Ɛzinzalɛ Arane YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Ɛzinzalɛ Arane
YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Nzema
@
  • ɛ
  • ɔ
  • Ɛ
  • Ɔ
  • BAEBOLO
  • MBULUKU
  • DEBIEZUKOALƐ
  • w15 3/1 m. 13-15
  • Ahyɛlɛdeɛ Mɔɔ Fɛta Belemgbunli

Vidio biala ɛnle foa ɛhye

Mmafa ɛya vidio ne angola ambuke

  • Ahyɛlɛdeɛ Mɔɔ Fɛta Belemgbunli
  • Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo—2015
  • Edwɛkɛtile Ngyikyi
  • ARABIA ƐSƐLƐ NE ƐPƐLƐ
  • “FEALERA NU GUALILƐ MƆƆ TƐLA BIALA”
Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo—2015
w15 3/1 m. 13-15
Ninyɛne evuanlɛ ngakyile

Ahyɛlɛdeɛ Mɔɔ Fɛta Belemgbunli

‘Nwɔlɔra nwo nrɛlɛbɛvolɛma bie vi Aduduleɛ . . . bɛzianyinli bɛ bɔlɛ ne mɔ anu na bɛhyɛle ye ezukoa nvutuke, ɛyɛlɛ, yɛɛ alufuanlɛ.’​—Matthew 2:1, 11.

DUZU a ɛbakpa kɛ ahyɛlɛdeɛ wɔamaa awie mɔɔ anwo hyia wɔ kpalɛ la ɛ? Wɔ Baebolo mekɛ zo ɛnee ninyɛne evuanlɛ bie mɔ sonle bolɛ kɛ ezukoa nvutuke​—ɛnee bɛbu bɛ kɛ ahyɛlɛdeɛ mɔɔ fɛta belemgbunli a. Ɛhye ati a ahyɛlɛdeɛ nwiɔ ne mɔɔ nwɔlɔra nwo nrɛlɛbɛvolɛma ne vale hyɛle “Dwuuma belemgbunli” ne la ɛnee le ninyɛne mɔɔ bɔ evuanlɛ a.​—Matthew 2:1, 2, 11.

Balsam nwole

Balsam nwole

Baebolo ne noko ka kɛ mekɛ mɔɔ Hyiba ɔbahyema ne rakpɔlale Sɔlɔmɔn la, ‘ɔhyɛle Belemgbunli Sɔlɔmɔn ninyɛne: ezukoa nvutuke mɔɔ bo tone nu kilo apenle nna [anzɛɛ ezukoa nvutuke apenle 120] yɛɛ balsam nwole dɔɔnwo nee awolɛ mɔɔ sonle bolɛ la. Hyiba belemgbunli raalɛ ne balsam nwole mɔɔ ɔvale ɔrahyɛle Sɔlɔmɔn la bo ahyɛlɛdeɛ biala mɔɔ sumunli kɛ ɔralile ebia ne la bɛva bɛhyɛ ye la azo.’a (2 Edwɛkɛsisilɛ 9:9) Arelemgbunli noko vale balsam nwole hyɛle Sɔlɔmɔn, vale yɛle ye nyele.​—2 Edwɛkɛsisilɛ 9:23, 24.

Kɛmɔti a ɛnee ninyɛne evuanlɛ ɛhye mɔ nee ninyɛne gyɛne mɔɔ sonle bolɛ la awolɛ yɛ se wɔ Baebolo mekɛ zo ɛ? Ɔluakɛ ɛnee bɛfa bɛdi gyima dɔɔnwo. Ɛnee bɛfa bɛsiezie bɛ nwo, bɛfa bɛdi gyima wɔ ɛzonlenlɛ nu, yɛɛ eza bɛfa bɛkpokpa funli na bɛazie ye. (Nea ɛlɛka “Mɔɔ Ɛnee Bɛfa Ninyɛne Evuanlɛ Bɛyɛ Wɔ Baebolo Mekɛ Zo La.”) Saa ɛye kɛzi ɛnee menli dɔɔnwo hyia nwo ɛsie ahane a, ɛnee ninyɛne evuanlɛ ne mɔ awolɛ yɛ se ɔlua adendulɛ nee gualilɛ nwo kakɛ ti.

