Wɔli Ngoane Paano Ne Bie Ɔ?
ƐNEE ɛhɔne ɛlɛku menli mɔɔ ɛlɛkpɔsa la. Bɛtelɛhɛm sua ne tete ɛleka mɔɔ bɛhɔnlea la ɛmaa bɛ ti akunlu ɛra aleɛ zo, na bɛkulo kɛ bɛdi aleɛ mɔɔ wɔ ɛkɛ ne la bie. Bɛ nuhua ko nwunle aleɛlilɛleka mɔɔ bɛtɔne falafel—aleɛ fɛlɛko bie mɔɔ bɛva ma, tomandese, anweɛ, yɛɛ nya nya bɛyɛ mɔɔ bɛfa bɛwula pita paano nu la. Aleɛ fɛlɛko ne manle bɛnyianle anwosesebɛ na bɛdoale bɛ akpɔsa ne azo.
Ɛnee nyɛvolɛ ne mɔ ɛnze kɛ zɔhane paano ne mɔɔ ɛnle kɛnlɛma mɔɔ bɛlile la le tete anwubielɛ bie mɔɔ dole bɛ wɔ zɔhane kenle ne a. Duma Bɛtelɛhɛm abo kile “Paano Sua nu,” na bɛdo paano wɔ ɛkɛ ne wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo anu. (Wulutu 1:22; 2:14) Ɛnɛ, pita paano a bɛta bɛto ye wɔ Bɛtelɛhɛm a.
Ɛvolɛ kɛyɛ apenle nna mɔɔ ɛze ɛhɔ la, wɔ ɛleka bie mɔɔ nee Bɛtelɛhɛm nyiakɛ anwa la, Ebileham aye, Sɛla donle “kpanwo” mɔɔ le wuluwulu la manle nyɛvolɛ nsa mɔɔ rale ye ɛkɛ ne arɛlevilɛ nu la. (Mɔlebɛbo 18:6) Ɔbayɛ kɛ Sɛla nyianle “esamo kpalɛ” ne vile hwiiti bie anzɛɛ baale nu. Ɛnee ɔwɔ kɛ Sɛla yɛ paano ɛhye ndɛndɛ na bie a ɔdonle ye wɔ bolɛ wuluwulu zo.—1 Arelemgbunli 19:6.
Edwɛkɛ ɛhye kile kɛ ɛnee Ebileham abusua ne yɛ bɛ paano na bɛto. Kɛmɔ ɛnee bɛndɛla ɛleka ko la ati, Sɛla nee ye sonvolɛma ne angola ando paano wɔ fonlomo nu kɛmɔ ɛnee bɛta bɛyɛ ye wɔ Sɛla sua zo Yule la. Ɔvale abɛlɛ mɔɔ wɔ ɛkɛ ne la bie ɔyɛle esamo kpalɛ. Ɛnee ɛhye bayɛ gyima ɛsesebɛ mɔɔ bɛfa ɛdibolɛ yɛɛ bie a dwɔma nee duba bɛyɛ a.
Ɛvoya nna anzi, Mosisi Mɛla ne hanle kɛ ɔnle kɛ awie biala fa awie mɔɔ yebɔ ye bosea la ɛdibolɛ di agyinla nu ɔluakɛ ɔyɛ ye zɔ a ɔbaye ‘bɛ nloa anu aleɛ.’ (Mɛla ne 24:6) Nyamenle bule ɛdibolɛ kɛ nwolɛ hyia ɔluakɛ ɔnle nu a, abusua bie ɛnrɛnyia aleɛ ɛnrɛli.—Nea ɛlɛka “Alehyenlɛ Biala Debie Ɛdinlɛ Nee Paano Ɛdonlɛ Wɔ Baebolo Mekɛ Zo.”
