Het sinterklaasfeest — Hoe is het ontstaan?

ALS u begin december door de straten van Belgische steden loopt, zult u een bekoorlijk schouwspel zien: groepjes kinderen die van huis tot huis trekken en korte sinterklaasliedjes zingen. De huisbewoners reageren op de komst van de innemende zangertjes door hen met fruit, snoep of geld te belonen.

De gelegenheid? Het sinterklaasfeest! In de Verenigde Staten en andere landen wordt Sinterklaas (Sint-Nicolaas) of Santa Claus in verband gebracht met het kerstfeest. Maar in België heeft de bebaarde „heilige” een eigen feestdag. Ja, Sint-Nicolaas, wiens feestdag op 6 december valt, is een van de populairste „heiligen” in België en Nederland. Er zijn heel wat kerken, kapellen, straten of woonwijken naar hem vernoemd. Hij staat traditioneel bekend als „de grote kindervriend”, die kinderen op zijn feestdag royaal met geschenken bedeelt.

Op de vooravond van die feestdag plaatsen kleine kinderen een schoen of pantoffel bij de schoorsteen terwijl zij hun liedjes zingen. Er is hun verteld dat Sinterklaas en zijn zwarte knecht (Zwarte Piet genaamd) die avond per stoomboot uit Spanje zullen arriveren. Daarna zal de „goedheilig man” op zijn schimmel over de daken rijden, gevolgd door Zwarte Piet, die een roede en een grote zak vol speelgoed en lekkernijen draagt. Sinterklaas heeft ook appels, noten en andere veldprodukten bij zich. Vaak laat hij een bruine, gekruide koeksoort achter, speculaas (of bisschopskoek) genoemd, die gevormd is met behulp van speciale, kunstig uitgesneden koekplanken.

De ontvangers? Kinderen die in het voorbijgegane jaar zoet geweest zijn. De stoute kinderen krijgen naar wordt verondersteld echter de roede (of gard), of zij worden, wat nog erger is, in de zak van Zwarte Piet gestopt en meegenomen! Het is dan ook begrijpelijk dat de kinderen deze nachtelijke bezoekers graag gunstig stemmen. Vandaar dat er voor de „heilige” een glaasje jenever staat, terwijl voor zijn paard een wortel of een paar suikerklontjes worden klaargelegd.

Veel ouders in België vinden het sinterklaasfeest de gezelligste tijd van het jaar. Zij vinden het heerlijk de gespannen verwachting te zien op de gezichtjes van hun kleintjes, die dolgraag willen weten wat de „goedheilig man” voor hen heeft meegenomen! En daarom geven zij de legenden aan hun kinderen door, zonder ook maar in het minst te beseffen wat de oorsprong van deze gebruiken is. Zouden zij dat weten, dan zou dit hen misschien schokken.

Sint-Nicolaas en Wodan

In Oosthoeks Encyclopedie wordt uitgelegd: „Zijn viering [van Sint-Nicolaas] in het huisgezin ontstond uit het kerkelijke feest (met kinderverrassing) en deze weer uit voorchr. elementen. S[int-Nicolaas], die over de daken rijdt, is de heidense god Wodan. . . . Ook was S[int-Nicolaas] de aanvoerder van de wilde jacht waarin de geesten der afgestorvenen de aarde bezoeken.”

Ja, de Germanen geloofden dat Wodan, hun voornaamste god, tijdens de „twaalf slechte dagen” tussen Kerst en Driekoningen (6 januari) de zielen der afgestorvenen aanvoerde in een wilde jacht over de velden. In de wind die daardoor ontstond, werden de zaden van de veldopbrengst meegevoerd, hetgeen de vruchtbaarheid bevorderde. Wat valt er te zeggen over de appels, noten en andere herfstprodukten die ten tijde van het sinterklaasfeest worden gegeven? Dit waren vruchtbaarheidssymbolen. De mensen geloofden vroeger dat zij hun goden gunstig konden stemmen door hun tijdens de koude, donkere winterdagen geschenken te geven. Dit zou een grotere vruchtbaarheid voor mens en dier en voor de grond tot gevolg hebben.

Wodan werd vergezeld door zijn knecht Eckhard, de voorloper van Zwarte Piet, die ook een roede bij zich had. Zelfs nog in de middeleeuwen geloofde men algemeen dat bepaalde bomen en planten mensen konden bevruchten en dat het slaan van een vrouw met een tak van zo’n boom al voldoende was om haar zwanger te maken.

In het boek Feest- en Vierdagen in kerk en volksgebruik worden nog een paar overeenkomsten tussen Wodan en Sinterklaas genoemd: „Ook Wodan vulde de onder de schoorsteen staande laarzen en klompen en wel met goud. Ook voor Wodans ros werd hooi en stro in de klomp gestoken. Voor hem was ook de laatste schoof op de akker.”

