ƐBƐLABƆLƐ NU EDWƐKƐ
Menvale Gyihova Menlimoale Me Kpɔkɛzilɛ Biala Anu
ƐNEE me nee me abusua ne de ɛleka kɛnlɛma bie mɔɔ wɔ ɛleka bie mɔɔ sukoavolɛma a de ɛkɛ la wɔ Caracas, Venezuela. Kenle ko nwonlomɔ bie wɔ 1984 mɔɔ ɛnee maanle nu ɛbuke kɛnlɛma la, menvile sua nu kɛ mekɔ gyima. Mɔɔ melɛkɔ la, ɛnee melɛdwenledwenle edwɛkɛ bie mɔɔ rale Ɛzinzalɛ Arane fofolɛ ne anu la anwo. Ɛnee ɔfale kɛzi yɛ kpalɛzoamra nwu yɛ la anwo. Mɔɔ melɛnea azua mɔɔ ɛbɔ me nwo ɛyia la, membizale me nwo kɛ: ‘Asoo me kpalɛzoamra nwu me kɛ mele bange gyimayɛvo mɔɔ ɛnyia ɔ nwo ɔ? Anzɛɛ bɛnwu me kɛ mele Nyamenle sonvolɛ mɔɔ yɛ gyima wɔ bange nea ye abusua ne ɔ?’ Menwunle kɛ, bie a menli bu me kɛ mele bange gyimayɛvo mɔɔ menyia me nwo a, na me nye anlie nwo. Ɛhye ati menzile kpɔkɛ kɛ mebayɛ nwolɛ debie.
Bɛwole me wɔ May 19, 1940, wɔ Lebanon sua bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Amioûn la azo. Yeangyɛ, yɛ abusua ne dule hɔle suakpole Tripoli azo, ɛnee yɛ abusua ne lɛ ɛlɔlɛ, bɛ nye die, bɛze Gyihova Nyamenle yɛɛ bɛkulo ye. Yɛle ngakula nnu, mraalɛ nsa yɛɛ mrenyia nwiɔ, na medame a metɔ zolɛ nnu a. Tɛ ezukoa ɛkpondɛlɛ a ɛnee hyia me awovolɛ kpalɛ a. Mɔɔ ɛnee hyia yɛ abusua ne kpalɛ la a le Baebolo ɛzukoalɛ, debiezukoalɛ ɛhɔlɛ yɛɛ awie mɔ mɔɔ yɛboa bɛ yɛamaa bɛanwu Nyamenle la.
Ɛnee Kilisienema mɔɔ bɛkpokpa bɛ la dɔɔnwo wɔ yɛ asafo ne anu. Bɛ nuhua ko a le Michel Aboud, mɔɔ ɛnee nea mɔɔ ɛnee yɛfɛlɛ ye yɛ buluku ɛzukoalɛ ne azo la. Ɔzukoale nɔhalɛ ne wɔ New York na ɔbɔle ɔ bo kɛ ɔka edwɛkpa ne wɔ Lebanon wɔ 192I. Mekakye kɛzi ɛnee ɔbu mediema mbɛlɛra nwiɔ, Anne yɛɛ Gwen Beavor mɔɔ ɛnee bɛwie Geleade Sukulu la nee kɛzi ɔboale bɛ la kpalɛ. Mediema mbɛlɛra ɛhye mɔ rayɛle yɛ gɔnwo mɔ kpalɛ. Wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo anzi, menyiale Anne bieko wɔ United States na me nye liele kpalɛ. Nzinlii, menyiale Gwen, na ɛnee Wilfred Gooch ɛgya ye na bɛlɛyɛ gyima wɔ England Bɛtɛle ne mɔɔ wɔ London la.
YƐYƐLE DASELƐLILƐ GYIMA NE WƆ LEBANON
Mɔɔ mele kakula la, ɛnee Alasevolɛ ekyi bie ala a wɔ Lebanon a. Noko yɛbɔle mɔdenle yɛhanle mɔɔ yɛze ye wɔ Baebolo ne anu la bie yɛhilele awie mɔ. Yɛlile daselɛ ɔnva nwo kɛ ɛzonlenlɛ nu mgbanyima bie mɔ dwazole tiale yɛ la. Mekakye edwɛkɛ bie mɔ mɔɔ sisile la kpalɛ.
