Ɛzinzalɛ Arane YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Ɛzinzalɛ Arane
YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Nzema
@
  • ɛ
  • ɔ
  • Ɛ
  • Ɔ
  • BAEBOLO
  • MBULUKU
  • DEBIEZUKOALƐ
  • ia tile 15 m. 125-134
  • Ɔboale Nyamenle Menli Ne

Vidio biala ɛnle foa ɛhye

Mmafa ɛya vidio ne angola ambuke

  • Ɔboale Nyamenle Menli Ne
  • Sukoa Bɛ Diedi
  • Edwɛkɛtile Ngyikyi
  • Edwɛkɛ Mɔɔ Nee Ye Le Ko
  • Ɛseta Ɛbɛlabɔlɛ Nu Edwɛkɛ
  • “Raalɛ Mɔɔ Anwo Yɛ Fɛ”
  • ‘Awie Biala Hulole Ye’
  • Ɛseta Yiale Ye Diedi Ne Anwo Sɔnea
  • Diedi Mɔɔ Anu Yɛ Se Tɛla Ewule Nwo Ɛzulolɛ
  • Ɔvale Nrɛlɛbɛ, Akɛnrasesebɛ, Nee Ɛlɔlɛ Ɔlile Gyima
    Sukoa Bɛ Diedi
  • Mɔdekae Nee Ɛseta
    Me Buluku Mɔɔ Ɔka Baebolo nu Edwɛkɛ
  • “Saa Ɔwɔ Kɛ Mewu A, Mebawu”
    Fa Akɛnrasesebɛ Sonle Nyamenle
  • Ɛseta Liele Ye Menli Ne
    Sukoa Debie Fi Baebolo Ne Anu
Sukoa Bɛ Diedi
ia tile 15 m. 125-134
Ɛseta

TILE BULU NEE NNU

Ɔboale Nyamenle Menli Ne

1-3. (a) Duzu ati a ɛzulolɛ hanle Ɛseta wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee ɔlɛkɔ ɔ hu ɛkɛ ne la ɛ? (b) Ɛseta anwo kpuyia boni mɔ a yɛbazuzu nwo a?

ƐSETA bɔle mɔdenle kɛ ɔkomo ɔ nwo zo wɔ mekɛ mɔɔ ɔlɛbikye Susa alie ne anwo la. Ɛnee ɔnla aze. Debie biala mɔɔ bɛyɛ ye wɔ belemgbunli sua nu ɛkɛ ne la yɛ nwanwane—bɛva kɔla ngakyile bɛli nlankɛ mɔɔ lɛ ndɛbalɛ, menli mɔɔ to atwɛ, nee awenade adwinli bɛgua bane ne anwo. Bɛzi belemgbunli sua ne wɔ bama mɔɔ ɔkɔ anwuma na ɔbikye Zagros Awoka ne mɔ mɔɔ anye kɔ azule Choaspes azo la azo. Bɛyɛle ninyɛne ɛhye mɔ amuala amaa awie biala mɔɔ kɛra ɛkɛ la ahakye tumi kpole mɔɔ ahenle mɔɔ Ɛseta ɛlɛkɔ ɔ nyunlu, mɔɔ ɔfɛlɛ ɔ nwo “belemgbunli kpole ne” la lɛ la. Ɛnee ɔle ɔ hu.

2 Ɔ hu! Nea kɛzi Ahazelɔse le ngakyile fi kunli mɔɔ ɛnee Dwuunli bɛlɛra biala mɔɔ di nɔhalɛ kpondɛ la anwo a!a Ahazelɔse anzukoa Ebileham mɔɔ ɔvile ahonle nu ɔliele Nyamenle adehilelɛ ɔdole nu ɔdiele ɔ ye Sɛla edwɛkɛ la. (Mɔl. 21:12) Ɛnee belemgbunli ne ze Ɛseta Nyamenle, Gyihova anzɛɛ Ye Mɛla ne anwo debie ekyii anzɛɛ ɔnze nwolɛ ɛhwee. Noko ɛnee Ahazelɔse ze Pɛhyeama mɛla nee mɛla mɔɔ ɔtua debie mɔɔ Ɛseta ɛlɛba arayɛ la. Duzu debie ɔ? Ɔwɔ mɛla ne anu kɛ, awie biala mɔɔ bɛanvɛlɛ ye na ɔkɛwolo Pɛhyea belemgbunli ne suakunlu ɛkɛ ne kɛ ɔkanwu ye la, ɔwɔ kɛ bɛku ye. Ɛnee bɛtɛfɛlɛle Ɛseta noko ɔlɛkɔ belemgbunli ne ɛkɛ. Mekɛ mɔɔ ɛnee Ɛseta ɛlɛbikye suakunlu alie ne anwo, ɛleka mɔɔ belemgbunli ne de ye ebia ne azo a ɔnwu ye la, bie a ɔdele nganeɛ kɛ bɛbahu ye.—Bɛgenga Ɛseta 4:11; 5:1.

3 Duzu ati a ɔvale ye ngoane ɔdole esiane nu a? Duzu a yɛbahola yɛazukoa yɛavi raalɛ ɛhye mɔɔ ɔle ngakyile la diedi ne anu a? Mɔɔ lumua, bɛmaa yɛnlea kɛzi Ɛseta rayɛle belemgbunli raalɛ wɔ Pɛhyea la.

