SUKOA BƐ DIEDI | DƐBOLA
‘Mendwazole Kɛ Yizilayɛ Ɔ Nli’
DƐBOLA nleanle sogyama mɔɔ ɛboɔboa bɛ nloa wɔ Teebɔ Boka ne azo la. Ɔ nye liele kɛ ɔnwunle bɛ la. Nwonlomɔ mangyee ne, ɔdwenlenle bɛ akɛnrasesebɛ nee diedi mɔɔ bɛ adekilevolɛ Balake lɛ la anwo. Ɛnee bɛle 10,000 ɛdeɛ, noko bɛbayia bɛ diedi nee bɛ akɛnrazilɛ ne anwo sɔnea kpole wɔ ɛnɛ kenle ye. Bɛkateta agbɔvolɛ mɔɔ ati yɛ se. Ɛnee bɛ nwo zonle kpalɛ tɛla bɛ agbɔvolɛ ne mɔ noko bɛnlɛ konle ninyɛne dɔɔnwo. Noko bɛra ɛke ɔluakɛ raalɛ ɛhye maanle bɛ anwosesebɛ.
Pɛ Dɛbola mɔɔ anwoma ne ɛlɛbɔ ye tɛladeɛ ne anu na ɔ nee Balake ɛlɛnea debie la anwo nvoninli. Teebɔ Boka ne zɔho funolo kpole bie mɔɔ zolɛ le tafaa la. Awie gyi ɔ zolɛ a ɔnwu Esdraelon Azɛlɛ ne mɔɔ vi zolɛ badwu aze la bayɛ mita 400 na ɔla nyiakɛ adɔleɛ la. Azule Kaehyɔn ne se fa fiene ne anu na ɔdua Kamɛle Boka ne anwo too ɔkɔgua Nyevile Kpole ne anu. Bie a ɛnee azule ne anloa ɛyɛ resee wɔ nwonlomɔ ne, noko debie bie dale bɛ nye zo wɔ azɛlɛ fɛɛnye ne azo. Ɛnee Sesɛla ɛlɔnema ne ɛlɛbikye bɛ kpalɛ, na bɛ mbulalɛ ehwili ne anwo ɛlɛta. Sesɛla ɛlɔnema mɔɔ yɛ deɛ kpalɛ la a ɛlɛba la—konle ehwili kɛyɛ 900, mɔɔ bie a bɛva mbulalɛ a bɛyɛ la. Sesɛla yɛle ye adwenle kɛ ɔku Yizilayɛma mɔɔ anwo yɛ anwunvɔne la kɛ asɛɛ ɔlɛpɛ baale la!
Ɛnee Dɛbola ze kɛ Balake nee ye menli ne ɛlɛkendɛ adie ɔ nloa anu edwɛkɛ, anzɛɛ ɔbamaa bɛ sɛkɛlɛneɛ bie. Ɔ ngomekye a ɔle raalɛ wɔ ɛkɛ ɔ? Duzu a maanle ɛzonlelilɛ kpole zɛhae ralale ɔ nwo zo wɔ ɛleka ɛhye a? Asoo mɔɔ ɔlɛyɛ ye wɔ ɛkɛ ne la zinle ɔ nwo? Kyɛkyɛ! Ye Nyamenle Gyihova, a zele ye kɛ ɔbɔ konle ɛhye abo a; eza ɔmaanle ɔlale ali kɛ ɔbalua raalɛ nwo zo yeava debie biala yeara awieleɛ. (Maanlebuvolɛma 4:9) Duzu a Dɛbola nee kovolɛ ɛhye mɔ mɔɔ lɛ akɛnrasesebɛ la kilehile yɛ wɔ diedi nwo a?
“KƆ KƆBOƆBOA WƆ ƐLƆNEMA NE ANLOA WƆ TEEBƆ BOKA NE AZO”
Baebolo ne limoale hanle Dɛbola anwo edwɛkɛ kɛ ɔle ‘ngapezonli raalɛ.’ Amodinli ɛhye maanle Dɛbola yɛle ngakyile wɔ Baebolo kɛlɛtokɛ ne anu noko tɛ ɔ ngomekye ɔ.a Ɛnee Dɛbola lɛ gyima gyɛne. Gyihova luale ɔ nwo zo zieziele edwɛkɛ biala mɔɔ kɛra la.—Maanlebuvolɛma 4:4, 5.