In de publikatie Sint Nicolaas, door B. S. P. van den Aardweg, wordt op nog een paar frappante overeenkomsten gewezen: „Sint Nicolaas: een grote, krachtige figuur op een wit paard. Hij draagt een lange witte baard, heeft een staf in de hand en een mijter op het hoofd . . . [en draagt] een ruimgeplooide bisschopsmantel.

Wodan: een persoon van hoge gestalte met een witte baard. Hij draagt een breedgerande hoed die diep in de ogen is gedrukt. In zijn hand een toverlans. Hij is gehuld in een wijde mantel en zit op z’n trouwe schimmel Sleipnir.

Er zijn nog meer schijnbare overeenkomsten: Wodan reed op zijn schimmel door het luchtruim en de mensen offerden dan huiverend gevulde deegkoeken, vlees en vruchten van het veld. Sint Nicolaas rijdt over de daken van de huizen en de kinderen zetten hooi, wortelen en water klaar voor het paard. Pepernoten en de roede waren reeds lang voor de viering van het Sinterklaasfeest zinnebeelden van vruchtbaarheid.”

Hedendaagse vruchtbaarheidsriten

Een aantal andere gebruiken in verband met de sinterklaasviering verraden eveneens hun heidense oorsprong. In noordelijke streken verschijnen op 4 december bijvoorbeeld jongens van twaalf tot achttien jaar op straat. In buitenissige, met veren, schelpen en andere plaatselijke produkten versierde kostuums gekleed, treden de gemaskerde jongens op als „kleine Sinterklazen” of Sunne Klaezjen. De volgende avond zijn de mannen van achttien jaar en ouder aan de beurt. Vroeg in de avond dolen zij door de straten. Gewapend met bezems, buffelhorens en knuppels verdrijven zij alle vrouwen, meisjes en kleine jongens die zij tegenkomen. De jonge meisjes moeten dansen of over een stok springen.

Wat is ooit het doel van dit alles geweest? Opnieuw was het de vruchtbaarheid — de steeds terugkerende zorg van oude samenlevingen. De winter was een donkere en zorgelijke periode, die vaak werd bezien als de tijd waarin de vruchtbaarheidsgod sliep of dood was. Men was van mening dat men de godheid op verschillende manieren nieuw leven kon schenken of de god of godin op zijn minst wat hulp kon bieden. Geschenken, dansen, lawaai en slagen met de levensroede werden alle bezien als manieren om goddeloze geesten te verdrijven en de vruchtbaarheid van mensen, dieren en de grond te vergroten.

Dus als jonge meisjes over de stok springen, bootsen zij hun voorouders na, die geloofden dat de hoogte van hun sprong de hoogte aangaf die het opgroeiende vlas zou bereiken. Door vrouwen en kinderen weg te jagen, voeren de jonge mannen opnieuw de rite van het uitdrijven van goddeloze geesten op.

Een beslissing voor ware aanbidders

Waarom zijn zulke riten deel gaan uitmaken van het zogenaamde christendom? Omdat zendelingen er eeuwen geleden niet bij hun bekeerlingen op hebben aangedrongen zich te laten leiden door het schriftuurlijke gebod: „Gaat . . . uit hun midden vandaan en scheidt u af . . . en raakt het onreine niet langer aan” (2 Korinthiërs 6:17). In plaats van heidense praktijken te elimineren, hebben de zendelingen van de christenheid deze gebruiken in werkelijkheid laten voortbestaan door ze te wijzigen en voor hun eigen doeleinden aan te wenden. Zulke gebruiken werden vervolgens over de hele wereld verbreid.

Nederlandse emigranten die zich in Noord-Amerika vestigden, namen de sinterklaasviering met zich mee. Na verloop van tijd verbasterde de naam Sint-Nicolaas tot Santa Claus, de naam van de Amerikaanse kerstman. De statige bisschop werd omgetoverd tot een blozende, in een rood pak gestoken gezette baas. Zijn mijter veranderde in een elfenhoed en de schimmel in een door rendieren getrokken slee. Santa Claus bleef echter geschenken brengen, hoewel zijn bezoek naar de vooravond van Kerstmis werd verschoven.

In de protestantse streken van Duitsland werd de katholieke Sint-Nicolaas vervangen door de meer neutrale kerstman. De heidense elementen blijven echter tot op de huidige dag duidelijk waarneembaar.

Jezus Christus zei dat de „ware aanbidders de Vader met geest en waarheid zullen aanbidden” (Johannes 4:23). Voor oprechte aanbidders vormen de sinterklaasgebruiken een ware uitdaging. Zullen deze aanbidders de oude gebruiken van de Wodanscultus voortzetten of zich losmaken van de overblijfselen van het heidendom? Het is nu een goede tijd van het jaar om over die ernstige vraag na te denken.

[Illustratieverantwoording op blz. 26]

Harper’s Weekly