ARABIA ƐSƐLƐ NE ƐPƐLƐ

Kasea

Kasea

Wɔ Baebolo mekɛ zo, ɛnee mbaka mɔɔ bɔ evuanlɛ la bie mɔ fifi Dwɔdan Bɔnza ne anu. Noko, ɛnee bɛkɛla ninyɛne evuanlɛ bie mɔ. Bɛha ninyɛne evuanlɛ ngakyile nwo edwɛkɛ wɔ Baebolo ne anu. Nuhua ne mɔɔ bɛze bɛ kpalɛ la a le safolɔn, aloe, balsam, senamɔn, ɛyɛlɛ, nee alufuanlɛ. Ɛye ɛhye mɔ a, bɛlɛ aleɛdonlɛ ninyɛne evuanlɛ mɔɔ le kɛ cumin, mint nee dill.

Nienwu a bɛnyia ninyɛne evuanlɛ ɛhye mɔ bɛfi a? Ɛnɛ bɛnyia alo, kasea, nee senamɔn bɛfi China, India, nee Sri Lanka. Bɛnyia ninyɛne evuanlɛ mɔɔ le kɛ alufuanlɛ nee ɛyɛlɛ la bɛfi mbaka nee kpɔkɛ mɔɔ wɔ Arabia nyiakɛ ɛsɛlɛ ne azo kɔdwu Somalia mɔɔ wɔ Africa la anu. India awoka ne mɔ anu ala a ɛnee bɛnyia naade bɛfi a.

Safolɔn

Safolɔn

Ɛnee bɛfa ninyɛne evuanlɛ dɔɔnwo bɛpɛ nu wɔ Arabia bɛkɔ Yizilayɛ. Ɔlua ɛhye ati, wɔ ɛvolɛ apenle ko mɔɔ lumua nee mɔɔ tɔ zo nwiɔ K.Y.M. la anu, ɛnee Arabia “angomekye a fa ninyɛne ɛhye mɔ kɔ Aduduleɛ nee Adɔleɛ nehane a.” (The Book of Spices) Tete azua, aranemgbole, nee adendulɛma agyinlaleɛ mɔɔ bɛnwunle ye wɔ Negev mɔɔ wɔ Yizilayɛ nyiakɛ la ɛnee le adenle mɔɔ gualilɛma fa ninyɛne evuanlɛ dua zo a. World Heritage Centre of UNESCO bɔ amaneɛ kɛ, ɛleka ɛhye mɔ noko “maa yɛnwu nvasoɛ kpole mɔɔ gualilɛma nyianle . . . ɔvi Arabia nyiakɛ kɔdwu Mɛdetɛlenia la.”

“Ninyɛne evuanlɛ ne anu ɛnyɛ ɛnlomboɛ, ye bolɛ yɛ se yɛɛ bɛhyia nwolɛ ɛsesebɛ, na ɛnee bɛdi nwolɛ gua kpalɛ.”—The Book of Spices

Adendulɛma mɔɔ fa ninyɛne evuanlɛ ɛhye mɔ la dahuu tu adenle mɔɔ ye tendenle bayɛ mayɛle 1,100 (km 1,800) pɛ nu wɔ Arabia. (Dwobu 6:19) Baebolo ne ka Yehyemeeyɛle adendulɛma mɔɔ di gua mɔɔ bɛfa ninyɛne evuanlɛ mɔɔ le kɛ “ɛyɛlɛ, alufuanlɛ, yɛɛ ayile ndɔkɛ” bɛfi Geleade bɛkɔ Yigyibiti la anwo edwɛkɛ. (Mɔlebɛbo 37:25) Gyekɔbo amra ne mɔ dɔnenle bɛ diema Dwosefi kɛ akɛlɛ bɛmanle gualilɛma ɛhye mɔ.

“FEALERA NU GUALILƐ MƆƆ TƐLA BIALA”

Dill

Dill

Arabia gualilɛma ala a ɛnee di ninyɛne evuanlɛ nwo gua wɔ ɛvoya dɔɔnwo anu a. Bɛdabɛ ala a ɛnee bɛfa ninyɛne evuanlɛ, le kɛ kasea nee senamɔn la bɛkɔ Asia a. Amaa bɛazɛkye maanle maanle mɔɔ wɔ Mɛdetɛlenia la adwenle na bɛ nee Aduduleɛma anli gua la, Arabiama manle adalɛ edwɛkɛ bie mɔɔ fane esiane mɔɔ wɔ nu kɛ bɛbanyia ninyɛne evuanlɛ ne bie la dɛlɛle. The Book of Spices ka kɛ ɛleka mɔɔ ɛnee bɛnyia ninyɛne evuanlɛ bɛfi la “rayɛle fealera nu gualilɛ mɔɔ tɛla biala.”

