le mekɛ mɔɔ limoa anzɛɛ mekɛ mɔɔ li awieleɛ mɔɔ ɛzoanvolɛma ne bɔle mɔdenle kɛ bɛsu mɔɔ le kpole wɔ bɛ avinli la anwo kpolera la a.—Maake 9:34; Luku 22:24.
14. Nienwu a bɛtetele Gyisɛse ɛzoanvolɛma ne a?
14 Ye biala anu, Gyisɛse zuzule ɛleka mɔɔ bɛtetele ye ɛzoanvolɛma ne la anwo. (Dwɔn 2:24, 25) Bɛtetele bɛ wɔ ɛleka mɔɔ ɛnee ɛzonlenlɛ nu mgbanyima ne mɔ ta twe adwenle kɔ dumalielɛ nee dibilɛ zo la. (Mat. 23:6; nea vidio The Front Seats in the Synagogue mɔɔ wɔ Mateyu 23:6 study note ne anu la.) Ɛnee eza Dwuu ɛzonlenlɛ nu mgbanyima ne mɔ bu bɛ nwo tenlenema.f (Luku 18:9-12) Ɛnee Gyisɛse te ɔ bo kɛ ɛleka zɛhae mɔɔ bɛtetele ɛzoanvolɛma ne la bahola aha kɛzi bɛbu bɛ nwo nee awie mɔ la. (Mrɛ. 19:11) Ɛnee ɔ nye ɛnla kɛ ye ɛdoavolɛma ne ɛnrɛyɛ nvonleɛ ɛlɛ yɛɛ ɔnyianle bɛ nwo abotane wɔ mekɛ mɔɔ bɛyɛle nvonleɛ la. Ɛnee ɔze kɛ bɛlɛ ahonle kpalɛ ɔti ɔnyianle abotane ɔboale bɛ ɔmaanle bɛyele anwomemaazo nee nganeɛ mɔɔ bɛte kɛ bɛle kpalɛ bɛtɛla awie mɔ la bɛvile bɛ ahonle nu na bɛnyianle ɛlɔlɛ.
KƐ ƆKƐYƐ NA YƐAZUKOA GYISƐSE NEAZO NE Ɛ?
15. Duzu a yɛbahola yɛazukoa yɛavi Gyemise nee Dwɔn yɛɛ ɛzoanvolɛma mɔɔ ɛha la edwɛkɛ ne anu a?
15 Yɛbahola yɛazukoa ninyɛne dɔɔnwo yɛavi Gyemise nee Dwɔn edwɛkɛ ne anu. Bɛanyɛ ye boɛ kɛ bɛhanle kɛ Gyisɛse ɛmaa bɛ ɛleka titili wɔ Belemgbunlililɛ ne anu la. Ɛzoanvolɛma mɔɔ ɛha la noko anyɛ ye boɛ kɛ bɛmaanle tɛnlabelɛ ne zɛkyele bɛ koyɛlɛ ne la. Noko Gyisɛse nee ɛzoanvolɛma 12 ne amuala lile wɔ atiakunlukɛnlɛma nee ɛlɔlɛ adenle zo. Duzu a yɛsukoa yɛfi nu a? Tɛ mɔɔ hyia la ala a le mɔɔ awie mɔ yɛ la, emomu kɛzi yɛyɛ yɛ nyɛleɛ wɔ bɛ nvonleɛ nee bɛ sinlidɔlɛ ne mɔ anwo la. Duzu a bahola aboa yɛ a? Saa yɛfa yɛ diema diedinli bie anwo ɛya a, yɛbahola yɛabiza yɛ nwo kɛ: ‘Duzu ati a mɔɔ ɔyɛle la gyegye me somaa ɛ? Asoo ɛhye maa menwu sinlidɔlɛ bie wɔ me nu mɔɔ ɔwɔ kɛ medi nwolɛ gyima ɔ? Asoo ɔbahola yeara ye kɛ ahenle mɔɔ hanle me ɛya la gyi ngyegyelɛ bie anloa ɔ? Saa me edwɛkɛ yɛ fɛ bɔbɔ a, asoo mebahola meabu me nye meagua nvonleɛ ne azo meava meala ɛlɔlɛ mɔɔ angomedi ɛnle nu la ali ɔ?’ Saa yɛta yɛ nee awie mɔ di wɔ ɛlɔlɛ nu a, ɔbamaa yeala ali bɔkɔɔ kɛ yɛle Gyisɛse nɔhalɛ ɛdoavolɛma.
