Yɛ Sunsum Nu Agyadeɛ A Le Ɛhye
‘Gyihova sonvolɛma agyadeɛ a le ɛhye.’—AYE. 54:17.
1. Duzu a Gyihova ɛvi ɛlɔlɛ nu ɛbɔ nwolɛ bane ɛmaa alesama a?
GYIHOVA, ‘tease Nyamenle ne mɔɔ ɔwɔ ɛkɛ dahuu la,’ ɛbɔ ye edwɛkɛ ne mɔɔ maa ngoane la anwo bane ɛmaa alesama. Ɔbawoa ɛkɛ mekɛ biala ɔluakɛ “Awulae edwɛkɛ ne wɔ ɛkɛ ne dahuu.” (1 Pita 1:23-25) Nea kɛzi yɛ nye die kɛ Gyihova ɛvi ɛlɔlɛ nu ɛbɔ edwɛkɛ ɛhye mɔɔ anwo hyia la anwo bane wɔ ye Edwɛkɛ, Baebolo ne anu a!
2. Duzu a Nyamenle ɛbɔ nwolɛ bane wɔ ye Edwɛkɛ ne anu mɔɔ alesama bahola ava ali gyima a?
2 Nyamenle ɛbɔ ye duma ne anwo bane wɔ ye Edwɛkɛ ne anu, amaa ye menli ava ali gyima. Mɔlebɛbo Baebolo ne lumuale vale duma “Gyihova Nyamenle” lile gyima wɔ mekɛ mɔɔ ɔka “anwuma nee aze ɛbɔlɛ” ne anwo edwɛkɛ la. (Mɔl. 2:4, NW) Nyamenle luale nwanwane adenle zo hɛlɛle ye duma ne fane dɔɔnwo wɔ awolɛ ndɛbandɛba ne mɔɔ ɛnee Mɛla Bulu ne wɔ zo la azo. Kɛ neazo la, mɛla ne mɔɔ ɔlumua la bɔ ɔ bo kɛ: ‘Mame a mele Gyihova bɛ Nyamenle ne a.’ (Ade. 20:1-17) Nyamenle duma ne wɔ ɛkɛ dahuu ɔluakɛ Awulae Tumivolɛ Gyihova ɛbɔ ye duma ne nee ye Edwɛkɛ ne anwo bane ɔnva nwo mɔdenle mɔɔ Seetan ɛbɔ kɛ ɔmaa bɛazɛkye ye la.—Edw. 73:28, NW.
3. Adalɛ ɛbu ɛzonlenlɛ dɔɔnwo anu ɛdeɛ, noko duzu a Nyamenle ɛbɔ nwolɛ bane a?
3 Eza Gyihova ɛbɔ nɔhalɛ ne mɔɔ wɔ ye Edwɛkɛ ne anu la anwo bane. Adalɛ ɛbu ɛzonlenlɛ dɔɔnwo anu ɛdeɛ, noko yɛ nye die kɛ Nyamenle ɛmaa yɛnwu sunsum nu wienyi ne nee nɔhalɛ ne la! (Bɛgenga Edwɛndolɛ 43:3, 4.) Menli dɔɔnwo wɔ awozinli nu, noko yɛmɛ yɛmaa Nyamenle sunsum nu wienyi ne kile yɛ adenle, ɛhye maa yɛ nye die.—1 Dwɔn 1:6, 7.
YƐLƐ AGYADEƐ MƆƆ ƆWƆ KƐ YƐMAA YƐ NYE SƆ
4, 5. Nwolɛ adenle titile boni a yɛnyia ɔvi ɛvolɛ 1931 ne a?