Cumin

Cumin

Adalɛ edwɛkɛ boni a Arabiama manle ɔdɛlɛle a? Herodotus, mɔɔ le Giliki tetedwɛkɛ kɛlɛvo wɔ ɛvoya nnu K.Y.M. la, hanle nloma anwo ɛzulolɛ bie mɔɔ bɛfa senamɔn abɔnle bɛyɛ bɛ sane wɔ awoka ndendenle zo la anwo edwɛkɛ. Ɔhɛlɛle kɛ, amaa bɛanyia ninyɛne evuanlɛ ɛhye mɔɔ sonle bolɛ la, menli mɔɔ kpondɛ bie la fa nane kpole mɔɔ bɛpepɛ nu azinli la gua awoka ne mɔ abo. Nloma ne mɔ sesa nane dɔɔnwo gua bɛ sane ne mɔ anu maa ɔyɛ ɛnlomboɛ na ɔte ɔtɔ aze. Akee mrenya ne mɔ sesa senamɔn abɔnle ne ndɛndɛ na bɛtɔne bɛmaa gualilɛma. Adalɛ edwɛkɛ ɛhye dɛlɛle kpole. The Book of Spices ka kɛ, ɔluakɛ “bɛse esiane wɔ ye ɛvalɛ nu la ati, ɛnee bɛtɔne ye [senamɔn] bolɛ ɛsesebɛ kpalɛ.”

Mint

Mint

Awieleɛ kolaa ne, Arabiama fealera nu edwɛkɛ ne lale ali na bɛ angomedi gua ne zɛkyele. Ɔkadwu ɛvoya mɔɔ lumua K.Y.M. la, Alexandria mɔɔ wɔ Yigyibiti la, rayɛle habɔ kpole mɔɔ ɛnee bɛdi ninyɛne evuanlɛ nwo gua a. Wulomuma mɔɔ yɛ meli nu gyima la fi Yigyibiti habɔ kɔ India wɔ mekɛ mɔɔ bɛkɛnwu kɛ ahumu mgbole mɔɔ tu India Nyevile zo ɛnrɛgyegye bɛ la. Ɔlua ɛhye ati, bɛnyianle ninyɛne evuanlɛ dɔɔnwo mɔɔ ye awolɛ ɛnyɛ se a.

Ɛnɛ ninyɛne evuanlɛ nee nvutuke ɛnzɛ wɔ adenle biala azo. Na yɛnrɛbu ninyɛne evuanlɛ kɛ bɛle ahyɛlɛdeɛ mɔɔ fɛta belemgbunli a. Noko, menli mgbe dɔɔnwo mɔɔ wɔ ewiade la fa di gyima kɛ anatele nee nyile na eza bɛfa bɛgua aleɛ nu bɛmaa ɔbɔ evuanlɛ na ɔyɛ fɛ. Nɔhalɛ nu, ninyɛne ne mɔ evuanlɛ ɛmaa bɛlie duma ɛnɛ, kɛmɔ ɛnee ɔde wɔ ɛvolɛ apenle dɔɔnwo mɔɔ ɛze ɛhɔ la.

Senamɔn mɔɔ bɛkyekye bɛ avile

Senamɔn

a ‘Balsam nwole’ kile nwole anzɛɛ baka nu nzule mɔɔ bɔ evuanlɛ mɔɔ bɛnyia bɛfi baka nee nya nu la.

Mɔɔ Ɛnee Bɛfa Ninyɛne Evuanlɛ Bɛyɛ Wɔ Baebolo Mekɛ Zo La.

Ɛkpokpalɛ nwole nee ɛyɛlɛ nwuanzanwuanza. Gyihova vale ɛkpokpalɛ nwole, nee ɛyɛlɛ nwuanzanwuanza ne anwo adehilelɛ manle Mosisi. Ninyɛne evuanlɛ ngakyile nna a bɛfa bɛyɛ bɛ mu nwiɔ a. (Adendulɛ 30:22-25, 34-38) Ɛsɔfo bie mɔ ze kɛzi bɛyɛ ɛkpokpalɛ nwole nee kɛzi bɛfa ninyɛne ɛhye mɔ bɛmaa la anye zo kpalɛ.​—Ɛdianlɛ 4:16; 1 Edwɛkɛsisilɛ 9:30.

