ƐZUKOALƐDEƐ 6
Adwenle Mɔɔ Wɔ Nu Mɔɔ Bɛsi Zolɛ
SAA ɛlɛtendɛ anzɛɛ ɛlɛkenga debie kpole a, tɛ edwɛkɛ agbɔkɛ mɔɔ ɛbobɔ bɛ kpalɛ la angome a hyia a, emomu edwɛkɛ agbɔkɛ titile nee edwɛkɛ mɔɔ ndelebɛbo wɔ nu mɔɔ ɛbazi zolɛ wɔ adenle mɔɔ ɔbamaa adwenle mɔɔ wɔ nu ala ali la azo.
Adwenle mɔɔ wɔ edwɛkɛ nu mɔɔ bɛsi zolɛ la ɛngile kɛ ɛbazi edwɛkɛ agbɔkɛ ekyi anzɛɛ dɔɔnwo azo ala. Ɔwɔ kɛ ɛsi edwɛkɛ agbɔkɛ mɔɔ fɛta la azo. Saa ɛsi edwɛkɛ agbɔkɛ mɔɔ ɔngyia la azo a, bie a mɔɔ ɛbaha la anu ɛnrɛla ɛkɛ ɛnrɛmaa wɔ tievolɛma, na bɛ adwenle bavi wɔ edwɛkɛ ne azo ahɔ ninyɛne gyɛne zo. Ɔnva nwo bɔbɔ kɛ ma wɔ wɔ edwɛkɛ ne anu la, saa wɔanzi adwenle mɔɔ wɔ nu la azo kpalɛ a ɔnrɛha wɔ tievolɛma ahonle.
Ɛkola ɛsi edwɛkɛ zo wɔ adenle ngakyile zo, fane dɔɔnwo ne ala bɛfa bɛdi gyima bɛbɔ nu: ɔlua ɛ ne mɔɔ ɛbamaa ye zo kpalɛ, nganeɛdelɛ kpalɛ, ɛ ne mɔɔ ɛbaha ye aze ekyii wɔ wɔ ɛdendɛlɛ nu, ɛgyinlanlɛ mɔɔ ɛbagyinla kolaa na wɔaha edwɛkɛ ne anzɛɛ ɛwie a (anzɛɛ ɔ mu nwiɔ), yɛɛ ɔlua wɔ sonla baka ne nee ɛ nyunlu maanle ne mɔɔ ɛbava wɔali gyima la azo. Wɔ aneɛ bie mɔ anu, eza ɛbahola wɔaha ɛ ne aze anzɛɛ wɔamaa ye zo wɔava wɔazi edwɛkɛ zo. Suzu edwɛkɛ ne nee tɛnlabelɛ ne anwo na nwu mɔɔ ɔbayɛ kpalɛ la.
Saa ɛkulo kɛ ɛsi edwɛkɛ zo a, suzu ɛhye mɔ anwo. (1) Wɔ ɛdendɛmunli nu, edwɛkɛ agbɔkɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɛsi zolɛ la ɛngyi ɛdendɛmunli ne foa mɔɔ ɛha la ala azo emomu edwɛkɛ mɔɔ fane nwo la noko. (2) Saa ɔle edwɛkɛ titile anzɛɛ edwɛkɛ ne ala a ɛkpondɛ kɛ ɛkakyi ye a, ɛbahola wɔalua adwenle mɔɔ wɔ edwɛkɛ nu mɔɔ bɛsi zo la azo wɔala adwenle fofolɛ ali. Eza ɔbahola yeamaa bɛanwu kɛ ɛlɛdwula edwɛkɛ bie mɔɔ ɛlɛka la. (3) Tendɛvolɛ bie bahola ava adwenle mɔɔ wɔ edwɛkɛ nu mɔɔ bɛsi zo la ali gyima ahile kɛzi ɔte nganeɛ wɔ edwɛkɛ bie anwo la. (4) Eza bɛkola bɛdua adwenle mɔɔ wɔ edwɛkɛ nu mɔɔ bɛsi zo la azo bɛmaa edwɛkɛ titile mɔɔ wɔ ɛdendɛlɛ nu la da ali.