4 Kɛ Keleseɛnema la, yɛlɛ agyadeɛ titile bie. Collins Cobuild English Dictionary ne ka kɛ: “Maanle bie agyadeɛ a le subane, maandeɛ, nee ndenle mɔɔ menli mɔɔ wɔ nu dua zo yɛ bɛ ninyɛne mɔɔ bɛfa bɛgyakyi bɛ bo zo amra la.” Yɛ sunsum nu agyadeɛ ne bie a le ndelebɛbo mɔɔ di munli mɔɔ yɛnyia ye wɔ Nyamenle, ye Edwɛkɛ ne, nee ye bodane ne mɔ anwo la. Nwolɛ adenle titile bie mɔɔ yɛnyia ye la noko boka nwo.
Mekɛ mɔɔ yɛnyianle duma Gyihova Alasevolɛ wɔ yɛ 1931 maangyeba nyianu ne abo la, yɛ nye liele
5 Nwolɛ adenle ɛhye rabokale yɛ sunsum nu agyadeɛ ne anwo wɔ mekɛ mɔɔ bɛyɛle maangyeba nyianu bie wɔ Columbus, Ohio, U.S.A., wɔ ɛvolɛ 1931 ne anu la. Ɛnee bɛhɛlɛ ngɛlɛleramgbɔkɛ “JW” wɔ ngyehyɛleɛ kɛlata ne azo. Adiema raalɛ ko hanle kɛ: “Ɛnee yɛlɛdwenledwenle mɔɔ JW ne kile la anwo.” Ɛnee bɛfɛlɛ yɛ Baebolo Sukoavoma, noko yɛbɔle kpɔkɛ yɛliele duma Gyihova Alasevolɛ (Jehovah’s Witnesses wɔ Nrelenza nu) yɛdole nu wɔ Molɛ, July 26, wɔ 1931 ne anu. Yɛ nye liele kɛ yɛnyianle duma ɛhye mɔɔ ɔvi Ngɛlɛlera ne anu la. (Bɛgenga Ayezaya 43:12.) Adiema nrenya ko hanle kɛ: “Me rɛle ɛnrɛvi kɛzi yɛdeanle nu yɛbɔle yɛ sa nu yɛmanle nyianu ne abo kpudwule la ɛlɛ.” Ɛnee ɛzonlenlɛ gyɛne bieko ɛnle ewiade ye anu mɔɔ ɔkulo kɛ bɛfa Nyamenle duma bɛfɛlɛ ye a, noko ɛvolɛ mɔɔ ɔbo abulatwɛ mɔɔ yɛva yɛli gyima la, Nyamenle ɛyila yɛ. Nea nwolɛ adenle kpole mɔɔ yɛnyia kɛ yɛle Gyihova Alasevolɛ a!
6. Nɔhalɛ edwɛkɛ boni a boka yɛ sunsum nu agyadeɛ ne anwo a?
6 Nyamenle tete azonvolɛ nwo nɔhalɛ edwɛkɛ mɔɔ sonle bolɛ mɔɔ wɔ Baebolo ne anu la noko boka yɛ sunsum nu agyadeɛ ne anwo. Maa yɛva Ebileham, Ayezeke, nee Gyekɔbo kɛ neazo. Ɔbayɛ kɛ tete selɛma ɛhye mɔ nee bɛ mbusua zuzule mɔɔ sɔ Gyihova anye la anwo. Yemɔti, ɔnyɛ nwanwane kɛ tenlenenli Dwosefi kpole nla nu ɛbɛla ɛtane ‘na yeanyɛ ɛtane yeantia Nyamenle la.’ (Mɔl. 39:7-9) Wɔ ɛvoya ne mɔɔ ɔlumua la anu, Keleseɛnema hanle Nyamenle edwɛkɛ ne hilele bɛ nwo ngoko ngoko. Pɔɔlo hanle Awulae Nɔsolɛ Aleɛ ne anwo edwɛkɛ hilele asafo ne mɔ. (1 Kɔl. 11:2, 23) Ɛnɛ, ninyɛne mɔɔ ɔwɔ kɛ yɛnwu ye na yɛahola yɛazonle Nyamenle “sunsum nu nee nɔhalɛ nu” la wɔ ye Edwɛkɛ ne anu. (Bɛgenga Dwɔn 4:23, 24.) Baebolo ne wɔ ɛkɛ maa alesama kɔsɔɔti, noko yɛmɛ Gyihova azonvolɛ a yɛkile nwolɛ anyezɔlɛ titile a.