Kenle ko bie, ɛnee me nee me diema raalɛ Sana ɛlɛyɛ daselɛlilɛ gyima ne wɔ ɛbolɔnsam bie azo. Arɛlevilɛ nu, ɛsɔfo bie rale ɛleka mɔɔ yɛwɔ la, ɔbayɛ kɛ awie a vɛlɛle ye a. Ɛsɔfo ne bɔle ɔ bo kɛ ɔbɔ me diema raalɛ ne aholoba. Ɔbɔle ɔ bo kɛ ɔyɛ basabasa na ɔzuhunle Sana ɔdole kpolike ne azo ɔmaanle ɔbodale. Awie vɛlɛle kpolisima, na mɔɔ bɛrale la bɛnleanle bɛmaanle awie boale Sana. Bɛhyele ɛsɔfo ne bɛhɔle kpolisitehyɛne na bɛnwunle kɛ etu vea ɔ nwo. Kpolisi kpanyinli ne bizale ye kɛ: “Ɛle nzɔne sonla? Ɛle asɔne kpanyinli anzɛɛ ɛle nzakadolɛma kpanyinli?”
Debie ko mɔɔ mekakye ye kpalɛ la a le mekɛ mɔɔ yɛ asafo ne hayele bɔɔso kɛ yɛkɔ sua bie mɔɔ wɔ moa la azo yɛahɔbɔ edwɛkpa ne nolo wɔ ɛkɛ la. Ɛnee ninyɛne ɛlɛkɔ boɛ wɔ daselɛlilɛ nu hɔkpulale kɛ ɛsɔfo bie dele mɔɔ yɛlɛyɛ la na ɔvale nzakadolɛma ɔrale yɛ nwo zo la. Bɛgyegyele yɛ na bɛkpale yɛ awolɛ bɔbɔ, na bolɛ ne bie bɔle me papa. Mekakye kɛ ɛnee ɔ nyunlu amuala ɛyɛ mogya. Ɔ nee me mame ziale hɔle bɔɔso ne anu na yɛdayɛ noko yɛlile bɛ nzi. Noko me rɛle ɛnrɛvi ɛhye ɛlɛ; mɔɔ me mame ɛlɛkyikyi me papa anwo mogya ne la, ɔhanle kɛ: “Gyihova, mesɛlɛ wɔ fa bɛ ɛtane kyɛ bɛ. Bɛnze mɔɔ bɛdabɛ mumua ne bɛlɛyɛ a.”
Kenle fofolɛ noko, yɛhɔle kɛ yɛkakpɔla yɛ mbusuafoɔ wɔ yɛ sua zo. Mɔɔ yɛhɔle la, yɛhɔdole ɛzonlenlɛ nu kpanyinli bie wɔ me nenyia sua nu ɛkɛ. Ɛnee ɛzonlenlɛ nu kpanyinli ne ze kɛ me awovolɛ le Gyihova Alasevolɛ. Ɛnee meli ɛvolɛ nsia ala, noko ɔbɔle mɔdenle kɛ ɔgua me nyunlu aze. Ɔbizale me kɛ, “Duzu ati a bɛtɛsɔnenle wɔ a?” Menganle mengilele ye kɛ metɛde kakula na ɔwɔ kɛ mesukoa Baebolo ne anu ninyɛne dɔɔnwo na menyia diedi kpole kolaa na bɛazɔne me. Ɔ nye anlie me mualɛ ne anwo na ɔhanle ɔhilele me nenyia kɛ membu debie.
Noko ɛnee edwɛkɛ ɛhye mɔ ɛnda ɛnzi. Fane dɔɔnwo ne ala, menli mɔɔ vi Lebanon la te bɛ nyunlu yɛɛ bɛsonle awie mɔ ɛyɛvolɛ. Ɔti yɛnyianle menli dɔɔnwo yɛhanle Baebolo ne anu edwɛkɛ yɛhilele bɛ yɛɛ yɛyɛle Baebolo ɛzukoalɛ dɔɔnwo.