Ɛseta Ɛbɛlabɔlɛ Nu Edwɛkɛ

4. Duzu a zile wɔ Ɛseta ngakula nu a, na kɛ ɔyɛle mɔɔ ɔ nee Mɔdekae hɔdɛnlanle ɛ?

4 Ɛnee Ɛseta le arisa. Yɛnze ye awovolɛ mɔɔ donle ye duma Hadasa, Hibulu edwɛkɛkpɔkɛ mɔɔ kile “mɛtele,” baka kɛnlɛma bie mɔɔ kola maa alubo la anwo edwɛkɛ dɔɔnwo. Ɛseta awovolɛ wule la, ye busuanli bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Mɔdekae la a nleanle ye a. Ɛnee Mɔdekae awuvuanyi ara a le Ɛseta, noko ɛnee Mɔdekae ɛnyi ɛdɛla Ɛseta. Mɔdekae lile ye adane na ɔvale ye ɔyɛle kɛ ɔ kunlu ralɛ.—Ɛst. 2:5-7, 15.

Ɛseta ɛlɛmaa Mɔdekae aleɛ wɔ ye sua nu

Debie kpalɛ bie ati a Mɔdekae anye liele ɔ ra ne anwo a

5, 6. (a) Kɛzi Mɔdekae tetele Ɛseta ɛ? (b) Asetɛnla boni a ɛnee Mɔdekae nee Ɛseta wɔ nu wɔ Susa a?

5 Mɔdekae nee Ɛseta le Dwuuma mɔɔ wɔ nlɔnu wɔ Pɛhyea suakpole ne azo. Ɛleka mɔɔ ɛnee ɔwɔ kɛ bɛgyinla bɛ nwo adwenle ɛtane mɔɔ bɛnyianle ɔlua bɛ ɛzonlenlɛ nee bɛ Mɛla ne mɔɔ bɛbɔle mɔdenle kɛ bɛdi zo ati la anloa la. Noko Ɛseta bikyele Mɔdekae wɔ mekɛ mɔɔ ɔhilehilele ye Gyihova, anwunvɔnezelɛ Nyamenle ne mɔɔ ɛlie Ye menli ne ɛvi ngyegyelɛ nu, na ɔbalie bɛ bieko anwo debie la. (Sɛlɛ. 26:44, 45) Ɔda ali kɛ, Ɛseta nee Mɔdekae nyianle agɔnwolɛvalɛ mɔɔ ɛlɔlɛ wɔ nu.

6 Ɔda ali kɛ ɛnee Mɔdekae yɛ gyima wɔ belemgbunli sua nu ɛkɛ wɔ Susa na ɛnee ɔta ɔ nee sonvolɛma bie mɔ tɛnla anuhɔlɛ ne mɔɔ kɔ belemgbunli suakunlu ɛkɛ ne la anloa. (Ɛst. 2:19, 21; 3:3) Baebolo ne anga kɛzi Ɛseta nyinle la anwo edwɛkɛ ɛdeɛ, noko yɛkola yɛka kɛ ɔnleanle Mɔdekae nee bɛ sua nu kpalɛ. Ɛnee bɛde sua ne ɛleka mɔɔ bɛmbu bɛ bie la. Bie a ɛnee ɔkulo Susa gua nu ɛhɔlɛ, ɛleka mɔɔ nvutuke nee dwɛtɛ fufule dwinvolɛma, yɛɛ gualilɛma tɔne bɛ ninyɛne ne mɔ la. Ɛseta anzuzu kɛ anwoneɛ ɛhye mɔ babu ɔ nwo zo nzinlii; ɛnee ɔnze mɔɔ ɔbazi kenlebie a.

“Raalɛ Mɔɔ Anwo Yɛ Fɛ”

7. Duzu ati a bɛdule Vahyetae ebia zo a, na edwɛkɛ boni bieko a zile a?

7 Kenle ko, Susa suakpole ne azo kpudwule ɔlua ngyegyelɛ mɔɔ rale belemgbunli sua nu ɛkɛ la ati. Wɔ ɛkponledolɛ kpole bie abo, mɔɔ ɛnee Ahazelɔse ɛlɛfa aleɛ nee nza kpalɛ alielie ye mgbanyima ne mɔ anye la, ɔzoanle kɛ bɛhɔvɛlɛ belemgbunli raalɛ Vahyetae mɔɔ anwo yɛ fɛ na ɔdaye noko ɔlɛto mraalɛ ne mɔ ɛkponle la. Noko Vahyetae amba. Ɔguale belemgbunli ne anyunlu aze, ɔti ɔvale ɛya na ɔbizale ye mgbanyima ne mɔ kɛzi ɔhwe ɔ nzo la. Duzu a zile a? Bɛdule belemgbunli raalɛ ne ebia zo. Belemgbunli sonvolɛ ne mɔ bɔle ɔ bo kpondɛle mbɛlɛra mɔɔ bɛnze mrenya na bɛ nwo yɛ fɛ mɔɔ bɛwɔ maanle ne ɛleka biala la, amaa belemgbunli ne anlea nuhua akpa belemgbunli raalɛ fofolɛ.—Ɛst. 1:1–2:4.