7. Ɛwɔkɛ mɔɔ maa anwosesebɛ la boni a boka yɛ agyadeɛ ne anwo a?
7 Edwɛkɛ mɔɔ ɛlɛsisi kenlensa ye mɔɔ ɔkile kɛ ‘Gyihova gyi yɛ nzi la,’ noko boka yɛ sunsum nu agyadeɛ ne anwo. (Edw. 118:7) Ɛhye maa yɛte nganeɛ kɛ yɛlɛ banebɔlɛ, saa bɔbɔ bɛlɛyɛ yɛ kpɔdekpɔde a. Yɛ sunsum nu agyadeɛ ne foa mɔɔ maa anwosesebɛ kpalɛ la a le ɛwɔkɛ ɛhye: ‘Akodeɛ biala mɔɔ bɛyɛ bɛatia wɔ la ɛnrɛyɛ kpalɛ ɛlɛ; yɛɛ awie biala mɔɔ kɛva edwɛkɛ kɛdo ɛ nwo zo la, ɛbaha wɔado ɔ nwo zo. Gyihova sonvolɛma agyadeɛ nee bɛ ti mɔɔ medie la a le ɛhye. Medame Gyihova a mese a.’ (Aye. 54:17) Seetan akodeɛ biala ɛnrɛhola ɛnrɛzɛkye yɛ bɔkɔɔ.
8. Duzu a yɛbazuzu nwo wɔ edwɛkɛ ɛhye nee mɔɔ doa ye la anu a?
8 Seetan ɛbɔ mɔdenle kɛ ɔsɛkye Nyamenle Edwɛkɛ ne, yeaye duma Gyihova ne yeavi ɛkɛ, na yeaminli nɔhalɛ ne abo zo. Noko kɛmɔ Gyihova lɛ tumi tɛla ye la ati, ye mɔdenlebɔlɛ ne kɔsɔɔti ɛyɛ mgbane. Wɔ edwɛkɛ ɛhye nee mɔɔ doa ye la anu, yɛbazuzu (1) kɛzi Nyamenle bɔle ye Edwɛkɛ ne anwo bane; (2) kɛzi Gyihova bɔle ye duma ne anwo bane; nee (3) kɛzi yɛ anwuma Selɛ ne ɛla nɔhalɛ ne ali na yebɔ nwolɛ bane la anwo.
GYIHOVA ƐBƆ YE EDWƐKƐ NE ANWO BANE
9-11. Neazo boni a kile kɛ mɔdenle mɔɔ bɛbɔle kɛ bɛsɛkye Baebolo ne la anyɛ boɛ a?
9 Menli bɔle mɔdenle kɛ bɛsɛkye Baebolo ne, noko Gyihova bɔle nwolɛ bane. Katɔlek Asɔne ne bɔle mɔdenle kɛ ɔmaa menli agyakyi Baebolo ne ɛgenganlɛ. Popu ne mɔ hanle kɛ esiane wɔ nu kɛ menli kɛgenga Baebolo ne. Wɔ ɛvolɛ 1229 ne anu, Asɔne ne lile mɛla kɛ bɛyela Baebolo mɔɔ wɔ aneɛ mɔɔ menli ne kenga a bɛbade ɔ bo anu la kɔsɔɔti. Nzinlii, popu ne mɔ lile mɛla ko ne ala wɔ ɛvolɛ 1234, 1559 ne mɔ anu.