Dɛbola dɛnlanle Yifelaem awoka ne mɔ azo mɔɔ wɔ Bɛtɛle nee Releema avinli la. Ɔtɛnla arɛlɛ baka bo na ɔsonle menli ne kɛmɔ Gyihova zele ye la. Ɛnee Dɛbola gyima ne ɛnla aze noko yeammaa yemɔ ambu ye abɛ nu. Ɛnee ye gyima ne anwo hyia kpalɛ. Nɔhalɛ nu, amozii ɔbokale bɛdabɛ mɔɔ sunsum ne hanle bɛ maanle bɛhyehyɛle edwɛne la anwo. Ɔhanle edwɛkɛ ɛhye ɔvanenle ye menli ne mɔɔ anli nɔhalɛ la anwo kɛ: “Yizilayɛma nyianle bɛ nyamenle gyɛne la yɛɛ konle vale bɛ aze a.” (Maanlebuvolɛma 5:8) Gyihova vale Yizilayɛma wulale bɛ agbɔvolɛ sa nu ɔluakɛ bɛgyakyile ye na bɛzonlenle nyamenle gyɛne. Keena Belemgbunli Gyeeben maanle ye sogya kpanyinli mɔɔ bɛfɛlɛ ye Sesɛla la ziele bɛ.
Sesɛla! Yizilayɛma te duma ne a ɛzulolɛ ka bɛ na bɛ ahonle tu. Keenama ɛzonlenlɛ nee bɛ amaamuo ɛnle kpalɛ fee, bɛfa ngakula bɛbɔ afɔle yɛɛ bɛbɔ tuutuu wɔ ɛzonlenlɛ sua ne anu. Saa Keenama sogya kpanyinli nee ye ɛlɔnema ɛlɛsie bɛ a, ɛnea a kɛzi ɔbayɛ ɛ? Dɛbola edwɛne ne maa yɛnwu kɛ ɛnee bɛngola bɛndu adenle yɛɛ awie biala ɛnde azua ne mɔ azo bieko. (Maanlebuvolɛma 5:6, 7) Bie a yɛbazuzu menli mɔɔ anye zo ɛda bɛ wɔ kpɔkɛmile nee awoka ne mɔ azo la anwo. Ɛnee bɛsulo kɛ bɛbahɔ ɛbɔ nu anzɛɛ bɛadɛnla sua mɔɔ ɔnlɛ bane la azo. Bɛ mra mɔɔ bɛbahye bɛ nee bɛ mraalɛ mɔɔ bɛbado bɛ bɔna la ati, ɛnee bɛsulo kɛ bɛbadu adenle.b
Ɛzulolɛ hanle bɛ too ɛvolɛ 20 kɔkpula kɛ Gyihova nwunle kɛ ye menli anzosesebɛma ne ɛziezie bɛ nwo kɛ bɛkakyi anzɛɛ, kɛmɔ kɛlɛtokɛ ne mɔɔ wɔ Dɛbola nee Balake edwɛndolɛ ne anu ka la, “Hɔkpulale kɛ Dɛbola dwazole kɛ Yizilayɛ ɔ nli” la. Yɛnze saa Dɛbola mɔɔ le Lapɛdo aye ne amgba le ɛrɛladane a, noko ɛnee bɛlɛka edwɛkɛ ɛhye wɔ sɛkɛlɛneɛ adenle zo. Gyihova maanle Dɛbola bɔle maanle ne anwo bane kɛmɔ ɛrɛladane bɔ ɔ mra nwo bane la. Ɔmaanle bɛhɔvale ndɛnebuavolɛ Balake mɔɔ lɛ diedi kpole la, na ɔzele ye kɛ ɔho ɔtia Sesɛla.—Maanlebuvolɛma 4:3, 6, 7; 5:7.