8. (a) Duzu ati a ɔbayɛ kɛ Mɔdekae dwenlenle Ɛseta anwo wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee ɔlɛnyi la ɛ? (b) Duzu ati a ɛsuzu kɛ ɔwɔ kɛ yɛfa anwofɛlɛko nwo edwɛkɛ mɔɔ Baebolo ne ka la yɛdi gyima ɛ? (Eza nea Mrɛlɛbulɛ 31:30.)

8 Yɛbahola yɛapɛ Mɔdekae mɔɔ bie a ɔ nye ɛlie na mekɛ ko ne ala ɔlɛdwenle Ɛseta mɔɔ ɛnyi na ɔ nwo ɛyɛ fɛ kpole anwo la nvoninli wɔ yɛ adwenle nu. Yɛkenga kɛ: “Ɛseta le raalɛ mɔɔ anwo yɛ fɛ a, yɛɛ eza ɔgyi zolɛ sengɔɔnwo.” (Ɛst. 2:7) Baebolo ne ka kɛ, ɔwɔ kɛ awie mɔɔ anwo yɛ fɛ la yɛ nrɛlɛbɛvolɛ na eza ɔbɛlɛ ɔ nwo aze. Tɛ ye zɔ a, ɔbanyia subane ɛtane bie mɔ na yeamemaa ɔ nwo zo. (Bɛgenga Mrɛlɛbulɛ 11:22.) Asoo wɔnwu kɛ ɛhye le nɔhalɛ ɔ? Wɔ Ɛseta afoa nu, asoo ye anwofɛlɛko ne baboa ye anzɛɛ ɔbamaa yeamemaa ɔ nwo zo? Bɛmaa yɛnlea.

9. (a) Duzu a zile wɔ mekɛ mɔɔ belemgbunli ne sonvolɛ ne mɔ nwunle Ɛseta la ɛ, na duzu ati a ɔyɛle se kɛ ɔ nee Mɔdekae batete nu ɛ? (b) Duzu ati a Mɔdekae manle Ɛseta gyale awie mɔɔ ɔnle diedinli la ɛ? (Fa ɛlɛka ne boka nwo.)

9 Belemgbunli ne sonvolɛ ne mɔ nwunle Ɛseta. Bɛliele ye bɛvile Mɔdekae ɛkɛ na bɛvale ye bɛbokale mbɛlɛra ne mɔ anwo bɛ nee ye pɛle azule ne hɔle belemgbunli sua nu. (Ɛst. 2:8) Ɔbayɛ kɛ ɔyɛle se ɔmanle bɛ kɛ bɛbatete nu, ɔluakɛ ɛnee bɛle kɛ selɛ nee ɔ ra raalɛ. Ɛnee Mɔdekae ɛngulo kɛ ɔ ra raalɛ ɛhye bagya awie mɔɔ ɔnle diedinli, na bɔbɔ yeayɛ belemgbunli, noko ɛnee ɔnrɛhola ɔnrɛyɛ nwolɛ ɛhwee.b Yɛbahola yɛaha kɛ Ɛseta diele Mɔdekae folɛdulɛ ne kpalɛ kolaa na bɛava ye bɛahɔ! Mekɛ mɔɔ bɛ nee ye hɔle belemgbunli sua nu wɔ Susa la, ɔdwenlenle kpuyia dɔɔnwo anwo. Asetɛnla boni a ɔbahɔ nu a?

‘Awie Biala Hulole Ye’

10, 11. (a) Kɛzi ɔbayɛ kɛ Ɛseta asetɛnla fofolɛ ne hanle ye ɛ? (b) Kɛzi Mɔdekae hilele kɛ ɔdwenle Ɛseta anwo ɛ?

10 Ɛseta asetɛnla hakyile bɔkɔɔ. Ɛnee ɔboka “mbɛlɛra ne mɔ” mɔɔ bɛboɔboale bɛ nloa bɛvile Pɛhyea Belemgbunlimaanle ne anu la anwo. Ɛnee asolo biala amaamuo, aneɛ, nee ye nyɛleɛ. Bɛvale bɛ bɛwulale Higae mɔɔ nea mraalɛ mɔɔ bɛwɔ belemgbunli sua nu ɛkɛ ne la asa, na ɛnee ɔwɔ kɛ bɛfa ɛvolɛ ko bɛkpokpa bɛ nwole mɔɔ bɔ evuanlɛ na bɛsiezie bɛ nwo bɛmaa bɛ nwo yɛ fɛ kpalɛ. (Ɛst. 2:8, 12) Ɔbayɛ kɛ ɛhye manle mbɛlɛra ne bie mɔ zɛkyele mekɛ dɔɔnwo wɔ bɛ anwoziezielɛ nwo na ɔmanle bɛnyianle ɛzulɛ subane. Kɛzi ɛhye hanle Ɛseta ɛ?

11 Awie biala ɛnle azɛlɛ ye azo mɔɔ ɛnee ɔdwenle Ɛseta anwo ɔtɛla Mɔdekae a. Yɛkenga kɛ Mɔdekae lile akɔneaba dahuu wɔ ɛleka mɔɔ mraalɛ ne mɔ wɔ wɔ belemgbunli sua nu ɛkɛ ne la, kɛ ɔnea saa Ɛseta te kpɔkɛ a. (Ɛst. 2:11) Saa sonvolɛma mɔɔ bɛwɔ suakunlu ɛkɛ la bie ka kile Mɔdekae kɛ Ɛseta te kpɔkɛ a, ɔ nye die kpole. Duzu ati ɔ?