10 Ɔnva nwo kɛ bɛbɔle mɔdenle kɛ bɛsɛkye Baebolo ne la, Gyihova bɔle nwolɛ bane. John Wycliffe nee ɔ gɔnwo mɔ a lumuale hilele Baebolo ne abo hɔle Nrelenza nu wɔ ɛvolɛ kɛyɛ 1382 ne anu a. William Tyndale noko hilele Baebolo ne abo hɔle Nrelenza nu. Yemɔti bɛhunle ye wɔ ɛvolɛ 1536 ne anu. Mekɛ mɔɔ ɛnee bɛkyekye ye wɔ baka ne anwo la, ɔdeanle nu kɛ: “Awulae, buke England belemgbunli ne anye.” Akee bɛmianle ɔ kɔme bɛhunle ye na bɛyelale ye.
11 Miles Coverdale noko hilele Baebolo ne abo hɔle Nrelenza nu wɔ ɛvolɛ 1535 ne anu. Coverdale vale Tyndale ngilebɛbo ne, Ngɛlɛlera ne mɔɔ ɛnee wɔ Latin aneɛ nu, nee Baebolo ne mɔɔ Martin Luther hilele ɔ bo hɔle German aneɛ nu la a lile gyima a. Ɛnɛ, bɛyɛ New World Translation of the Holy Scriptures ne bɛmaa yɛ. Yɛ nye die nwo kɛ yɛlɛ ngilebɛbo ɛhye la ɔluakɛ nuhua la ɛkɛ, ɔle pɛpɛɛpɛ, yɛɛ ɔnye se kɛ yɛbava yɛali gyima wɔ daselɛlilɛ nu. Seetan anzɛɛ awie biala angola anzɛkye Baebolo ne.
GYIHOVA ƐBƆ YE DUMA NE ANWO BANE
Menli mɔɔ le kɛ Tyndale la vale bɛ ngoane dole nzeleba manle Nyamenle Edwɛkɛ ne
12. Kɛzi New World Translation ne ɛboa ɛmaa bɛbɔ Nyamenle duma ne anwo bane ɛ?
12 Gyihova Nyamenle ɛbɔ ye duma ne anwo bane wɔ ye Edwɛkɛ ne anu. New World Translation ne ɛlɛboa kpalɛ wɔ ɛhye ɛyɛlɛ nu. Wɔ ye mukenye ne anu, kɔmatii ne mɔɔ bɛyila bɛ nwo zo mɔɔ bɛhilele ɔ bo la hɛlɛle kɛ: “Debie mɔɔ nwolɛ hyia kpalɛ wɔ zɛhae ngilebɛbo ne anu la a le kɛ bɛzia bɛva Nyamenle duma ne bɛwula ɛleka mɔɔ ɔfinde la wɔ Nrelenza ne anu. Bɛva kɛzi bɛkɛlɛ duma ‘Gyihova’ ne wɔ Nrelenza nu la bɛli gyima wɔ Hibulu Ngɛlɛlera ne anu fane 6,973 yɛɛ fane 237 wɔ Keleseɛnema Giliki Ngɛlɛlera ne anu.” Ɛnɛ, bɛhile New World Translation ne amuala anzɛɛ ye foa bie abo bɛhɔ aneɛ 116 mɔɔ menli mɔɔ bɛbo 178,545,862 ka la anu.
13. Duzu ati a yɛkola yɛka kɛ ɛnee menli ze Nyamenle duma ne ɔvi alesama mɔlebɛbo ɛ?
13 Ɛnee menli ze Nyamenle duma ɔvi alesama mɔlebɛbo. Ɛnee Adam nee Yive ze duma ne, na amaneɛbɔlɛ kile kɛ bɛvale bɛlile gyima. Mekɛ mɔɔ Ham angile ɛbulɛ ammaa ɔ ze wɔ Azuyilɛ ne anzi la, Nowa hanle kɛ: “Nyilalɛ ɛha Gyihova, Hyɛm Nyamenle ne, na [Ham ara] Keena ɛyɛ ye kanranli.” (Mɔl. 4:1; 9:26, NW) Nyamenle mumua ne hanle kɛ: ‘Medame a mele Gyihova a, me duma ɛne! Menva me anyunlunyia memmaa awie.’ Eza Nyamenle hanle kɛ: ‘Medame a mele Gyihova a, bieko ɛnle ɛkɛ, ɛye me a Nyamenle bieko ɛnle ɛkɛ.’ (Aye. 42:8; 45:5) Gyihova ɛbɔ ye duma ne anwo bane na yemaa menli mɔɔ wɔ azɛlɛ ye azo la kɔsɔɔti ɛnwu ye. Nea nwolɛ adenle kpole mɔɔ yɛnyia kɛ yɛlɛfa Gyihova duma ne yɛali gyima na yɛlɛsonle kɛ ye Alasevolɛ la ɛ! Yɛfa anyelielɛ yɛka kɛ: “Yɛvola yɛ fɛlɛnra ne mɔ wɔ yɛ Nyamenle ne duma nu.”—Edw. 20:5.