PAANO MƆƆ MAA SONLA NWO YƐ SE
Ngɛlɛlera ne ka paano nwo edwɛkɛ fane kɛyɛ 350, na ɛnee Baebolo kɛlɛvolɛma ta fa gyinla ɛkɛ ne maa aleɛ. Gyisɛse hanle kɛ menli mɔɔ sonle Nyamenle la bahola ava anwodozo ayɛ asɔne kɛ: “Maa yɛ ɛnɛ yɛ dahuu aleɛ.” (Mateyu 6:11) Wɔ ɛke, “aleɛ” ne mɔɔ bɛhanle nwolɛ edwɛkɛ la kile paano, na Gyisɛse hilele kɛ yɛbahola yɛanyia anwodozo kɛ Nyamenle bamaa yɛanyia aleɛ yɛali wɔ alehyenlɛ biala anu.—Edwɛndolɛ 37:25.
Noko akee, debie wɔ ɛkɛ mɔɔ hyia kpalɛ tɛla paano anzɛɛ aleɛ a. Gyisɛse hanle kɛ: “Tɛ aleɛ ngome a sonla di a ɔnyia ngoane a, na Nyamenle anloa edwɛkɛ biala maa ngoane.” (Mateyu 4:4) Ye edwɛkɛ ne kile mekɛ mɔɔ ɛnee Nyamenle a maa Yizilayɛma aleɛ maa bɛdi la. Ɛhye bɔle ɔ bo wɔ mekɛ mɔɔ bɛvile Yigyibiti la anzi mekɛ ekyi bie anu. Ɛnee bɛdɛnla Saenae Ɛsɛlɛ ne azo kɛyɛ siane ko, na ɛnee bɛ aleɛ ɛlɛwie. Kɛmɔ ɛnee bɛsulo kɛ ɛhɔne bamaa bɛawu wɔ ɛsɛlɛ resee ne azo la ati, bɛdendɛle bɛ nzo abo kɛ: ‘Yɛlile aleɛ yɛ ko yile tɛkɛɛ’ wɔ Yigyibiti.—Adendulɛ 16:1-3.
Ɔda ali kɛ ɛnee Yigyibiti paano ne yɛ fɛ. Wɔ Mosisi mekɛ zo, ɛnee menli mɔɔ ze paano to kpalɛ la maa Yigyibitima paano nee keeki ngakyile. Noko Gyihova anyɛ kɛ ɔgyakyi ye menli ne mɔɔ ɔnrɛmaa bɛ paano biala a. Ɔbɔle bɛ ɛwɔkɛ kɛ: “Mebamaa aleɛ vi anwuma adɔ kɛ ezule.” Amgba noko, nwonlomɔ ne bɛnwunle paano ɛhye mɔɔ vi anwuma la, “debie ahunguma ngyikyi” mɔɔ zɔho ezukɔtweaba la. Mekɛ mɔɔ lumua mɔɔ Yizilayɛma nwunle ye la bɛbizale kɛ “Duzu debie ɛ?” Mosisi zele bɛ kɛ: ‘Ɔle paano mɔɔ Gyihova ɛva ɛmaa bɛ kɛ bɛli a.’ Bɛvɛlɛle ye manaa na paano ɛhye manle bɛ anwosesebɛ wɔ ɛvolɛ 40 anu.—Adendulɛ 16:4, 13-15, 31.
Mɔlebɛbo ne, ɔbayɛ kɛ Yizilayɛma anye liele nwanwane adenle zo mana ne anwo. Ɛnee ye fɛlɛko le kɛ ‘keeki mɔɔ bɛva wolɛ bɛyɛ la,’ na awie biala nyianle mɔɔ ɔbaza ye la. (Adendulɛ 16:18) Noko mekɛ hɔle bie la, bɛ nwo lɔle aleɛ ngakyile mɔɔ ɛnee bɛdi wɔ Yigyibiti la. Bɛdendɛle bɛ nzo abo kɛ: “Yɛnli debie gyɛne biala kɛ mana ko ye ala!” (Ɛdianlɛ 11:6) Nzinlii bɛvale ɛya bɛhanle kɛ: “Aleɛ funli ɛhye, yɛnrɛhola bieko di.” (Ɛdianlɛ 21:5) Awieleɛ ne, “anwuma kpanwo” ne anyɛ bɛ fɛ na ɔhanle bɛ ɛya.—Edwɛndolɛ 105:40.