12, 13. (a) Kɛzi menli mɔɔ nee Ɛseta wɔ la nwunle ye ɛ? (b) Duzu ati a Mɔdekae anye liele wɔ mekɛ mɔɔ ɔdele kɛ Ɛseta angile ɔ nwo kɛ ɔle Dwuunli la ɛ?

12 Higae anye liele Ɛseta anwo kpole na ɔlale ahunlunyele ali ɔhilele ye. Ɔmanle ye ɛleka kpalɛ wɔ belemgbunli sua nu ɛkɛ wɔ ɛleka mɔɔ mraalɛ ne mɔ wɔ la, na eza ɔyele mbɛlɛra nsuu wɔ suakunlu ɛkɛ ne kɛ bɛzonle ye. Kɛlɛtokɛ ne ka kɛ: “Awie biala mɔɔ anye kɛbɔ Ɛseta anwo zo la kulo ye.” (Ɛst. 2:9, 15) Asoo ye anwofɛlɛko ne a manle awie biala hulole ye a? Kyɛkyɛ, tɛ ye anwofɛlɛko ne angome ɔ.

Ɛseta ɛlɛnea maanle nu wɔ mekɛ mɔɔ mbɛlɛra mɔɔ ɛha la ɛlɛsiezie bɛ nwo la

Ɛnee Ɛseta ze kɛ mɛlɛbɛnwoaze nee nrɛlɛbɛ hyia tɛla anwofɛlɛko

13 Kɛ neazo la, yɛkenga kɛ: “Mɔdekae bɔle Ɛseta anloa, yemɔti Ɛseta angile ɔ nwo kɛ ɔle Dwuunli.” (Ɛst. 2:10) Ɛnee Mɔdekae ɛha ɛhile Ɛseta kɛ ɔmmakile ɔ nwo kɛ ɔle Dwuunli, ɔluakɛ ɛnee ɔze kɛ Pɛhyea mgbanyima kpɔ Dwuuma. Nea kɛzi Mɔdekae anye liele wɔ mekɛ mɔɔ ɔnwunle kɛ ɔnva nwo kɛ ɛnee Ɛseta ɛnle ɔ nwo ɛkɛ la, ɔlale nrɛlɛbɛ ali na ɔyɛle tieyɛ a!

14. Kɛ ɔkɛyɛ na ngakula azukoa Ɛseta neazo ne ɛnɛ ɛ?

14 Ɛnɛ, ngakula noko bahola amaa bɛ awovolɛ anzɛɛ menli mɔɔ nea bɛ la anye alie. Saa bɛnle bɛ awovolɛ anwo—na menli mɔɔ bɛ ɛbɛla ɛkpɔlɔ la ɛbɔ bɛ ɛyia bɔbɔ a—bɛbahola bɛakpo kɛ bɛbazukoa bɛ ninyɛndane ne na bɛava ngyinlazo mɔɔ le kpalɛ la bɛabɔ bɛ ɛbɛla dahuu. Saa bɛyɛ ye zɔ kɛmɔ Ɛseta yɛle la a, bɛbamaa bɛ anwuma Selɛ ne anye alie.—Bɛgenga Mrɛlɛbulɛ 27:11.

15, 16. (a) Duzu a manle belemgbunli ne hulole Ɛseta a? (b) Duzu ati a ɔbayɛ kɛ nzenzaleɛ mɔɔ rale la yɛle se manle Ɛseta ɛ?

15 Mekɛ dwule kɛ akee ɔwɔ kɛ Ɛseta ɔdaye ɔkɔ belemgbunli ne ɛkɛ. Bɛmanle ye adenle kɛ ɔva debie biala mɔɔ ɔbahyia nwolɛ yeava yeaziezie ɔ nwo la. Ɔdiele folɛdulɛ na yeambiza debie gyɛne yeamboka mɔɔ Higae vale manle ye la anwo. (Ɛst. 2:15) Ɔnwunle kɛ tɛ anwofɛlɛko ngome a bamaa awie azɔ belemgbunli ne anye a; emomu mɛlɛbɛnwoaze nee subane kpalɛ a anwo hyia wɔ suakunlu ɛkɛ ne a. Asoo ɛnee ɔle nɔhalɛ?

16 Kɛlɛtokɛ ne bua kɛ: “Belemgbunli ne hulole Ɛseta dɛlale mbɛlɛra ne mɔ amuala, na ɔhulole ye edwɛkɛ ɔdɛlale raalɛ biala mɔɔ ɛra ye suakunlu ɛkɛ ne la. Yemɔti ɔvale belemgbunli kyɛlɛ ne ɔzoale ye na ɔyɛle ye belemgbunli raalɛ ɔziele Vahyetae agyakɛ anu.” (Ɛst. 2:17) Ɛnee ɔnla aze ɔmmaa Dwuunli bɛlɛra ɛhye mɔɔ bɛlɛ ɔ nwo aze la kɛ ɔbagyinla nzenzaleɛ mɔɔ ɛra ye asetɛnla nu la anloa—ɛnee yerayɛ belemgbunli raalɛ fofolɛ, belemgbunli mɔɔ ɛnee lɛ tumi kpole wɔ azɛlɛ ye azo wɔ zɔhane mekɛ ne anu la aye! Asoo gyinlabelɛ fofolɛ ne mɔɔ ɔnyianle la manle ɔmemanle ɔ nwo zo? Yeanyɛ ye zɔ!