14. Saa ɛye Baebolo ne ɛsie ahane a, nienwu a ɛbahola wɔanwu Nyamenle duma ne a?
14 Tɛ Baebolo ne angome anu a Nyamenle duma ne wɔ a. Maa yɛva Mowabema Bolɛ bie mɔɔ bɛnwunle ye wɔ Dhiban (Dibon) mɔɔ ɔwɔ Nyevile Wulera ne aduduleɛ kɛyɛ mayɛle 13 (anzɛɛ km 21) la kɛ neazo. Yizilayɛ Belemgbunli Ɔmelae duma wɔ bolɛ ɛhye azo yɛɛ Mowabema Belemgbunli Mihya mɔɔ dele Yizilayɛ anwo atua la anwo edwɛkɛ noko wɔ zo. (1 Arl. 16:28; 2 Arl. 1:1; 3:4, 5) Noko Mowabema Bolɛ ne anwo hyia ɔluakɛ Nyamenle duma ne mɔɔ bɛva Hibulu ngɛlɛleramgbɔkɛ nna, YHWH, bɛhɛlɛ mɔɔ bɛfɛlɛ ye Tetragrammaton la wɔ zo. Eza Hibulu ngɛlɛleramgbɔkɛ, YHWH, ne wɔ Leekehye Ngɛlɛleramgbɔkɛ nu, nee mbuakɛ bie mɔ mɔɔ ɛbubu mɔɔ bɛnwunle ye wɔ Yizilayɛ la anwo.
15. Duzu a le Septuagint ne, na duzu ati a bɛyɛle a?
15 Menli mɔɔ bɔle ɔ bo kɛ bɛkile Baebolo ne abo la bɔle Nyamenle duma ne anwo bane wɔ adenle bie azo. Mekɛ mɔɔ Dwuuma vile nlɔnu nu wɔ Babelɔn wɔ ɛvolɛ 607 K.Y.M. kɔdwu 537 K.Y.M. rale la, bɛ nuhua dɔɔnwo anzia amba Dwuuda nee Yizilayɛ bieko. Noko mekɛ ekyi guale nu la, Dwuuma dɔɔnwo dule hɔle Alexandria, sua bie mɔɔ wɔ Yigyibiti mɔɔ bɛka Giliki aneɛ wɔ zo la azo. Ɛnee Dwuuma ɛhye mɔ hyia Hibulu Ngɛlɛlera ne mɔɔ bɛhile ɔ bo bɛhɔ Giliki aneɛ nu la. Ɛnee Nyamenle duma ne mɔɔ wɔ Hibulu aneɛ nu la wɔ Giliki Septuagint ne bie mɔ anu.