Amaa tendɛvolɛ anzɛɛ bagua nu kengavolɛ ava adwenle mɔɔ wɔ edwɛkɛ nu mɔɔ bɛsi zolɛ ali gyima wɔ ndenle ɛhye mɔ azo la, ɔwɔ kɛ ɔte ye edwɛkɛ ne abo kpalɛ na ɔkulo kɛ ɔka ye tievolɛma adwenle nu. Mɔɔ fane adehilelɛ mɔɔ bɛvale bɛmanle wɔ Ɛzela mekɛ zo anwo la, Nihɛmaya 8:8 ka kɛ: “Bɛgengale buluku ne mɔɔ Nyamenle Mɛla ne wɔ nu la bɛhilele menli ne; bɛhilehilele nuhua wienyi bɛhilele bɛ, amaa bɛade ɔ bo kpalɛ.” Ɔda ali kɛ menli mɔɔ bɛgengale na bɛhilehilele Nyamenle Mɛla ne anu wɔ zɔhane mekɛ ne la nwunle kɛ ɔhyia kɛ bɛboa bɛ tievolɛma bɛmaa bɛte mɔɔ bɛlɛkenga la abo, ɔka bɛ ti anu, na bɛfa bɛdi gyima.
Ninyɛne Mɔɔ Bahola Ayɛ Ngyegyelɛ La. Menli dɔɔnwo kola maa ndelebɛbo mɔɔ wɔ bɛ edwɛkɛ nu la da ali wɔ bɛ dahuu adawubɔlɛ nu. Noko saa bɛkenga edwɛkɛ mɔɔ awie a hɛlɛle la a, kɛ ɔkɛyɛ na bɛanwu edwɛkɛ agbɔkɛ anzɛɛ edwɛkɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ bɛsi zolɛ la kola yɛ ngyegyelɛ. Nwolɛ ayile ne ala a le kɛ ɛbade edwɛkɛ ne abo kpalɛ. Ɛhye kile kɛ ɔwɔ kɛ ɛsukoa mɔɔ bɛhɛlɛ la kpalɛ. Yemɔti saa bɛka kɛ ɛragenga debie wɔ asafo ayia bo a, ɔwɔ kɛ ɛsiezie ɛ nwo kpalɛ.
Kɛ anrɛɛ bɛbazi adwenle mɔɔ wɔ nu azo la, menli bie mɔ si edwɛkɛ agbɔkɛ zo wɔ mekɛ bie anu ala ɔnva nwo kɛ ɔhyia anzɛɛ ɔngyia la. Bie mɔ si ngilenukpɔkɛ zo, bie a akee bɛsi ɛlekakpɔkɛ nee mɔnukpɔkɛ zo bɛmaa ɔ bo zo. Saa edwɛkɛ ne mɔɔ ɛlɛsi zo la ɛmmaa ndelebɛbo ne ɛnla ali a, ɛhye bayɛ subane mɔɔ ɔgyegye.
Amaa tendɛvolɛma bie mɔ ahola azi edwɛkɛ zo la, bɛmaa bɛ ne zo wɔ adenle mɔɔ maa tievolɛma te nganeɛ kɛ bɛlɛtwi bɛ nyunlu la azo. Ɔwɔ nuhua zɔ, ɔyɛ a zɔhane ndeɛdeanu ne boa kpalɛ. Noko saa edwɛkɛ mɔɔ bɛlɛsi zolɛ la ɛnle mɔɔ fɛta a, tievolɛma ne banyia adwenle kɛ tendɛvolɛ ne ɛmbu bɛ. Nea kɛzi ɛgyinla ɛlɔlɛ zo ɛboa bɛ ɛmaa bɛnwu kɛ mɔɔ ɛlɛka la gyi Ngɛlɛlera ne azo yɛɛ ndelebɛbo wɔ nu a bɛ nye balie a!
Kɛzi Ɛbanyia Anyuhɔlɛ La. Fane dɔɔnwo ne ala, awie mɔɔ ɔngola ɔnzi edwɛkɛ zo bɔbɔ la ɛnze kɛ ɔlɛ zɔhane ngyegyelɛ ne. Bie a kyesɛ awie gyɛne ka kile ye. Saa ɔhyia kɛ ɛnyia anyuhɔlɛ wɔ ɛhye anu a, wɔ sukulu zo neavolɛ ne baboa wɔ. Eza mmase nyiane kɛ ɛbabiza awie gyɛne mɔɔ ɔle tendɛvolɛ kpalɛ la wɔamaa yeaboa wɔ. Ka kile ye kɛ ɔdie wɔ ɛgengalɛ nee wɔ ɛdendɛlɛ ne kpalɛ na ɔha mɔɔ ɛyɛ a ɛbanyia anyuhɔlɛ la ɔhile wɔ.
