EKI WAABA NOOKIMANYA?
Abavugi b’amaato ira bakaba bazibira bata amaizi kutaaha omu bwato?
Lionel Casson, omuhangu omu by’emeeri eza ira, naashoboorora aha ki abombeki b’emeeri omu bunaku bwa Rooma baabaire bakora bwanyima y’okugaita embaaho barikwombeka emeeri. Bakaba bakira “kusiiga koroto nari entsinda ahansi y’emeeri yoona nari ahagati y’embaaho reero bwanyima bakasiiga koroto endiijo omunda y’emeeri.” Abakadiani hamwe n’Ababulooni nabo bakaba nibakoresa koroto kwigaza amaato gaabo, Abarooma batakatandikire kugikoresa.
Koroto ey’omuringo gw’amaizi ekaba eri nyingi omu bwire bwa ira munonga
Ebyahandiikirwe by’Oruheburaayo nibigamba aha muringo nigwo gumwe omu Okutandika 6:14. Koroto erikworekwa omu kyahandiikirwe eki, neshusha nka oiro.
Koroto n’ey’emiringo ebiri, hariho eri omu muringo gw’amaizi n’ekwataine. Abaabaire nibakora emeeri omu bwire bwa ira munonga bakaba bakoresa eyaabaire eri omu muringo gw’amaizi barikugisiiga aha meeri zaabo. Bwanyima y’okuzisiiga koroto, zikaba zooma kandi koroto eguma, kigireetera kuba ekirikuzibira amaizi.
Ira munonga, koroto ekaba eriho omu bwingi. Oruhanga Sidimu, haihi na Dead Sea, “rukaba rwijwire ebiina bya koroto.”—Okutandika 14:10.
Ira bakaba bakoresa miringo ki kurinda eby’enyanja kutasiisikara?
Okuruga ira eby’enyanja bitwire biri eby’okurya by’omuhendo. Bamwe aha bakuratsi ba Yesu batakatandikire kugyenda nawe bakaba bari abajubi b’eby’enyanja aha Nyanja ya Galilaaya. (Matayo 4:18-22) Bimwe aha by’enyanja ebi baabaire nibakwata bikaba bitwarwa omu makorero agaabaire gari haihi.
Omuringo ogu Abaglilaaya aba ira baabaire nibakoresa kurinda eby’enyanja byabo kutasiisikara, na hati nigukikoresibwa omu bicweka ebimwe. Eby’enyanja bakaba babanza kubiihamu eby’omunda bwanyima babyozya. Ekitabo Studies in Ancient Technology nikigira ngu “omwonyo nigusiigwa omu bihaha by’eky’enyanja, omu kanwa, n’omu ruhu rwakyo. Bwanyima bakaba bateekyerana eby’enyanja ebyo ahagati y’ekirago ngu byome. Kandi bwanyima y’ebiro 3 nari 5, bakaba babihindura orubaju orundi kumara obwire nibwo bumwe. Omu bwire obwo obw’okwomya eby’enyanja, amaizi gakaba gabirugamu kibaasisa omwonyo kutaha omu ky’enyanja. Bwanyima y’okubyomya omu muringo ogu, eby’enyanja nibiba bigumire.”
Obwire obu eby’enyanja byabaire bimaraho bitasiisikaire bwanyima y’okubitebeekanisa omu muringo ogu, tiburikumanywa. Kwonka, ahabw’okugira ngu Abanyamisri bakaba baguza eby’enyanja byomire omuri Siria, nikyoreka ngu omuringo ogu gukaba nigukora gye.