17. (a) Ndenle boni mɔ azo a Ɛseta yɛle tieyɛ manle Mɔdekae mɔɔ rayɛle ɔ ze la ɛ? (b) Duzu ati a Ɛseta neazo ne anwo hyia yɛ ɛnɛ a?

17 Ɛseta yɛle tieyɛ manle Mɔdekae mɔɔ ɔrayɛle ɔ ze la. Yeammaa menli anwu abusuabɔlɛ mɔɔ ɔ nee Dwuuma lɛ la. Bieko, mekɛ mɔɔ Mɔdekae fetele Ahazelɔse ati akpamo mɔɔ sinzavolɛma nwiɔ ne hɔle kɛ bɛku ye la azo hilele Ɛseta la, Ɛseta diele na ɔhanle ɔhilele belemgbunli ne, na bɛhunle bɛ. (Ɛst. 2:20-23) Eza ɔlale diedi mɔɔ ɔlɛ ye wɔ Nyamenle anu la ali ɔlua ɔ nwo aze mɔɔ ɔbɛlɛle na ɔyɛle tieyɛ la azo. Ɔhyia kɛ yɛsukoa Ɛseta neazo ne ɔluakɛ menli dɔɔnwo ɛnyɛ tieyɛ, emomu, bɛyɛ anzosesebɛ na bɛte atua! Noko tieyɛ nwo hyia menli mɔɔ lɛ diedi la kɛmɔ Ɛseta yɛle la.

Ɛseta Yiale Ye Diedi Ne Anwo Sɔnea

18. (a) Duzu ati a ɔbayɛ kɛ Mɔdekae ambɔ ɔ ti aze ammaa Heeman a? (Eza nea ɔ bo ɛkɛ edwɛkɛ ne.) (b) Kɛzi mraalɛ nee mrenya mɔɔ bɛlɛ diedi mɔɔ bɛwɔ ɛkɛ ɛnɛ la sukoa Mɔdekae neazo ne ɛ?

18 Nrenya bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Heeman la rayɛle sonla titile wɔ Ahazelɔse suakunlu ɛkɛ. Belemgbunli ne yɛle ye sonvolɛ kpanyinli, ɔrayɛle awie mɔɔ ɔtu belemgbunli ne folɛ na saa belemgbunli ne ɛnle ɛkɛ a, ɔdaye a ɔwɔ ɛkɛ a. Belemgbunli ne hanle bɔbɔ kɛ ɔwɔ kɛ awie biala koto ye. (Ɛst. 3:1-4) Noko zɔhane mɛla ne gyegyele Mɔdekae. Ɛnee ɔtie belemgbunli ne, noko saa ye mɛla ne bamaa yeabulu Nyamenle ɛdeɛ ne azo a, yemɔ ɔnrɛyɛ. Nea o, ɛnee Heeman vi Agage abusua nu. Ɛhye kile kɛ ɛnee ɔle Agage, Amalɛke belemgbunli ne mɔɔ Nyamenle ngapezonli Samoɛle hunle ye la alɔnra. (1 Sam. 15:33) Kɛmɔ Amalɛkema ati yɛ se somaa la ati, bɛrayɛle Gyihova nee Yizilayɛma agbɔvolɛ. Yemɔti, Nyamenle kpole Amalɛkema amuala.c (Mɛla 25:19) Kɛ ɔkɛyɛ na Dwuunli mɔɔ di nɔhalɛ la abɔ ɔ ti aze amaa Amalɛkenli ɛ? Mɔdekae ɛnrɛyɛ. Yeambɔ ɔ ti aze yeammaa Heeman. Ɛnɛ noko, mrenya nee mraalɛ dɔɔnwo mɔɔ bɛlɛ diedi la ɛva bɛ ngoane ɛdo esiane nu na bɛtie ngyinlazo mɔɔ se: “Ɔwɔ kɛ yɛtie Nyamenle yɛtɛla sonla” la.—Gyi. 5:29.

19. Duzu a ɛnee Heeman kulo kɛ ɔyɛ a, na kɛzi ɔyɛle ɔlile belemgbunli ne adwenle ɛ?

19 Heeman vale ɛya kpole. Noko yeangulo kɛ ɔkɛhu Mɔdekae angome. Ɛnee ɔkpondɛ kɛ ɔbɔ Mɔdekae nee ye menli ne mɔ abo zo! Heeman lile belemgbunli ne adwenle ɔlua Dwuuma mɔɔ ɔhanle bɛ nwo edwɛkɛ ɛtane ɔhilele ye la azo. Yeambɔ bɛ duma, emomu ɔhanle kɛ bɛ nwo ɛngyia, bɛle menli mɔɔ ‘asolo bɛ amaamuo na bɛde bɛkponde maanle maanle ne anu a.’ Mɔɔ ɛnle kpalɛ fee la a le kɛ, ɔhanle kɛ bɛnli belemgbunli ne mɛla zo yɛɛ bɛle atuadelɛma mɔɔ bɛ nwo yɛ ɛvɛlɛ. Ɔhanle kɛ ɔbadua ezukoa kpole yeagua belemgbunli ne gya nu yeamaa yeava yeadua Dwuuma mɔɔ bɛbahu bɛ wɔ belemgbunlimaanle ne anu la anwo kakɛ.d Ahazelɔse yele ɔ sa kpɔdelera ne mɔɔ ɔfa ɔsi kɛlata zo ɔyɛ mɛla la ɔmanle Heeman kɛ ɔva ɔyɛ mɔɔ wɔ ye adwenle nu la.—Ɛst. 3:5-10.