16. Duzu bieko a yɛkola yɛsukoa yɛfi Gyisɛse neazo ne anu a?
16 Eza Gyisɛse neazo ne kilehile yɛ kɛ ɔwɔ kɛ yɛbɔ mɔdenle kɛ yɛbade yɛ mediema diedima edwɛkɛ bo. (Mrɛ. 20:5) Nɔhalɛ nu, Gyisɛse kola nwu mɔɔ wɔ ahonle nu la. Yɛmɛ yɛngola yɛnnwu mɔɔ wɔ ahonle nu la. Noko yɛbahola yɛanyia yɛ mediema nwo abotane wɔ mekɛ mɔɔ bɛbayɛ ninyɛne mɔɔ ka yɛ ɛya la. (Ɛfɛ. 4:1, 2; 1 Pita 3:8) Saa yɛnwu kɛzi bɛtetele bɛ la kpalɛ a, ɔnrɛmaa ɔnrɛyɛ se kɛ yɛbahola yɛayɛ ɛhye. Suzu neazo bie anwo.
17. Kɛzi maangyebakyi zo neavolɛ bie nyianle ɔ diema diedinli bie mɔɔ ɔnwunle ye kpalɛ la azo nvasoɛ ɛ?
17 Maangyebakyi zo neavolɛ bie mɔɔ ɛnee sonle wɔ East Africa la kakye adiema nrenyia bie mɔɔ ɛnee ɔte nganeɛ kɛ ɔnla atiakunlukɛnlɛma ali la. Duzu a maangyebakyi zo neavolɛ ne yɛle a? Ɔhanle kɛ: “Kɛ anrɛɛ mebahwe me nwo meavi adiema nrenyia ne anwo la, membɔle mɔdenle kɛ mebanwu ye kpalɛ.” Mɔɔ maangyebakyi zo neavolɛ ne yɛle la maanle ɔnwunle kɛzi bɛtetele adiema nrenyia ne nee deɛmɔti yenyia zɔhane subane ne la. Maangyebakyi zo neavolɛ ne doale zolɛ kɛ: “Mɔɔ menwunle kɛzi ɛnee ɔyɛ se kɛ adiema ne bayɛ nzenzaleɛ amaa ɔ nee awie mɔ adɛnla anzodwolɛ nu nee nzenzaleɛ mɔɔ yeyɛ la, ɔmaanle me nye liele ɔ nwo. Yɛrayɛle agɔnwolɛma kpalɛ.” Nɔhalɛ nu, saa yɛbɔ mɔdenle kɛ yɛbade yɛ mediema edwɛkɛ bo a, fane dɔɔnwo ne ala ɔnyɛ se kɛ yɛbala ɛlɔlɛ ali yɛahile bɛ.
18. Saa yɛ diema diedinli bie yɛ yɛ ɛtane a, kpuya boni mɔ a yɛbahola yɛabiza yɛ nwo a? (Mrɛlɛbulɛ 26:20)
18 Ɔdwu mekɛ ne bie a yɛbade nganeɛ kɛ ɔhyia kɛ yɛ nee yɛ diema diedinli bie mɔɔ ɛyɛ yɛ ɛtane la kɔtendɛ. Noko mɔɔ limoa, ɔle kpalɛ kɛ yɛbabiza yɛ nwo kpuya ɛhye mɔ: ‘Asoo meze edwɛkɛ ne anu kpalɛ ɔ?’ (Mrɛ. 18:13) ‘Asoo ahenle anye fuu a ɔyɛle zɔ a?’ (Nol. 7:20) ‘Meyɛ nvonleɛ zɔhane bie ɛlɛ ɔ?’ (Nol. 7:21, 22) ‘Saa mekɔ ahenle ɛkɛ ne a, akee ɔbamaa edwɛkɛ ne ayɛ kpole ɔ?’ (Kenga Mrɛlɛbulɛ 26:20.) Saa yɛnyia mekɛ yɛsuzu kpuya ɛhye mɔ anwo a, bie a yɛbazi kpɔkɛ kɛ ɔlua ɛlɔlɛ mɔɔ yɛlɛ yɛmaa yɛ diema ne la ati yɛbabu yɛ nye yɛagua nvonleɛ ne azo.
