Religie en bijgeloof — Vrienden of vijanden?
OP zaterdag 11 juni 1983 zag men op het Indonesische eiland Java de dorpelingen naar huis rennen en in aller ijl alle kieren in plafonds, ramen en deuren dichtmaken. Waarom die paniek? Er was een zonsverduistering begonnen en de dorpelingen vreesden dat de schaduw van de verduistering hun huis zou binnendringen en een ramp zou veroorzaken.
Bewoners van de zogenaamde ontwikkelingslanden hangen dikwijls met religieuze ijver zulke geloofsopvattingen aan. Zo vermijdt men het in sommige delen van Afrika om op het middaguur in de zon te lopen, omdat men daar „gek van kan worden”. Kinderen wordt verboden eieren te eten, uit angst dat „zij dieven worden”. Ouders zullen niet precies vertellen hoeveel kinderen zij hebben, want „heksen horen je misschien opscheppen en pakken er dan eentje af”. — African Primal Religions.
Westerlingen zijn geneigd zulke gewoonten lachend af te doen als een vertoon van bijgelovige angst, het produkt van ’heidense onwetendheid’. Toch zijn dergelijke geloofsovertuigingen niet tot niet-christenen beperkt. Ze „worden onder mensen overal ter wereld aangetroffen”, zegt dr. Wayland Hand, hoogleraar in de folklore en de Germaanse talen. Hij en zijn collega dr. Tally hebben alleen al in de Verenigde Staten bijna een miljoen voorbeelden van bijgelovigheden verzameld.
Veel zogenaamde christenen die er hevig naar verlangen te weten wat hun lot zal zijn, wenden zich tot de astrologie — een van de oudste vormen van bijgeloof. En merkwaardigerwijs ontvangen bijgelovige opvattingen soms de openlijke steun en bijval van religieuze leiders. Op een koude dag in New York bijvoorbeeld, 10 januari 1982, trad de Grieks-orthodoxe patriarch Vasilios op als voorzitter tijdens een openluchtmis ter viering van het feest van Epifanie. Na afloop, zo bericht de New York Post, slingerde hij een gouden kruis in de East River en deelde de omstanders mee dat de eerste die het kruis terugbracht, de rest van zijn leven geluk zou hebben.
Maar zijn christelijke geloofsovertuigingen en bijgeloof verenigbaar met elkaar? Zoals een schrijver eens opmerkte: „Op het graf van het geloof bloeit de bloem van het bijgeloof.” Zou u dan ook niet van de christelijke religie verwachten dat ze bijgelovige angst tegengaat en verdrijft?
Religie — Verdrijft ze bijgelovige angst?
De ware religie behoort dat te doen, en in de eerste eeuw deed ze dat ook. Hoewel de vroege christenen te midden van de bijgelovige Romeinse wereld leefden, verwierpen zij bijgelovige opvattingen. Maar na de dood van Christus’ apostelen begonnen vals-religieuze leerstellingen, waaronder bijgelovige opvattingen, tersluiks de gemeente binnen te dringen (1 Timótheüs 4:1, 7; Handelingen 20:30). Er begon een klasse van geestelijken op te komen die, volgens het boek A History of the Christian Church, de gewoonte overnam om horoscopen te gebruiken en andere bijgelovige opvattingen aan te hangen. Na verloop van tijd kregen zulke populaire gebruiken het etiket „christelijk” opgeplakt.
En hoe is de situatie in deze tijd? Nog altijd worden bijgelovige gewoonten door de religie getolereerd. Beschouw Suriname eens, waar men zogenaamde christenen van Afrikaanse herkomst dikwijls amuletten kan zien dragen omdat men aanneemt dat ze bescherming bieden tegen boze geesten. Een waarnemer zegt: „Deze mensen leven, eten, werken en slapen dagelijks in angst.” Miljoenen over de hele wereld hebben een soortgelijke vrees voor de „geesten” van de doden. Ironisch genoeg heeft religie zulke bijgelovigheden dikwijls in de hand gewerkt.
Neem bijvoorbeeld wat er op het Afrikaanse eiland Madagaskar gebeurde. Toen de zendelingen van de christenheid hun geloofsovertuigingen begonnen te verbreiden, reageerden de Malgassiërs gunstig, maar zij voelden er niets voor hun traditionele geloofsovertuigingen prijs te geven. De reactie van de kerken? Daarover zegt de Daily Nation, een krant uit Kenia: „De vroege zendelingen waren tolerant en meegaand en gingen deze situatie aanvaarden.” Het resultaat? Thans staat de helft van de bevolking van Madagaskar als christen te boek. Toch vrezen zij tevens de „geesten” van dode voorouders! Zo nodigen zij heel dikwijls de priester of pastoor uit om het gebeente van een voorouder te zegenen voordat het in het familiegraf wordt bijgezet. Ja, religieuze leiders hebben de leugen bestendigd dat God, de Duivel en dode voorouders kunnen worden omgepraat, gevleid en omgekocht door bijgelovige gewoonten in acht te nemen.
Hetzelfde geldt voor Zuid-Afrika, waar 77 procent van de bevolking beweert christen te zijn en het kerkbezoek hoog ligt. Toch blijft de traditionele Afrikaanse religie met haar bijgelovige angst voor dode voorouders onder miljoenen van die kerkgangers voortbestaan. Zo is religie in veel zogenaamd christelijke landen louter een vernisje. Wanneer men even onder de oppervlakte kijkt, is te zien dat de oude bijgelovigheden zijn blijven voortbestaan en nog steeds gedijen.
Maar de ware religie verdrijft bijgelovige angst. Hoe? De sleutel is kennis. Kennis waarvan? En hoe kunt u die verwerven?