Dɛbola maanle Balake anwosesebɛ kɛ ɔdwazo na ɔlie Nyamenle menli ne
Gyihova luale Dɛbola anwo zo hanle kɛ “Kɔ kɔboɔboa wɔ ɛlɔnema ne anloa wɔ Teebɔ Boka ne azo.” Ɛnee ɔwɔ kɛ Balake boɔboa menli 10,000 mɔɔ bɛvi Yizilayɛ mbusua nwiɔ ne anu la anloa. Dɛbola hanle Nyamenle ɛwɔkɛ mɔɔ yebɔ kɛ bɛbali Sesɛla nee ye konle ehwili 900 ne anwo zo konim la hilele bɛ! Ɛwɔkɛ ne zinle Balake anwo. Yizilayɛma ɛnlɛ ɛlɔnema yɛɛ bɛnlɛ konle ninyɛne. Noko, Balake kponlenle zolɛ kɛ saa ɔbahɔ konle ne a kyesɛ Dɛbola noko maa bɛkɔ Teebɔ Boka ne azo.—Maanlebuvolɛma 4:6-8; 5:6-8.
Ɔlua edwɛkɛ ɛhye ati menli bie mɔ dwenle kɛ Balake ɛnlɛ diedi, noko ɔnle nɔhalɛ. Yeanyɛ boɛ fee la, yeambiza Nyamenle kɛ ɔmaa ye konle ninyɛne dɔɔnwo. Emomu, kɛmɔ Balake lɛ diedi la ati, ɔnwunle kɛ ɔhyia kɛ Gyihova agyakɛnugyinlavolɛ boka bɛ nwo amaa yeamaa ɔdaye nee ye menli ne anwosesebɛ. (Hibuluma 11:32, 33) Gyihova liele dole nu. Ɔmaanle Dɛbola nee bɛ hɔle kɛmɔ Balake hanle la. Noko akee, eza Gyihova sunsum ne hanle ye maanle ɔhanle kɛ tɛ nrenyia a banyia anyunlunyia wɔ konle ne awieleɛ a. (Maanlebuvolɛma 4:9) Ɛnee Nyamenle ɛha ye dɛba kɛ raalɛ a bahu Sesɛla atisesebɛnli ne a!
Wɔ ɛnɛ ewiade ye anu, bɛsisi mraalɛ, bɛyɛ bɛ basabasa na bɛkile bɛ nyane. Bɛnli bɛ eni kɛmɔ Nyamenle kulo kɛ bɛyɛ bɛ la. Noko akee, Nyamenle bu mraalɛ nee mrenyia kɛ bɛsɛ na bɛ muala bɛlɛ ɔ nyunlu ɛlolɛ. (Wulomuma 2:11; Galeehyeama 3:28) Dɛbola neazo ne kakye yɛ kɛ eza ɔmaa mraalɛ nyia nwolɛ adenle bie mɔ na ɔkile kɛ ɔdie bɛ ɔdi na bɛlɛ ɔ nyunlu ɛlolɛ. Ɔnle kɛ yɛyɛ nyeyenu kɛmɔ yebu zo wɔ ewiade ye anu la.
“AZƐLƐ KPUSULE, EZULE DƆLE”
Balake boɔboale ye ɛlɔnema ne anloa. Ɔvale mrenyia 10,000 mɔɔ bɛlɛ akɛnrasesebɛ la kɛ bɛkɔ bɛ nee Sesɛla ɛlɔnema anwo ɛzulolɛ ne ahɔho. Mɔɔ Balake nee ye menli ne ɛlɛkɔ Teebɔ Boka ne azo la, ɔ nye liele kɛ yenyia adenle mɔɔ ɔbalua zo yeamaa bɛ akɛnrasesebɛ a. Yɛkenga kɛ: “Dɛbola nee ye a hɔle a.” (Maanlebuvolɛma 4:10) Nea kɛzi ɔmaanle sogyama ne anwosesebɛ kɛ bɛnwunle kɛ raalɛ mɔɔ lɛ akɛnrasesebɛ la boka bɛ nwo yɛɛ bɛlɛkɔ Teebɔ Boka ne azo a. Ɛnee ɔlɛ ɛhulolɛ kɛ ɔbava ye ngoane yeado esiane nu ɔlua Gyihova Nyamenle anu diedi mɔɔ ɔlɛ la ati!