YƐ ABUSUA NE DULE HƆLE MAANLE GYƐNE ZO
Mɔɔ ɛnee metɛkɔ sukulu la, adiema kpavolɛ bie mɔɔ vi Venezuela la rale Lebanon. Ɛnee ɔba debiezukoalɛ wɔ yɛ asafo ne anu na ɔbɔle ɔ bo kɛ ɔ nee me diema raalɛ Wafa tu. Nzinlii, bɛgyale na bɛhɔdɛnlanle Venezuela. Wafa hɛlɛle me papa ngɛlata na ɔhanle kɛ ɔ nee abusua ne amuala ɛdu ɛrɛla Venezuela, ɔluakɛ ɛnee ɔ nwo ɛlɛdɔ yɛ kpalɛ. Awieleɛ bɔkɔɔ ne, yɛdele ɔ bo na yɛdule yɛhɔle.
Yɛdwule Venezuela wɔ 1953 na yɛdɛnlanle Caracas, ɛnee yɛbikye ɛleka mɔɔ maanle kpanyinli ne de la. Kɛmɔ ɛnee mele kakula la ati, saa menwu kɛ maanle kpanyinli ne de ye kale kɛnlɛma ne anu na ɔlɛse a, me nye die kpalɛ. Noko ɛnee ɔnla aze kɛ maanle fofolɛ ne mɔɔ yɛhɔle nu la, bɛ aneɛ, bɛ amaamuo, bɛ aleɛ yɛɛ bɛ maanle nu tɛnlabelɛ ne nee me awovolɛ anwo bali. Nɔhalɛ nu, mɔɔ bɛbɔle ɔ bo kɛ bɛnwu ninyɛne nye zo la ala a edwɛkɛ ɛtane bie zile a.
Ɔvi bɛne zo ɔkɔ fema zo: Me papa. Me mame. Medame, mɔɔ yɛ abusua ne dule hɔle Venezuela wɔ 1953 la
ESIANE BIE ZILE
Me papa anwo dole ye. Ɔzinle yɛ nwo, ɔluakɛ ɛnee ɔ nwo yɛ se yɛɛ ɔte kpɔkɛ. Ɛnee yɛngakye kenle mɔɔ ɔ nwo dole ye bɔbɔ a. Nzinlii bɛnwunle kɛ yenyia kansa ɔti bɛyɛle ye apelehyɛne. Alɔbɔlɛ edwɛkɛ ne a le kɛ, dapɛne ko anzi ɔwule.
Mennwu kɛzi mekilehile kɛzi ye ewule ne gyegyele yɛ la anu a. Ɛnee meli ɛvolɛ 13 pɛ. Me papa ewule ne hanle yɛ kpalɛ na yɛdele nganeɛ kɛ yɛ awieleɛ ala ɛne. Mekɛ guale nu bɔbɔ la, ɛnee ɔyɛ se ɔmaa me mame kɛ ɔbalie yeado nu kɛ ɔ hu ɛwu. Noko yɛnwunle kɛ ɛyɛ ye biala a ɔwɔ kɛ yɛkɔ yɛ nyunlu na Gyihova moalɛ zo yɛholale yɛgyinlanle ɔ nloa. Mɔɔ menwiele sukunwiɔ wɔ Caracas la, ɛnee meli ɛvolɛ 16, na ɛnee mekulo kɛ meyɛ gyima meboa me abusua ne.