NGOANE PAANO NE
Ɔda ali kɛ paano le kɛ ninyɛne gyɛne mɔɔ ɔnyɛ se kɛ yɛbabu yɛ nye yɛagua zo la anwo. Noko Baebolo ne ka paano titile bie mɔɔ ɔnle kɛ yɛtendɛ yɛtia la anwo edwɛkɛ. Paano ɛhye, mɔɔ Gyisɛse vale totole mana ne mɔɔ Yizilayɛma yɛle boniayɛ na bɛkpole anwo la, bahola amaa yɛ dahuu ngoane.
Gyisɛse hanle hilele ye tievolɛma kɛ: “Mame a mele ngoane kpanwo ne a. Bɛ nlenya mɔ lile mana wɔ ɛsɛlɛ ne azo, na bɛwule. Kpanwo ne mɔɔ vi anwuma ba la le aleɛ mɔɔ awie biala mɔɔ kɛli bie la ɛnrɛwu ɛlɛ a. Mame a mele ngoane kpanwo ne mɔɔ vi anwuma rale la. Mɔɔ kɛli kpanwo ɛhye bie la badɛnla ngoane nu dahuu. Kpanwo ne mɔɔ mefa meamaa ye la a le me nwonane ye mɔɔ meva memaa la, amaa ewiade anyia ngoane.”—Dwɔn 6:48-51.
Menli mɔɔ diele Gyisɛse la anu dɔɔnwo ande edwɛkɛkpɔkɛ “kpanwo” nee “nwonane” mɔɔ ɔhanle la abo. Noko, ɛnee ngilenu ne fɛta. Paano manle Dwuuma nyianle anwosesebɛ alehyenlɛ biala, kɛmɔ mana ne manle Yizilayɛma nyianle anwosesebɛ ɛvolɛ 40 wɔ ɛsɛlɛ ne azo la. Ɛnee mana ne le ahyɛlɛdeɛ mɔɔ vi Nyamenle ɛkɛ ne la ɛdeɛ, noko yeammaa bɛannyia dahuu ngoane. Noko akee, Gyisɛse afɔlebɔlɛ ne maa menli mɔɔ kɛnyia diedi wɔ ye nu la nyia ahyɛlɛdeɛ ɛhye. Yemɔ a amgba le “ngoane kpanwo” ne a.
Bie a ɛhɔne ɛlɛku wɔ a ɛkpondɛ paano ekyi ɛdi. Bie noko a ɛda Nyamenle ase kɛ ɔmaa ɛnyia wɔ “dahuu aleɛ” la. (Mateyu 6:11) Yɛ nye die debie mɔɔ yɛ fɛ la anwo ɛdeɛ, noko ɔnle kɛ yɛ rɛle fi bolɛ mɔɔ “ngoane kpanwo,” mɔɔ le Gyisɛse Kelaese sonle la.
Kɛ ɔkɛyɛ na yɛahile kɛ yɛnle boniayɛ kɛ Mosisi mekɛ zo Yizilayɛma, yemɔti yɛmbu yɛ nye yɛngua paano ɛhye mɔɔ sonle bolɛ la azo ɛ? Gyisɛse hanle kɛ: “Saa bɛkulo me a, bɛbali me mɛla ne mɔ azo.” (Dwɔn 14:15) Saa yɛdi Gyisɛse mɛla ne mɔ azo a, yɛlɛ anyelazo kɛ yɛbali paano mɔɔ bamaa yɛ nye alie la dahuu.—Mɛla ne 12:7.
a Ɔbayɛ kɛ bɛnyianle duma “mana” ne bɛvile Hibulu edwɛkɛ “man hu’?” mɔɔ abo kile “duzu debie ɛ?” la anu