Mekɛ mɔɔ Sesɛla dele kɛ Yizilayɛma ɛboɔboa ɛlɔnema anloa kɛ bɛ nee ye baho la, ɔyɛle ye debie ndɛndɛ. Keenama arelemgbunli vale bɛ ɛlɔnema hɔbokale Belemgbunli Gyeeben, mɔɔ ɔbayɛ kɛ ɔ nwo yɛ se kpalɛ tɛla bɛ muala la anwo. Akee bɛte Sesɛla ɛlɔnema konle ehwili ne mɔ ane kɛ bɛ muala bɛboɔboa bɛ nloa wɔ azɛlɛ fɛɛnye ne azo. Ɛnee Keenama ze ye kɛ bɛbali Yizilayɛma mɔɔ anwo yɛ anwunvɔne la anwo zo konim ndɛndɛ ne ala.—Maanlebuvolɛma 4:12, 13; 5:19.
Duzu a Balake nee Dɛbola bayɛ wɔ mekɛ mɔɔ bɛ agbɔvolɛ ne mɔ ɛlɛbikye bɛ la ɛ? Saa bɛgyinla Teebɔ Boka ndololeɛ ne azo a, bɛbahola bɛali Keena ɛlɔnema ne mɔɔ ɛlɛba la anwo zo konim, ɔluakɛ bɛ konle ehwili ne mɔ nyia azɛlɛ sɛsɛ a yɛɛ bɛkola bɛko kpalɛ a. Noko kɛmɔ konle ne le Gyihova ɛdeɛ la ati, Balake hendɛle diele adehilelɛ mɔɔ Dɛbola bava amaa ye la. Akee mekɛ ne ɛdwu. Ɔhanle kɛ: “Bɛdwazo bɛhɔ, ɔluakɛ ɛnɛ kenle ye, [Gyihova] ɛye Sesɛla ɛmaa bɛ. [Gyihova] li bɛ nyunlu.” Bieko, yɛkenga kɛ: “Balake vale ye ɛlɔnema apenle bulu ne lile ɔ nzi vi Teebɔ Boka ne azo tolole rale aze.”—Maanlebuvolɛma 4:14.c
Yizilayɛ ɛlɔnema ne tolole rale aze na bɛtetale zɔhane konle ehwili ne mɔ mɔɔ anwo ka ɛzulolɛ la. Kɛmɔ Dɛbola hanle la, asoo Gyihova limoale bɛ nyunlu ɔ? Yeangyɛ biala bɛnwunle ye zɔ. Yɛkenga kɛ: “Azɛlɛ kpusule, ezule dɔle.” Sesɛla ɛlɔnema mɔɔ memaa bɛ nwo zo la anye zo danle bɛ. Na ezule ne dɔle! Nzule ne dɔle kpole, na ɔbayɛ kɛ ɔmaanle azɛlɛ ne anwo loale tɔfɔɔ. Yeangyɛ, konle mbulalɛ ehwili ne mɔ amboa bɛ. Bɛminli ndɛtɛlɛ ne anu mɔɔ ɛnee bɛngola ɛhwee yɛ a.—Maanlebuvolɛma 4:14, 15; 5:4.
Balake nee ye menli ne ammaa ahumu ne mɔɔ ɛlɛtu la angyegye bɛ. Ɛnee bɛze ɛleka mɔɔ ɔvi ɔlɛba la. Bɛrale Keena ɛlɔnema ne anwo zo. Yizilayɛma gyinlanle Nyamenle agyakɛ anu hunle Sesɛla ɛlɔnema ne amuala. Azule Kaehyɔn ne pianle bɛ avunli ne mɔ hɔguale Nyevile Kpole ne anu.—Maanlebuvolɛma 4:16; 5:21.
Kɛmɔ Dɛbola hanle la, Gyihova honle maanle ye menli ne na ɔlile Sesɛla ɛlɔnema ne anwo zo konim
Ɛnɛ, Gyihova ɛmmaa ye azonvolɛ ɛngo nwonane nu konle. Noko, ɔmaa ye menli ko sunsum nu konle. (Mateyu 26:52; 2 Kɔlentema 10:4) Saa yɛtie Nyamenle wɔ ɛnɛ ewiade ye anu a, ɛnee yɛgyi konle zɔhane anloa. Yɛhyia akɛnrasesebɛ, ɔluakɛ bie a menli mɔɔ wɔ Nyamenle afoa ɛnɛ la bayia dwazotia ɛsesebɛ. Noko Gyihova ɛtɛkakyile. Ɔtɛko ɔtɛmaa menli mɔɔ le kɛ Dɛbola, Balake nee tete Yizilayɛ sogyama mɔɔ lɛ akɛnrasesebɛ mɔɔ bɛlɛ Ye nu diedi na bɛfa bɛ nwo bɛto ɔ nwo zo la.