Me diema raalɛ Sana nee ɔ hu Rubén boale me kpalɛ maanle menyinle sunsum nu
Nzinlii, Rubén Araujo, mɔɔ ɛnee yewie Geleade Sukulu na yezia yera Venezuela la gyale me diema raalɛ Sana. Bɛdule bɛhɔdɛnlanle New York. Mɔɔ me abusua ne hanle kɛ mengɔ yunivɛsiti la, mengɔle New York ɔluakɛ ɛnee mebahola meadɛnla me diema raalɛ ne nee ɔ hu anwo ɛkɛ meahɔ sukulu ne. Mɔɔ mede me diema raalɛ ne nee ɔ hu anwo ɛkɛ ne la, bɛboale me kpalɛ bɛmaanle menyinle sunsum nu. Eza ɛnee mediema dɔɔnwo mɔɔ bɛnyi sunsum nu la wɔ yɛ Spanish asafo ne mɔɔ wɔ Brooklyn la anu. Bɛ nuhua nwiɔ mɔɔ me nye liele kɛ menwunle bɛ kpalɛ la a le Milton Henschel yɛɛ Frederick Franz; ɛnee bɛ mu nwiɔ bɛyɛ gyima wɔ Brooklyn Bɛtɛle.
Mekɛ mɔɔ bɛlɛsɔne me wɔ 1957 la
Mɔɔ ɛnee ɔka ekyi menyia ɛvolɛ ko wɔ New York yunivɛsiti ɛkɛ la, membɔle ɔ bo kɛ medwenle mɔɔ melɛfa me ɛbɛlabɔlɛ meayɛ la anwo. Ɛnee megenga Ɛzinzalɛ Arane bie anu edwɛkɛ mɔɔ fale kɛzi ɔwɔ kɛ Kilisienema fa bodane kpalɛ sie bɛ nye zo la na medwenledwenle nwolɛ kpalɛ. Menwunle kɛ adekpakyelɛma yɛɛ Bɛtɛlema mɔɔ wɔ yɛ asafo ne anu la anye die kpalɛ na ɛnee mekulo kɛ me nye die kɛ bɛdabɛ la. Noko, ɛnee bɛtɛsɔnenle me. Menwunle kɛ ɔwɔ kɛ meyila me nwo zo memaa Gyihova. Ɔti menyilale me nwo zo, na bɛzɔnenle me wɔ March 30, 1957.
MENSISILE KPƆKƐ MƆƆ ANWO HYIA
Mɔɔ bɛzɔnenle me la anzi, mendwenlenle nwolɛ kɛ mekulo kɛ meyɛ dahuu ɛzonlenlɛ gyima ne bie. Ɛnee me nye die nwo bɔkɔɔ kɛ mebayɛ bie, noko menwunle kɛ ɔbayɛ se yeamaa me. Kɛ ɔkɛyɛ na meayɛ dahuu ɛzonlenlɛ gyima ne wɔ mekɛ ko ne ala mɔɔ melɛkɔ yunivɛsiti la ɛ? Mɔɔ mewɔ New York la, mengɛlɛle me abusua ne mɔɔ wɔ Venezuela la ngɛlata dɔɔnwo na mengilehilele nu mengilele me mame nee me mediema ne mɔ kɛ mezi kpɔkɛ kɛ megyakyi yunivɛsiti ne ɛhɔlɛ na meazia meara Venezuela mearayɛ adekpakyelɛnli. Na bɛdabɛ noko bɛhɛlɛle me ngɛlata dɔɔnwo.
Menziale mengɔle Caracas wɔ June 1957. Noko menwunle kɛ tɛnlabelɛ mɔɔ me abusua ne wɔ nu la ɛnle kpalɛ. Ɛnee bɛhyia awie gyɛne mɔɔ bayɛ gyima anlea bɛ la. Duzu a mebahola meayɛ meaboa bɛ a? Menyianle bange gyima bie, noko adekpakyelɛ gyima ne ala a ɛnee mekulo kɛ meyɛ a. Ɔluakɛ yemɔ ati a menziale membale a. Membɔle kpɔkɛ kɛ mebayɛ ɔ mu nwiɔ. Wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo anu, menyɛle bange gyima ne yɛɛ eza menyɛle adekpakyelɛ gyima ne. Mekɛ ɛhye anu, ɛnee menlɛ alagye fee noko mekɛ ɛhye anu a me nye liele kpalɛ a.