20, 21. (a) Kɛzi Heeman edwɛkɛ ne hanle Mɔdekae nee Dwuuma mɔɔ ɛnee wɔ Pɛhyea Belemgbunlimaanle ne anu la ɛ? (b) Duzu a Mɔdekae zɛlɛle Ɛseta kɛ ɔyɛ a?

20 Yeangyɛ, bɛzoanle soanvolɛma mɔɔ ze ɛkpɔnwɔ ka na bɛ nwo yɛ ndɛ la bɛmanle bɛvale nrɛlaleɛ mɔɔ fane Dwuuma ɛhunlɛ ne anwo la bɛhɔmanle menli mɔɔ wɔ belemgbunlimaanle ne anu la amuala. Nea kɛzi edwɛkɛ ne hanle menli ne wɔ mekɛ mɔɔ bɛdele ye wɔ Gyɛlusalɛm la; ɛnee Dwuuma mɔɔ hɔle nlɔnu wɔ Babelɔn la ɛzia ɛra na bɛlɛbɔ mɔdenle kɛ bɛkyekye sua ne mɔɔ ɛnee ye bane ne mɔɔ bɔ nwolɛ bane la ɛbu ɛgua la. Ɔbayɛ kɛ Mɔdekae dwenlenle menli ne, ɔ gɔnwo mɔ nee ye mbusuafoɔ mɔɔ bɛwɔ Susa mɔɔ bɛdele edwɛkɛ ɛtane ɛhye la anwo. Nyane ngome manle ɔsuosuanle ye tɛladeɛ ne mɔɔ ɔwula la anu. Ɔvale ɛrele ɔhedale na ɔvale nzonle ɔbɔle ɔ nwo. Akee ɔvale ɛzunlɛ ɔyele awolɛ ɔpɛle gua toonwo ɔhɔdwule suakpole ne avinli lɔ. Noko akee, Heeman nee belemgbunli ne hɔnlonle nza na alɔbɔlɛ mɔɔ ɛnee Dwuuma ne ɛlɛdi la andwe ye ahonle bɔbɔ.—Bɛgenga Ɛseta 3:12–4:1.

21 Ɛnee Mɔdekae ze kɛ ɔwɔ kɛ ɔyɛ debie ɔdie ye menli ne. Noko duzu a ɔbahola yeayɛ a? Ɛseta dele ye alɔbɔlɛlilɛ ne na ɔzoanle ɔmanle bɛvale tɛladeɛ bɛhɔmanle ye, noko Mɔdekae ammaa bɛankyekye ɔ rɛle. Bie a ɔvale mekɛ tendenle ɔdwenlenle deɛmɔti ye Nyamenle, Gyihova ne manle Ɛseta mɔɔ ɔkulo ye edwɛkɛ la vile ɔ nwo na ɔhɔgyale tumivolɛ bie mɔɔ ɔnle diedinli la anwo. Kɛkala, akee deɛmɔti ɔrale ye zɔ la kpondɛ ala ali. Mɔdekae zoanle manle bɛhɔzele Ɛseta kɛ ɔdaye noko ɔhɔnwu belemgbunli ne na ɔbodo ye ɔmaa ɔnwu “ye menli ne” anwunvɔne.—Ɛst. 4:4-8.

22. Duzu ati a ɛnee Ɛseta sulo kɛ ɔbahɔ ɔ hu belemgbunli ne anyunlu a? (Eza nea ɔ bo ɛkɛ edwɛkɛ ne.)

22 Ɔbayɛ kɛ Ɛseta dele zɔhane nrɛlaleɛ ne la ɔgyegyele ye. Ɛnee ɛhye le ye diedi ne anwo sɔnea. Edwɛkɛ mɔɔ ɔhanle ɔhilele Mɔdekae la hilele kɛ ɛnee ɔsulo. Ɔhakyele Mɔdekae belemgbunli mɛla ne. Saa belemgbunli ne anvɛlɛ wɔ na ɛkɔ a bɛku wɔ. Kyesɛ sonla mɔɔ belemgbunli ne kɛkpogya ye tumi nvutuke kpɔma ne zo kɛhile ye la, yɛɛ kɛnyia ɔ ti a. Asoo ɛnee Ɛseta ze kɛ ɔkɛnyia ɔ ti, titile wɔ mekɛ mɔɔ ɔnwunle mɔɔ dole Vahyetae mɔɔ kpole kɛ ɔbanwu belemgbunli ne la? Ɛseta hanle hilele Mɔdekae kɛ, ye siane ko ɛne, belemgbunli ɛtɛfɛlɛle ye! Kɛmɔ ɛnee ɔtɛfɛlɛle ye wɔ mekɛ tendenle zɔhane anu la ati, ɔdwenlenle kɛ bie a belemgbunli ne mɔɔ ɔngyɛ na ye adwenle ahakyi la anye ɛnlie ɔ nwo bieko.e—Ɛst. 4:9-11.