“NYILALƐ ƐHA GYEEYƐLE ƐDƐLA MRAALƐ KƆSƆƆTI”
Keenama kpɔvolɛ kpole kpalɛ ne mɔɔ wɔ nu la nriandile! Sesɛla mɔɔ yɛ Nyamenle menli ne kpɔdekpɔde la guale ndwɛlɛ aze. Ɔgyakyile ye menli ne ɔmaanle bɛwule wɔ ndɛtɛlɛ ne anu, na ɔnriandile ɔhɔle azɛlɛ resee zo. Ɔhɔle awie mɔɔ ɔsuzu kɛ ɔbaboa ye la ɛkɛ. Ɔnriandile ɔluakɛ ɛnee ɔsulo kɛ Yizilayɛ ɛlɔnema ne banwu ye. Ɔhɔle Kinanli Hibɛ ndanlɛsua ne anu. Hibɛ ɛhye ɛde ɔ nwo ɛvi ye menli mɔɔ di tutɛnla la anwo na yehɔdɛnla nyiakɛ ɔluakɛ koyɛlɛ wɔ ɔ nee Belemgbunli Gyeeben avinli.—Maanlebuvolɛma 4:11, 17.
Sesɛla mɔɔ ɛnee ɛvɛ la rale Hibɛ ndanlɛsua ne anu. Ɔnwunle kɛ Hibɛ ɛnle sua nu. Noko ɛnee ɔ ye, Gyeeyɛle wɔ ɛkɛ. Ɔbayɛ kɛ Sesɛla nyianle adwenle kɛ Gyeeyɛle bali koyɛlɛ mɔɔ la ɔ hu nee Belemgbunli Gyeeben avinli la eni. Bie a yeandwenle kɛ raalɛ bahola ayɛ ɛhye anzɛɛ anyia adwenle mɔɔ ɔ hu bɔbɔ ɛnrɛnyia la bie la. Ɔda ali kɛ Sesɛla ɛnze Gyeeyɛle! Noko Gyeeyɛle nwunle amumuyɛ mɔɔ Keenama yɛle wɔ azɛlɛ ne azo la; bie a eza ɔnwunle kɛ ɔwɔ kɛ ɔsi nwolɛ kpɔkɛ. Bie a ɔbaboa atisesebɛnli ɛhye anzɛɛ ɔbahɔ Gyihova afoa na yeahu Ye menli ne kpɔvolɛ ɛhye. Noko duzu a ɔbayɛ a? Kɛ ɔkɛyɛ na raalɛ ali ɛlɔnenli mɔɔ ze konle nye zo la anwo zo konim ɛ?
Ɛnee ɔwɔ kɛ Gyeeyɛle dwenle nwolɛ ndɛndɛ. Ɔmaanle Sesɛla ɛleka ɔmaanle ɔliele ye ɛnwomenle. Ɔzele ye kɛ ɔmmamaa nrenyia biala mɔɔ ɛlɛkpondɛ ye la nwu kɛ ɔwɔ ɛke. Mekɛ mɔɔ ɔlale la ɔvale debie ɔguale ɔ nwo zo, na mɔɔ ɔbizale nzule bo zo la, ɔmaanle ye meleke. Yeangyɛ Sesɛla lafele botoo. Akee Gyeeyɛle vale debie mɔɔ mraalɛ mɔɔ tɛnla ndanlɛsua nu fa di gyima kpalɛ la—ndanlɛsua baka takola nee hamenle. Ɔhotole Sesɛla anwo ɛkɛ, akee mekɛ ɛdwu kɛ ɔgyinla Gyihova agyakɛ anu na ɔku ye. Saa ɔgyinla ekyi anzɛɛ ɔba ye kɛ ɔnnwu mɔɔ ɔyɛ a ɔbahola yeayɛ esiane yeamaa ye. Asoo ɔdwenlenle Nyamenle menli ne nee kɛzi nrenyia ɛhye ɛhile bɛ nyane wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo anu la anwo ɔ? Anzɛɛ ɔdwenlenle nwolɛ adenle mɔɔ yenyia kɛ ɔgyinla Gyihova afoa la anwo ɔ? Kɛlɛtokɛ ne anga. Yɛze kɛ yeangyɛ ɔyɛle ye gyima ne. Sesɛla wule!—Maanlebuvolɛma 4:18-21; 5:24-27.