Eza me nye liele wɔ mekɛ mɔɔ mengyale Sylvia, adiema raalɛ kɛnlɛma bie mɔɔ vi Germany mɔɔ ɔkulo Gyihova kpole la. Ɛnee ɔ nee ye awovolɛ ɛdu ɛra Venezuela. Awieleɛ bɔkɔɔ ne yɛwole nwiɔ, yɛ ra nrenyia Michel (Mike), yɛɛ yɛ ra raalɛ Samira. Eza membɔle ɔ bo kɛ menea me mame. Yɛmaanle ɔradɛnlanle yɛ nwo ɛkɛ. Ɛnee ɔwɔ kɛ megyakyi adekpakyelɛ gyima ne amaa meanlea me abusua ne, noko meantoto daselɛlilɛ gyima ne aze. Saa me nee Sylvia nyia adenle wɔ gyima nu biala a yɛyɛ adekpakyelɛ boavolɛ gyima ne bie.
YƐZILE KPƆKƐ BIEKO MƆƆ ANWO HYIA LA
Mɔɔ me mra ne mɔ tɛbɔ sukulu la yɛɛ menyianle anwubielɛ ne mɔɔ menganle ye wɔ mɔlebɛbo ne la a. Nɔhalɛ nu, ɛnee ninyɛne kɔ boɛ wɔ ɛbɛlabɔlɛ nu yɛɛ menli mɔɔ yɛ bange gyima ne bie la noko bu me. Noko ɛnee mekulo kɛ menli nwu me kɛ mele Gyihova sonvolɛ. Mengɔle zo mendwenlenle mɔɔ meyɛ a menli banwu me zɔ la anwo. Ɔti me nee me ye dɛnlanle aze zuzule yɛ ezukoa gyinlabelɛ nwo. Saa megyakyi bange gyima ne ɛyɛlɛ a, bɛbadua ezukoa kpole bie bɛamaa me. Kɛ mɔɔ ɛnee yɛndua kakɛ biala la ati, yɛnwunle kɛ saa yɛtete ninyɛne zo a yɛbanyia ezukoa mɔɔ yɛbava yɛanlea yɛ nwo mekɛ tendenle a.
Ɛnee ɔnla aze kɛ yɛbazi zɔhane kpɔkɛ ne, noko me ye nee me mame liele dole nu bɔkɔɔ. Ɔti ɛnee mebahola meayɛ adekpakyelɛ gyima ne bieko. Me nye liele kpole! Ɛnee akee ɔzɔho kɛ yɛlɛtɔ adenle zo. Noko yeangyɛ, yɛdele edwɛkɛ bie mɔɔ zinle yɛ muala yɛ nwo.
DEBIE MƆƆ ƐNEE YƐ NYE ƐNLA!
Ɛnee yɛ nye ɛnla yɛ ra mɔɔ tɔ zo nsa, Gabriel ade
Kenle ko yɛ dɔketa ne hanle hilele yɛ kɛ Sylvia ɛlɛnrenzɛ. Ɛnee yɛ nye ɛnla fee! Ɔle anyelielɛ edwɛkɛ; noko eza mendwenlenle kpɔkɛ mɔɔ menzile kɛ mebayɛ adekpakyelɛnli la anwo. Asoo mebahola meayɛ ɔ? Yeangyɛ, yɛ adwenle gyinlanle na yɛzieziele yɛ nwo yɛmaanle kakula ne mɔɔ yɛbawo ye la. Na kpɔkɛ mɔɔ mezi kɛ mebayɛ adekpakyelɛnli la noko ɛ?
Yɛzuzule yɛ bodane ngakyile ne mɔ anwo na yɛzile kpɔkɛ kɛ adekpakyelɛ gyima ne a mebayɛ a. Yɛwole yɛ ra nrenyia Gabriel wɔ April 1985. Noko mengyakyile bange gyima ne na membɔle adekpakyelɛ gyima ne abo bieko wɔ June 1985. Nzinlii, menyianle nwolɛ adenle membokale Ɔfese Kɔmatii ne anwo. Noko ɛnee ɔfese ne ɛnle Caracas, ɔti ɔwɔ kɛ mepɛ adenle mɔɔ ye tendenle kɛyɛ mayɛle 50 (km 80) la na meadwu ɛkɛ, na ɛnee mekɔ gyima kenle nwiɔ anzɛɛ kenle nsa dapɛne biala.