23. (a) Edwɛkɛ boni a Mɔdekae hanle manle Ɛseta diedi nu mianle a? (b) Duzu ati a ɔfɛta kɛ yɛsukoa Mɔdekae ɛ?

23 Mɔdekae hanle edwɛkɛ manle Ɛseta diedi nu mianle. Ɔhanle kɛ saa Ɛseta yɛ koonwu a ngoanelielɛ bavi ɛleka bie ara yeamaa Dwuuma anyia bɛ ti. Noko, duzu a kile kɛ ɔbanyia ɔ ti wɔ mekɛ mɔɔ ɛkpɔlɛ ne anu ɛyɛ se la ɛ? Mɔdekae lale Gyihova anu diedi bɔkɔɔ mɔɔ ɔlɛ kɛ ɔnrɛmaa bɛnrɛbɔ Ye menli ne abo zo na Ye ɛwɔkɛ ne mɔ bara nu la ali wɔ ɛke. (Dwɔ. 23:14) Mɔdekae bizale Ɛseta kɛ: “Nwane a ze a? Bie a ɛnee edwɛkɛ mɔɔ le kɛ ɛhye mɔ la ti yɛɛ wɔrayɛ belemgbunli raalɛ a.” (Ɛst. 4:12-14) Asoo ɔnfɛta kɛ yɛsukoa Mɔdekae ɔ? Ɔnyianle ye Nyamenle Gyihova ne anu anwodozo bɔkɔɔ. Na yɛdayɛ noko ɛ?—Mrɛ. 3:5, 6.

Diedi Mɔɔ Anu Yɛ Se Tɛla Ewule Nwo Ɛzulolɛ

24. Kɛzi Ɛseta lale diedi nee akɛnrasesebɛ ali ɛ?

24 Wɔ Ɛseta afoa nu, akee mekɛ ɛdwu kɛ ɔsi kpɔkɛ. Ɔhanle ɔhilele Mɔdekae kɛ, ɔhɔboɔboa ye menli ne anloa na bɛ nee ye ɛhye ɛhɔne toonwo kenle nsa. Akee ɔvale edwɛkɛ ɛhye mɔɔ yɛtɛkakye ye ɛnɛ na ɔda ye diedi nee ye akɛnrasesebɛ ali la ɔdwulale ye kɛ: “Saa ɔlua ɛhye ati na ɔwɔ kɛ mewu a, menwɔwu.” (Ɛst. 4:15-17) Ɔbayɛ kɛ ɔyɛle nzɛlɛlɛ anyebolo zo wɔ zɔhane kenle nsa ne anu ɔdɛlale mekɛ biala wɔ ye ɛbɛlabɔlɛ nu. Awieleɛ bɔkɔɔ ne, mekɛ ne dwule. Ɔwulale ye belemgbunli raalɛ tɛladeɛ mɔɔ sonle bolɛ kpalɛ la, na ɔyɛle debie biala mɔɔ bamaa belemgbunli ne anye alie ɔ nwo la. Akee ɔhɔle.

Ɛseta wulale ye belemgbunli raalɛ tɛladeɛ kɛnlɛma hɔle Belemgbunli Zɛzɛse anyunlu

Ɛseta vale ye ngoane dole esiane nu kɛ ɔfa yeabɔ Nyamenle menli ne anwo bane

25. Ka debie mɔɔ hɔle zolɛ wɔ mekɛ mɔɔ Ɛseta hɔle ɔ hu anyunlu la.

25 Kɛmɔ yɛnwunle ye wɔ tile ɛhye mɔlebɛbo ne la, Ɛseta hɔle belemgbunli suakunlu ɛkɛ. Yɛbahola yɛayɛ ye adwenle mɔɔ ɛnee ɛlɛgyegye ye nee nzɛlɛlɛ mɔɔ ɔyɛle ye anyebolo zo mɔɔ ɛnee ɛyi ye ahonle nee ye adwenle la anwo nvoninli wɔ yɛ adwenle nu. Ɔwolole suakunlu ɛkɛ ne, ɛleka mɔɔ ɛnee ɔkola ɔnwu Ahazelɔse mɔɔ ɔde ye ebia nu la. Ɔbayɛ kɛ ɔbɔle mɔdenle kɛ ɔnea kɛzi ɔ nyunlu ɛyɛ la. Saa ɔhendɛle ekyii bɔbɔ a, bie a ɔyɛle ye kɛ yehyɛ somaa. Noko mekɛ ne pɛle nu—ɔ hu nwunle ye. Ɔbayɛ kɛ ɔzinle ɔ hu anwo, noko ɔ nye liele. Ɔkpogyale ye tumi ezukoa nvutuke kpɔma ne ati zo ɔhilele ye!—Ɛst. 5:1, 2.

26. Duzu ati a nɔhalɛ Keleseɛnema hyia akɛnrasesebɛ mɔɔ le kɛ Ɛseta ɛdeɛ ne la ɛ, na duzu ati a mɔɔ ɔyɛle la le ye gyima ne mɔlebɛbo ɛ?