16. Kɛzi Bay Edwɛndolɛ Buluku ne vale Nyamenle duma ne lile gyima ɛ?
16 Ɛnee duma nwuanzanwuanza ne wɔ Bay Edwɛndolɛ Buluku ne mɔɔ ɔle buluku mɔɔ bɛlumuale bɛyɛle wɔ America maanle mɔɔ ɛnee wɔ England abo la anu. Bɛyɛle mɔɔ lumua la wɔ 1640 ne anu, na ɛnee Edwɛndolɛ ne mɔɔ bɛhile ɔ bo bɛvi Hibulu aneɛ nu bɛhɔ Nrelenza mɔɔ bɛka ye zɔhane mekɛ ne anu la wɔ nu. Ɔvale Nyamenle duma ne ɔlile gyima wɔ ɛleka le kɛ Edwɛndolɛ 1:1, 2 mɔɔ ɔse “nyilalɛ ɛha sonla” ne mɔɔ ɛndie amumuyɛma folɛdulɛ, na ‘ɔ nye die Gyihova mɛla ne anwo la.’ Saa ɛkpondɛ Nyamenle duma ne anwo edwɛkɛ dɔɔnwo a nea The Divine Name That Will Endure Forever brohyua ne anu.
GYIHOVA ƐBƆ NƆHALƐ NE ANWO BANE
17, 18. (a) Kɛzi ɛbahilehile edwɛkɛkpɔkɛ “nɔhalɛ” anu ɛ? (b) Ninyɛne boni mɔ a ka bɔ nu yɛ ‘edwɛkpa ne anwo nɔhalɛ ne’ a?
17 Yɛfa anyelielɛ yɛsonle ‘Gyihova, nɔhavo Nyamenle ne.’ (Edw. 31:5) Nɔhalɛ a le duzu? Yemɔ a le debie nwo nɔhalɛ edwɛkɛ. Wɔ aneɛ mɔɔ bɛlumuale bɛvale bɛhɛlɛle Baebolo ne la anu, edwɛkɛ agbɔkɛ mɔɔ bɛta bɛkile ɔ bo “nɔhalɛ” la kile debie mɔɔ ɔle zɔ, ɔtenrɛ, yɛɛ bɛkola bɛfa bɛ rɛle bɛwula nu.
18 Gyihova ɛbɔ nɔhalɛ ne anwo bane na yemaa menli dɔɔnwo ɛnwu ye. (2 Dwɔn 1, 2) Ndelebɛbo mɔɔ yɛlɛ ye wɔ nɔhalɛ ne anwo la kɔ zo yɛ kpole ɔluakɛ, “tenlenema adenle nu le wienyi kɛ nwonlomɔ sɛnzɛne mɔɔ kɛkpuke la, ɔfi, ɔta toonwo ɔyɛ kɛ sɛnzɛngyinla ewia.” (Mrɛ. 4:18) Nɔhalɛ nu, yɛ nee Gyisɛse mɔɔ ɔhanle ye wɔ asɔneyɛlɛ nu hilele Nyamenle kɛ: ‘Wɔ edwɛkɛ le nɔhalɛ la,’ yɛ adwenle. (Dwɔn 17:17) ‘Edwɛkpa ne anwo nɔhalɛ ne’ wɔ Nyamenle Edwɛkɛ ne mɔɔ Keleseɛnema ngilehilelɛ ne kɔsɔɔti vi nu la anu. (Gal. 2:14) Nɔhalɛ edwɛkɛ mɔɔ fane Gyihova duma ne, ye tumililɛ ne, Gyisɛse ɛkpɔnelɛ afɔlebɔlɛ ne, ewudwazo ne, nee Belemgbunlililɛ ne anwo la noko wɔ nu. Akee maa yɛzuzu kɛzi Nyamenle bɔle nɔhalɛ ne anwo bane ɔnva nwo mɔdenle mɔɔ Seetan bɔle kɛ ɔminli ɔ bo zo la anwo.
GYIHOVA AMMAA NƆHALƐ NE AMMINLI
19, 20. Nwane a le Nemelɔdo, na ye gyima boni a anyɛ boɛ a?
