Eki Waaba Nookimanya?
Omu kyasha ky’okubanza, abanyamurwa aha hekalu bakaba bakorera ki eshagama eyaabaire eruga omu bitambo by’enyamaishwa?
BURI mwaka, abanyamurwa omuri Israeli bakaba bahayo enkumi n’enkumi z’enyamaishwa nk’ebitambo by’okwotsya aha itambiro rya hekalu. Kurugiirira ahari Josephus omunyabyafaayo Omuyudaaya ow’omu kyasha ky’okubanza, aha Kuhingurwaho, entaama ezirikurenga 250,000 zikaba ziheebwayo nk’ebitambo. N’ahabw’ekyo hakaba harugamu eshagama nyingi. (Lev. 1:10, 11; Kub. 28:16, 19) Eshagama egyo yoona ekaba eza nkahi?
Abarikwetegyereza ebizoirwe omu itaka bajumbwire emifuregye omu hekalu ya Heroode eyaabaire neekoresibwa kuhika obu Hekalu egyo yaacwekyerezibwa omu gwa 70 Y.A.K. Kyetegyereziibwe ngu emifuregye egyo ekaba neekoresibwa kutwara eshagama eyaabaire eruga aha hekalu.
Ka tushwijume ebintu bibiri ebyabaire nibireetera emifuregye egyo kukora gye:
Ebiina ebyabaire biri aha ntango y’eitambiro: Ebihandiiko ebirikushoboorora oku emifuregye ey’aha itambiro yaabaire ekoramu, nibishangwa omu kitabo ky’ebiragiro n’entwaza z’Ekiyudaaya ekirikwetwa Mishnah, ekyahandiikirwe omu kyasha kya kashatu Y.A.K. Nikigira kiti: “Aha nshonda ya burengyerwa-izooba bwa hekalu hakaba hariho ebiina bibiri . . . ahu eshagama yaabaire eshukwa reero ekajwanga n’amaizi agaabaire garuga aha itambiro kuza omu mufuregye ogurikushuuma omu mugyera Kideroni.”
Ebihandiiko ebya ira ebirikukwata aha mifuregye nibiikirizana n’ebi abarikucondooza ebizoirwe omu itaka batungire obunaku obu. Ekitabo The Cambridge History of Judaism nikihamya ebyajumbwirwe haihi na hekalu ebirikukwata aha mifuregye. Nikigira kiti: “Emifuregye egyo neebaasa kuba yaabaire neekoresibwa kutwara amaizi n’eshagama y’ebitambo kuruga aha Hekalu.”
Amaizi garikumara: Abanyamurwa bakaba nibeetenga amaizi mingi kubaasisa eitambiro n’omufuregye kuguma bicumire gye. Kubaasa kuhikiiriza omurimo mukuru ogu, bakaba batunga amaizi marungi agarikumara kuruga omu rurembo. Hakaba hombekirwe emifuregye ey’okureeta amaizi omu hekalu, amaziba, hamwe n’ebiyanja ahu gaabaire gabiikwa. Omunyasaayansi orikwetwa Joseph Patrich akagira ati: “Entebeekanisa egi ey’okutwara amaizi omu hekalu, okuyonja hamwe n’okushohoza oburofa kurabira omu mifuregye, buzima ni kimwe aha bintu bya ira eby’omutaano.”