YƐDULE BIEKO
Ɛnee Ɔfese ne wɔ La Victoria, ɔti yɛ abusua ne zile kpɔkɛ kɛ yɛtu yɛahɔdɛnla lɔ amaa yɛabikye ɛkɛ. Ɛhye le nzenzaleɛ kpole mɔɔ yɛ muala yɛyɛle a. Me nye sɔ mɔɔ me abusua ne yɛle la kpole kpalɛ. Subane mɔɔ bɛlale ye ali la boale kpalɛ. Me diema raalɛ Baha hanle kɛ ɔbanlea yɛ mame. Ɛnee Mike ɛgya, noko ɛnee Samira yɛɛ Gabriel tɛbɔ yɛ nwo ɛke. Ɔti ɛnee ɔwɔ kɛ bɛgyakyi bɛ gɔnwo mɔ wɔ Caracas wɔ mekɛ mɔɔ yɛlɛtu yɛahɔ La Victoria la. Ɛnee eza ɔwɔ kɛ Sylvia sukoa kɛ ɔbadɛnla sua ekyi zo na ɔye ye adwenle ɔfi suakpole zo asetɛnla ne azo. Yɛɛ ɛnee ɔwɔ kɛ yɛ muala yɛsukoa kɛ yɛbadɛnla sua ekyi nu. Nɔhalɛ nu, ɛnee ɔwɔ kɛ yɛyɛ nzenzaleɛ dɔɔnwo wɔ mekɛ mɔɔ yɛlɛtu yɛavi Caracas yɛahɔ La Victoria la.
Noko ninyɛne hakyile bieko. Gabriel gyale yɛɛ Samira hɔhayele ye sua. Akee bɛvɛlɛle me nee Sylvia kɛ yɛrɛla Bɛtɛle wɔ 2007, na ɛkɛ ne a yɛtɛyɛ gyima a. Yɛ ra nrenyia kpanyinli Mike le asafo nu kpanyinli, eza ɔ nee ɔ ye Monica le adekpakyelɛma. Gabriel noko le asafo nu kpanyinli na ɔ nee ɔ ye Ambra de Italy. Samira le adekpakyelɛnli yɛɛ ɔde sua nu, noko ɔyɛ gyima ɔboa Bɛtɛle.
Ɔvi bɛne zo ɔkɔ fema zo: Mee nee me ye Sylvia wɔ Venezuela ɔfese ɛkɛ. Yɛ ra kpanyinli Mike nee ɔ ye Monica. Yɛ ra raalɛ Samira. Yɛ ra Gabriel nee ɔ ye Ambra
ANRƐƐ MEBAZI ZƆHANE KPƆKƐ NE BIEKO
Nɔhalɛ nu, mesisi kpɔkɛ mgbole wɔ me ɛbɛlabɔlɛ nu. Noko metɛnunle me nwo. Saa menyia nwolɛ adenle a, anrɛɛ mebazi zɔhane kpɔkɛ ne mɔ bieko. Me nye sɔ gyimalilɛ nee nwolɛ adenle ngakyile mɔɔ menyia ye wɔ Gyihova ɛzonlenlɛ nu la kpalɛ. Wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo mɔɔ ɛpɛ nu la anu, menwu kɛ ɔhyia kɛ ɛ nee Gyihova banyia agɔnwolɛvalɛ mɔɔ anu yɛ se kpalɛ la. Saa kpɔkɛ mɔɔ yɛsi la le kpole anzɛɛ ekyi bɔbɔ a, Gyihova bamaa yɛ anzodwolɛ “mɔɔ bo ndelebɛbo muala azo” la. (Fel. 4:6, 7) Me nee Sylvia anye die gyima mɔɔ yɛyɛ ye wɔ Bɛtɛle la anwo na yɛte nganeɛ kɛ Gyihova ɛyila kpɔkɛ biala mɔɔ yɛzile la azo, ɔluakɛ yɛvale ye yɛlimoale yɛ kpɔkɛzilɛ biala anu.