Nzinlii, Balake rale kɛ ɔbakpondɛ ye. Mekɛ mɔɔ Gyeeyɛle hilele ye funli ne mɔɔ ndanlɛsua baka takola ne zia ɔ ti anu la, ɛnee ɔze kɛ Dɛbola ngapezo ne ɛra nu. Raalɛ ɛhu Sesɛla mɔɔ le ɛlɔnenli mɔɔ anwo yɛ se la! Tendɛtiama nee kpolerazulɛma mɔɔ wɔ ɛkɛ ɛnɛ la fa duma ɛtane ngakyile fɛlɛ Gyeeyɛle, noko Balake nee Dɛbola ze mɔɔ bɛbaha la. Wɔ bɛ edwɛndolɛ ne anu, sunsum ne hanle bɛ maanle bɛyele Gyeeyɛle ayɛlɛ kɛ “nyilalɛ ɛha ye ɛdɛla mraalɛ” kɔsɔɔti ɔlua ye akɛnrasesebɛ ne ati. (Maanlebuvolɛma 4:22; 5:24) Yɛ nyele mɔɔ Dɛbola yɛle la nzonlɛ. Yeammaa ɔ nye ambolo ayɛlɛyelɛ mɔɔ bɛlɛfa bɛamaa Gyeeyɛle la; emomu, ɛnee ɔdwenle Gyihova edwɛkɛ ne mɔɔ ɛra nu la anwo.
Sesɛla wule la, Yizilayɛma anzulo Belemgbunli Gyeeben bieko. Keenama ɛsisilɛ ne rale awieleɛ. Bɛnyianle anzodwolɛ ɛvolɛ 40. (Maanlebuvolɛma 4:24; 5: 31) Nea kɛzi Dɛbola, Balake nee Gyeeyɛle nyianle nyilalɛ kɛ bɛnyianle Gyihova Nyamenle anu diedi a! Saa yɛsukoa Dɛbola diedi ne, yɛfa akɛnrasesebɛ yɛgyinla Gyihova afoa na yɛmaa awie mɔ anwosesebɛ kɛ bɛyɛ zɔ a, Gyihova bamaa yɛali konim na yɛnyia anzodwolɛ dahuu.
a Meleam, Hɛleda yɛɛ Ayezaya aye ne noko ɛnee le ngapezoma.—Adendulɛ 15:20; 2 Arelemgbunli 22:14; Ayezaya 8:3.
b Dɛbola edwɛne ne maa yɛnwu kɛ ninyɛne mɔɔ Sesɛla kɔ konle a ɔta ɔfa ɔba sua nu la bie a le mraalɛ, mɔɔ bɛkyɛ a sogyanli biala nyia mɔɔ bo ko la. (Maanlebuvolɛma 5:30) Edwɛkɛkpɔkɛ “raalɛ” mɔɔ bɛva bɛli gyima wɔ ngyɛnu ɛhye anu la abo kile “awodeɛ.” Edwɛkɛ ɛhye kakye yɛ kɛ ɛnee bɛbu mraalɛ ɛhye mɔ ɔluakɛ bɛ nee bɛ da la ati. Ɔbayɛ kɛ ɛnee bɔna ɛdolɛ ɛbu zo.
c Bɛha konle ne mɔɔ nzinlii bɛhonle la anwo edwɛkɛ fane nwiɔ wɔ Baebolo ne anu—Maanlebuvolɛma tile 4 ka tetedwɛkɛ yɛɛ tile 5 ne ka Dɛbola nee Balake edwɛne ne anwo edwɛkɛ. Kɛlɛtokɛ nwiɔ ne anu edwɛkɛ le ko, biala ka edwɛkɛ mɔɔ anvinde nuhua ko anu la anwo edwɛkɛ.