19 Wɔ Azuyilɛ ne anzi, ɛnee bɛta bɛka edwɛkɛ ɛhye: “Kɛ bɔvolɛ kpole Nemelɔdo mɔɔ ɔdwazo ɔtia Gyihova la.” (Mɔl. 10:9, NW) Kɛmɔ Nemelɔdo dwazole tiale Gyihova Nyamenle la ati, ɛnee ɔlɛsonle Seetan, ɛnee ɔle kɛ dwazotiama ne mɔɔ Gyisɛse hanle bɛ nwo edwɛkɛ kɛ: “Bɛ ze kpalɛ ne a le Abɔnsam. Ɔ mra a le bɛ, yɛɛ bɛlɛyɛ mɔɔ bɛ ze kpalɛ ne kulo la. . . . Yeanli nɔhalɛ ɛlɛ.”—Dwɔn 8:44.
20 Azua mɔɔ Nemelɔdo nleanle zo la bie mɔ a le Babelonia nee azua mɔɔ ɛnee wɔ Taegelese nee Yufileti azule ne mɔ avinli la. (Mɔl. 10:10) Ɔbayɛ kɛ ɔdaye a ɔmanle bɛkyekyele Babelonia sua ne na bɛbɔle ye tawa ne ɛzilɛ bo wɔ 2269 K.Y.M. a. Ɛnee Gyihova kpondɛ kɛ menli tɛnla azɛlɛ ye ɛleka biala, noko suasivoma ɛhye mɔ hanle kɛ: “Bɛmaa yɛkyekye suakpole ko na yɛzi tawa tendendenlenle ko mɔɔ kɔkpula Nyamenle ne ako abo nehane la, amaa yɛalie duma na yeamkponde azɛlɛ ye azo.” Noko akee, Nyamenle manle “menli ne aneɛ yɛle ngakyile” na bɛgyakyile tawa ne ɛzilɛ na bɛkpondenle. (Mɔl. 11:1-4, 8, 9) Saa ɛnee Seetan ɛyɛ ngyehyɛleɛ kɛ ɔfa ɛzonlenlɛ ko yeazie ɛkɛ na awie biala azonle ye a, ye ngyehyɛleɛ ne anyɛ boɛ. Gyihova ɛzonlenlɛ di konim mekɛ biala, na ɔkɔ ɔ nyunlu alehyenlɛ biala.
21, 22. (a) Duzu ati a adalɛ ɛzonlenlɛ ɛtɛkolale ɛtɛsɛkyele nɔhalɛ ɛzonlenlɛ ɛlɛ ɛ? (b) Duzu a yɛbazuzu nwo wɔ edwɛkɛ mɔɔ doa zo la anu a?
21 Adalɛ ɛzonlenlɛ ɛtɛkolale ɛtɛsɛkyele nɔhalɛ ɛzonlenlɛ ɛlɛ. Duzu ati ɔ? Ɔluakɛ yɛ Kilehilevolɛ Kpole ne ɛbɔ ye Edwɛkɛ ne anwo bane, yemaa alesama ɛnwu ye duma, yɛɛ ɔle nɔhalɛ ne Ɛvileka. (Aye. 30:20, 21) Saa yɛsonle Nyamenle nɔhalɛ nu a, ɔmaa yɛ nye die, noko ɔwɔ kɛ yɛmaa yɛ nye da ɛkɛ sunsum nu, yɛfa yɛ nwo yɛto Gyihova anwo zo bɔkɔɔ na yɛdi sunsum nwuanzanwuanza ne adehilelɛ nzi na yɛahola yɛayɛ ɛhye.
22 Wɔ edwɛkɛ mɔɔ doa zo la anu, yɛbazuzu kɛzi adalɛ ngilehilelɛ bie mɔ bɔle ɔ bo la anwo. Yɛbanwu kɛ saa yɛfa wienyi ne mɔɔ wɔ Ngɛlɛlera ne anu la yɛto nwo a, bɛnlɛ ngyinlazo biala. Bieko, yɛbanwu kɛzi nɔhalɛ ne Wowavolɛ, Gyihova, mɔɔ awie biala nee yɛ ɛnzɛ ɛmaa yɛnwu nɔhalɛ ngilehilelɛ mɔɔ ɔle yɛ sunsum nu agyadeɛ ne foa na ɔsonle bolɛ ɔmaa yɛ la.