Bie a wɔ folɛtuvolɛ ne baha kɛ ɛva Ɛzinzalɛ Arane bie anu edwɛkɛ bie ɛbɔ ɔ bo ɛzukoa. Ye biala anu, ɔbaha yeahile wɔ kɛ ɛzuzu ɛdendɛmunli ko biala anwo na ɛnwu edwɛkɛ agbɔkɛ anzɛɛ ɛdendɛsinli mɔɔ ɔwɔ kɛ ɛsi zolɛ la amaa ye ndelebɛbo ne aha menli ne ati anu ndɛndɛ. Bie a ɔbahwe wɔ adwenle yeahɔ zo kɛ ɛnlea edwɛkɛ agbɔkɛ bie mɔ mɔɔ bɛhyeɛhyea bɛ la kpalɛ. Kakye kɛ edwɛkɛ agbɔkɛ mɔɔ wɔ ɛdendɛmunli nu la bɔ nu yɛ gyima. Fane dɔɔnwo ne ala, edwɛkɛ agbɔkɛ mɔɔ ɔle ekpunli la a ɔwɔ kɛ ɛsi zo a na tɛ edwɛkɛ agbɔkɛ ngoko ala.
Adenle bieko mɔɔ ɔbamaa wɔanwu edwɛkɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɛsi zolɛ la a le kɛ, wɔ folɛtuvolɛ ne baha ahile wɔ kɛ ɛzuzu edwɛkɛ mɔɔ ɔboka nwo mɔɔ ɔka edwɛkɛ dɔɔnwo ɔtɛla ɛdendɛmunli ne la anwo. Adwenle titile boni a bɛlɛkilehile nu wɔ ɛdendɛkpunli ne amuala anu a? Kɛzi ɔwɔ kɛ yemɔ ka mɔɔ ɛsi zolɛ wɔ ɛdendɛmunli ko biala anu la ɛ? Nea edwɛkɛ ne ati nee edwɛkɛtile ngyikyi mɔɔ wɔ edwɛkɛ ne anu la. Kɛzi ɛhye mɔ maa ɛnwu edwɛkɛ ngakyile mɔɔ ɛbakpa kɛ ɛsi zolɛ la ɛ? Ɔwɔ kɛ ɛsuzu ɛhye mɔ amuala anwo. Noko nea boɛ na wɔanzi edwɛkɛ agbɔkɛ dɔɔnwo azo somaa.
Saa ɛbadendɛ mɔɔ ɛnnea debie zo anzɛɛ ɛbagenga debie a, bie a wɔ folɛtuvolɛ ne eza baha ahile wɔ kɛ ɛnlea edwɛkɛ mɔɔ ɛkulo kɛ ɛ nee wɔ tievolɛma suzu nwo la anwo ɛzi edwɛkɛ zo. Ɔwɔ kɛ ɛnwu ɛleka mɔɔ edwɛkɛ mɔɔ ɛkulo kɛ ɛ nee bɛ suzu nwolɛ la wie la anzɛɛ ɛleka mɔɔ edwɛkɛ ne kakyi adwenle ko mɔɔ ɔhyia la kɔ fofolɛ zo la. Saa wɔ ɛdendɛlɛ ne maa wɔ tievolɛma nwu ɛhye mɔ a, bɛ nye balie nwo. Ɛbahola wɔalua edwɛkɛ ɛhye mɔ, mɔɔ lumua la, bieko, mɔɔ li awieleɛ, ɛhye ati, nee ɔhyia kɛ, mɔɔ ɛbava wɔawula nu la azo wɔayɛ ye zɔ.
Eza wɔ folɛtuvolɛ ne bahwe wɔ adwenle ahɔ nzuzulɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɛfa nganeɛdelɛ titile bie ɛwula nu la azo. Amaa wɔahola wɔayɛ ɛhye la, ɔwɔ kɛ ɛsi edwɛkɛ agbɔkɛ le kɛ kpalɛ kpalɛ, ye biala anu, adenle biala azo, nrɛlɛbɛ ɛnle nu, ɔhyia kɛ, nee dahuu azo. Saa ɛyɛ ye zɔ a ɔbaha kɛzi wɔ tievolɛma te nganeɛ wɔ mɔɔ ɛlɛka anwo la. Bɛbaha ɛhye anwo edwɛkɛ dɔɔnwo wɔ Ɛzukoalɛdeɛ 11 ne, “Wuluwuluyɛlɛ Nee Nganeɛdelɛ” anu.