Anatele evuanlɛ yɛɛ sakyeɛ. Menli mɔɔ bahola la tɔ pawoda evuanlɛ gugua bɛ azua nu, bɛ ɛdanlɛ nu, bɛ ɛkpa zo nee bɛ nwo amaa yeabɔ evuanlɛ. (Ɛseta 2:12; Mrɛlɛbulɛ 7:17; Sɔlɔmɔn Edwɛne 3:6, 7; 4:13, 14) Lazalɛse adiema Mɛle wolale “nwole evuanlɛ” bie mɔɔ ye bolɛ yɛ se kpalɛ na bɛfɛlɛ ye “naade” la, guale Gyisɛse ati zo nee ɔ gyakɛ anwo. “Naade” nwole evuanlɛ toba ko ne bayɛ ɛvolɛ ko ahatualɛ.​—Maake 14:3-5; Dwɔn 12:3-5.

Bɛfa bɛkpokpa avunli na bɛazie bɛ. Nekɔdimɛse vale “alufuanlɛ nee aabɛya (aloe)” manle bɛkpokpale Gyisɛse anwo kolaa na bɛazie ye. (Dwɔn 19:39, 40) Na Gyisɛse ɛdoavolɛ ne mɔ bie yɛle “alufuanlɛ nee sakyeɛ evuanlɛ” hɔle sɛka ne azo.​—Luku 23:56–24:1.

Bɛfa bɛboka aleɛ nwo. Ɔbayɛ kɛ Yizilayɛma vale ninyɛne evuanlɛ bokale bɛ fɛlɛ nee nane nwo amaa yeabɔ evuanlɛ kpalɛ. Bɛfa bie mɔ noko bɛgua nwanye nu amaa yeabɔ evuanlɛ.​—Sɔlɔmɔn Edwɛne 8:2.

Kɛzi Ninyɛne Evuanlɛ Nwiɔ Mɔɔ Bɛvale Bɛmanle Gyisɛse De La

Ɛnee bɛfa nzule mɔɔ bɛnyia ye bɛfi baka mɔɔ bɛkɛpɛ nwo nee mbaka ngyikyi nu la a bɛyɛ ɛyɛlɛ, yɛɛ alufuanlɛ a.

Ɛnee ɛyɛlɛ baka ne fifi wɔ Arabia nyiakɛ ɛnweazo, yɛɛ alufuanlɛ ne nyi wɔ ɛnɛ mekɛ ye Somalia nee Yemen ɛsɛlɛ ne azo. Kɛmɔ bɛbɔ evuanlɛ la ati, ɛnee bɛsonle bolɛ kpalɛ. Gyihova mumua ne manle bɛvale bɛlile gyima wɔ ye ɛzonlenlɛ nu​—ɛnee alufuanlɛ boka ninyɛne mɔɔ bɛfa bɛyɛ ɛkpokpalɛ nwole nwuanzanwuanza ne, yɛɛ ɛyɛlɛ noko boka mɔɔ bɛfa bɛyɛ ɛyɛlɛ nwuanzanwuanza ne la anwo. (Adendulɛ 30:23-25, 34-37) Noko ɛnee asolo mɔɔ bɛfa biala bɛyɛ la.

Ɛnee bɛyela ɛyɛlɛ amaa yeabɔ evuanlɛ. Noko akee, ɛnee bɛfa nzule mɔɔ bɛnyia bɛfi alufuanlɛ baka nu la bɛyɛ debie ɛkɛ ne ala. Bɛha alufuanlɛ nwo edwɛkɛ fane nsa wɔ Gyisɛse anwo kɛlɛtokɛ ne anu: kɛ ahyɛlɛdeɛ wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee ɔle adɔma la (Mateyu 2:11), kɛ ayile mɔɔ ka nyane aze mɔɔ bɛvale bɛbokale nwanye nwo bɛmanle ye wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee ɔhenda baka ne azo la (Maake 15:23), yɛɛ ninyɛne evuanlɛ mɔɔ bɛvale bɛkpokpale ye na bɛazie ye la (Dwɔn 19:39).

    Nzema Mbuluku Ngakyile (1982-2026)
    Fi Nu
    Kɔ Nu
    • Nzema
    • Fa Nwa Awie
    • Mɔɔ ɛkulo
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Nwolɛ Mɛla
    • Fealeranu Edwɛkɛ
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Kɔ Nu
    Fa Nwa Awie