26 Ɛnee belemgbunli ne kulo kɛ ɔtie Ɛseta edwɛkɛ. Ɛseta nyianle diedi wɔ ye Nyamenle ne anu na ɔvale ye ngoane ɔdole esiane nu kɛ ɔfa yeabɔ ye menli ne anwo bane, ɔyɛle diedi nwo neazo kɛnlɛma ɔmanle Nyamenle menli wɔ tete ne nee ɛnɛ. Nɔhalɛ Keleseɛnema mɔɔ wɔ ɛkɛ ne ɛnɛ la anye die zɛhae neazo ne mɔ anwo. Gyisɛse hanle kɛ tunwomaa ɛlɔlɛ bamaa bɛanwu ye nɔhalɛ azonvolɛ. (Bɛgenga Dwɔn 13:34, 35.) Yɛhyia akɛnrasesebɛ mɔɔ le kɛ Ɛseta ɛdeɛ ne la na yɛahola yɛala zɛhae ɛlɔlɛ ne ali. Noko mekɛ mɔɔ ɔboale Nyamenle menli wɔ kenle zɔhane la, ɛnee ɔle ye gyima ne mɔlebɛbo ala. Kɛ ɔkɛyɛ na yeamaa belemgbunli ne anwu ye kɛ ye folɛtuvolɛ kpanyinli Heeman ɛnyia bɛ nwo adwenle ɛtane ɛ? Kɛzi ɔbahola yeaboa yeamaa bɛalie ye menli ne ɛ? Yɛbazuzu kpuyia ɛhye mɔ anwo wɔ tile mɔɔ doa zo la anu.

a Menli dɔɔnwo die di kɛ Ahazelɔse a le Zɛzɛse I la, mɔɔ ziele Pɛhyea Belemgbunlimaanle ne wɔ ɛvoya mɔɔ tɔ zolɛ nnu K.Y.M. la.

b Nea ɛlɛka “Ɛseta Anwo Kpuyia Bie Mɔ,” mɔɔ wɔ Tile 16 la.

c Ɔbayɛ kɛ ɛnee Heeman boka Amalɛkema mɔɔ li awieleɛ la anwo, ɔluakɛ bɛzɛkyele “Amalɛkema mɔɔ hale ɛkɛ la” wɔ Belemgbunli Hɛzikaya mekɛ zo.—1 Edk. 4:43.

d Heeman duale dwɛtɛ fufule talente 10,000, mɔɔ bayɛ dɔla mgbe ɛya dɔɔnwo ɛnɛ la. Saa ɛnee Ahazelɔse a le Zɛzɛse I a, ɛnee ezukoa mɔɔ Heeman hanle kɛ ɔbadua la manle belemgbunli ne anye liele ye edwɛkɛ ne anwo. Ɛnee Zɛzɛse hyia ezukoa dɔɔnwo amaa yeahola ɔ nee Gilisima ahɔho.

e Ɛnee bɛze Zɛzɛse I la kɛ ɔngyɛ na ye adwenle ahakyi yɛɛ ɔlɛ ahonle ɛtane. Giliki tetedwɛkɛ kɛlɛvo Herodotus vale konle mɔɔ Zɛzɛse nee Gilisi honle la bie mɔ yɛle neazo. Belemgbunli ne hanle kɛ bɛva meli bɛdoɔdoa zo bɛmaa ɔyɛ kɛ belegye wɔ ɛleka bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Hellespont la. Mekɛ mɔɔ ahumu bie dule zɛkyele belegye ne la, Zɛzɛse hanle kɛ bɛpɛ menli mɔɔ li gyima ne anyunlu la ati, na ɔmanle “bɛhwenle” Hellespont ne anzo ɔlua nzule ne mɔɔ ɔmanle bɛbole ye na bɛbɔle ye aholoba la azo. Wɔ edwɛkɛ ko ne ala anu, mekɛ mɔɔ nrenya sukoavolɛ bie zɛlɛle ye kɛ ɔmmamaa ɔ ra nrenya ne boka ɛlɔnema ne anwo la, Zɛzɛse manle bɛpɛle ɔ ra ne anu nwiɔ bɛguale ɛkɛ ɔvale ɔyɛle kɔkɔbɔlɛ ɔmanle bɛ.

DWENLE ƐHYE ANWO . . .

  • Kɛzi Ɛseta hilele kɛ ɔbɛlɛ ɔ nwo aze na ɔyɛ tieyɛ ɛ?

  • Kɛzi Mɔdekae boale Ɛseta manle ɔlale diedi ali ɛ?

  • Duzu a Ɛseta yɛle mɔɔ kile kɛ ɛnee ɔlɛ akɛnrasesebɛ a?

  • Ndenle boni mɔ azo a ɛkulo kɛ ɛsukoa Ɛseta diedi ne a?

    Nzema Mbuluku Ngakyile (1982-2026)
    Fi Nu
    Kɔ Nu
    • Nzema
    • Fa Nwa Awie
    • Mɔɔ ɛkulo
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Nwolɛ Mɛla
    • Fealeranu Edwɛkɛ
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Kɔ Nu
    Fa Nwa Awie