19. Duzu a wɔbɔ kpɔkɛ kɛ ɛbayɛ a?
19 Gyihova Alasevolɛ maa ɔda ali kɛ bɛle Gyisɛse nɔhalɛ ɛdoavolɛma ɔlua ɛlɔlɛ mɔɔ bɛda ye ali bɛkile bɛ nwo la ati. Saa yɛ nuhua ko biala da ɛlɔlɛ mɔɔ angomedi ɛnle nu la ali kile yɛ mediema ɔnva nwo bɛ sinlidɔlɛ ne mɔ a, yɛbamaa yeala ali kɛ yɛle Gyisɛse nɔhalɛ ɛdoavolɛma. Saa yɛyɛ zɔ a, bie a yɛbaboa awie mɔ yɛamaa bɛanwu nɔhalɛ ɛzonlenlɛ na bɛaraboka yɛ nwo bɛamaa yɛazonle Gyihova, ɛlɔlɛ Nyamenle ne. Bɛmaa yɛbɔ kpɔkɛ kɛ yɛbahɔ zo yɛala ɛlɔlɛ mɔɔ maa bɛnwu nɔhalɛ Kilisienema la ali.
EDWƐNE 17 “Mekulo”
a Kɛmɔ menli dɔɔnwo nwu kɛ amgba yɛkulo yɛ nwo la ati, ɔmaa bɛ nye die nɔhalɛ ne anwo. Noko yɛnli munli ɔti ɔdwu mekɛ ne bie a ɔyɛ se kɛ yɛ nee yɛ gɔnwo diedinli bie bali ye wɔ ɛlɔlɛ nu. Bɛmaa yɛzuzu deɛmɔti ɛlɔlɛ nwo hyia kpalɛ nee kɛzi yɛbahola yɛazukoa Gyisɛse neazo ne wɔ mekɛ mɔɔ awie mɔ bayɛ nvonleɛ la anwo.
c Nea edwɛkɛ, “At Last, My Life Has a Purpose,” mɔɔ wɔ The Watchtower, November 1, 2012, m. 13-14 la.
d Nea edwɛkɛ, “My Life Seemed Good,” mɔɔ wɔ The Watchtower, May 1, 2012, m. 18-19 la.
e Tɛ ɛtane mɔɔ anyebolo wɔ nu mɔɔ le kɛ mɔɔ bɛha nwolɛ edwɛkɛ wɔ 1 Kɔlentema 6:9, 10 mɔɔ ɔwɔ kɛ asafo nu mgbanyima di nwolɛ gyima la a bɛlɛkilehile nu wɔ edwɛkɛ ɛhye anu a.
f Nzinlii, amaneɛbɔlɛ bie hanle kɛ relabae bie hanle kɛ: “Tenlenema mɔɔ le kɛ Ebileham la kɛyɛ abulasa a wɔ ewiade a. Saa bɛle abulasa a, me nee me ra nrenyia ne le nuhua nwiɔ; saa bɛle bulu a, me nee me ra nrenyia ne le nuhua nwiɔ; saa bɛle nnu a, me nee me ra nrenyia ne la nuhua nwiɔ; saa bɛle nwiɔ a, me nee me ra nrenyia ne ala; yɛɛ saa ɔle ko a, yemɔ medame ɔ.”