Amaa wɔanyia anyuhɔlɛ wɔ adwenle mɔɔ wɔ edwɛkɛ nu mɔɔ bɛsi zolɛ anu la, eza bɛbamaa wɔ anwosesebɛ kɛ ɛmaa edwɛkɛ titile mɔɔ ɛkulo kɛ wɔ tievolɛma kakye la ɛdɛnla wɔ adwenle nu. Mɔɔ ɔfane bagua nu ɛgengalɛ nwo la, bɛbahilehile nuhua dɔɔnwo wɔ Ɛzukoalɛdeɛ 7, “Edwɛkɛ Titile Mɔɔ Bɛsi Zolɛ” yɛɛ bɛbahilehile mɔɔ fane ɛdendɛlɛ nwo la anu wɔ Ɛzukoalɛdeɛ 37, “Edwɛkɛ Titile Mɔɔ Bɛmaa Ɔda Ali” la anu.
Saa ɛlɛbɔ mɔdenle kɛ ɛbanyia anyuhɔlɛ wɔ wɔ daselɛlilɛ gyima ne anu a, nea kɛzi ɛkenga ngɛlɛlera ne la boɛ. Biza ɛ nwo dahuu kɛ, ‘Duzu ati a melɛkenga tɛkese ɛhye a?’ Kɛ kilehilevolɛ la, tɛ edwɛkɛ agbɔkɛ ne mɔ mɔɔ ɛbobɔ bɛ kpalɛ la ala a hyia a. Yɛɛ ɛkenga ɛmaa nganeɛdelɛ bie ba nu bɔbɔ a ɔngile kɛ wɔwie. Saa ɛlɛbua awie kpuyia anzɛɛ ɛlɛkilehile mɔlebɛbo nɔhalɛ bie anu a, ɔle kpalɛ kɛ ɛbazi ngɛlɛlera ne anu edwɛkɛ agbɔkɛ anzɛɛ edwɛkɛ ngakyile mɔɔ ɔfoa mɔɔ bɛlɛsuzu nwolɛ azo la azo. Saa wɔanyɛ ye zɔ a, ahenle ne mɔɔ ɛlɛkenga edwɛkɛ ne wɔahile ye la ɛnrɛde edwɛkɛ titile mɔɔ wɔ nu la abo.
Kɛmɔ adwenle mɔɔ wɔ edwɛkɛ nu mɔɔ bɛsi zolɛ la kile kɛ ɔwɔ kɛ ɛsi edwɛkɛ agbɔkɛ nee ɛdendɛsinli bie mɔ azo kpalɛ la ati, bie a tendɛvolɛ mɔɔ ɔnlɛ anwubielɛ la akee bazi zɔhane edwɛkɛ agbɔkɛ nee ɛdendɛsinli ne mɔ azo yeamaa yeabo zo. Bie a mɔɔ ɔbavi nu yeara la bayɛ kɛ awie mɔɔ bɔ zo mɔɔ ɔlɛsukoa kale ɛhanlɛ la. Saa ɔkɔ zo ɔmia ɔ nwo a, ngyikyi ngyikyi ɔbanwu kale ne ka bɔkɔɔ.
Mekɛ mɔɔ wɔzukoa mɔlebɛbo ninyɛne bie mɔ wɔwie la, saa ɛnea kɛzi tendɛvolɛma mɔɔ bɛlɛ anwubielɛ la yɛ ye la a, ɔbaboa wɔ. Ɛbanwu ndenle ngakyile mɔɔ bɛdua zo bɛsi edwɛkɛ zo nee kɛzi ɔboa la. Na ɛbanwu nvasoɛ mɔɔ wɔ zo kɛ ɛbalua ndenle ngakyile zo wɔazi edwɛkɛ zo na wɔamaa mɔɔ ɛlɛka la anu ala ɛkɛ la. Saa ɛnwu kɛzi bɛsi adwenle mɔɔ wɔ edwɛkɛ nu la azo kpalɛ a, ɔbamaa wɔ ɛgengalɛ nee wɔ ɛdendɛlɛ azo ma dɔɔnwo.
Mmanyia adwenle kɛ ɛkpondɛ kɛ menli nwu wɔ kɛ ɛze kɛzi bɛsi adwenle mɔɔ wɔ edwɛkɛ nu azo la. Amaa wɔahola wɔadendɛ kpalɛ la, kɔ zo di nwolɛ gyima kɔkpula kɛ ɛbanwu kɛzi bɛyɛ ye la kpalɛ na ɛkola ɛfa ɛdi gyima wɔ adenle biala mɔɔ ɔbamaa awie mɔ ade ɔ bo la azo.