John Foxe en zijn strijd tegen religieuze intolerantie

HEEFT de mensheid iets van de geschiedenis geleerd? Het is interessant om met die vraag in gedachten het verhaal te lezen van John Foxe, een Engelsman die de pen opnam in de hoop dat zijn lezers de onuitsprekelijke wreedheden van zijn tijd zouden veroordelen.

De verslagen van Foxe, die hij schreef in de tijd van de Reformatie, hadden eeuwenlang een krachtige uitwerking op het Engelse volk. Hij deed er ruim 25 jaar over om zijn boek, Acts and Monuments of the Church, te voltooien. Er is wel gezegd dat alleen de Engelse Bijbel meer invloed heeft gehad op de Engelse taal en cultuur.

Een turbulente tijd

John Foxe werd in 1516 of 1517 in Boston (Engeland) geboren. Dat was in de tijd dat Maarten Luther volgens de overlevering zijn 95 stellingen op een kerkdeur in Wittenberg (Duitsland) spijkerde. Foxe, geboren in een rooms-katholiek gezin, verscheen dus op het toneel toen de hervormers de autoriteit en leerstellingen van de katholieke kerk aanvochten.

Hij ging naar de Universiteit van Oxford, waar hij onder andere Grieks en Hebreeuws studeerde. Dat stelde hem in staat de Bijbel in de oorspronkelijke talen te lezen. Daardoor begon hij kennelijk te twijfelen aan het katholieke geloof. Zijn collega’s vermoedden dat hij zou overgaan op het protestantisme en meldden dit aan het universiteitsbestuur. Vanaf die tijd werd hij scherp in de gaten gehouden.

Nadat hij in 1543 zijn doctoraat had behaald, stond hij op de nominatie om tot priester gewijd te worden. Maar hij weigerde dat omdat hij niet achter het verplichte celibaat stond. Daardoor kwam het tot een climax. Op verdenking van ketterij — wat hem het leven had kunnen kosten — verliet hij in 1545 de universiteit en gaf daarmee een veelbelovende academische carrière op. Hij werd huisonderwijzer bij een gezin in de buurt van Stratford-upon-Avon (Warwickshire). Daar trouwde hij met Agnes Randall.

Agnes, die uit het nabijgelegen Coventry kwam, vertelde hem over een weduwe die Smith (of Smythe) heette en die haar kinderen de tien geboden en het Onzevader had geleerd. Ze had dat alleen niet in het Latijn gedaan maar in het Engels. Voor deze ’misdaad’ kwam ze op de brandstapel, samen met zes mannen tegen wie een vergelijkbare beschuldiging was ingebracht. Omdat mensen woedend waren over dit grove onrecht, verspreidde de plaatselijke bisschop het gerucht dat de slachtoffers deze straf hadden ondergaan vanwege een ’grotere zonde’. Ze zouden op vrijdag en andere vastendagen vlees hebben gegeten.

Hoe kwam het dat de martelaren gedeelten van de Bijbel in het Engels kenden? Zo’n 150 jaar eerder was de Bijbel ondanks tegenstand van de kerk vanuit het Latijn in het Engels vertaald door John Wyclif, die ook rondtrekkende predikers had opgeleid. Deze predikers, de lollardena, hadden met de hand geschreven delen van de Bijbel bij zich en lazen die aan de mensen voor. Het parlement probeerde daarom een eind te maken aan hun werk. In 1401 werd er een wet aangenomen die bisschoppen het recht gaf ketters gevangen te zetten, te martelen en op de brandstapel te brengen.

Omdat Foxe bang was gearresteerd te worden, verhuisde hij met zijn gezin naar Londen, waar hij zich later ging inzetten voor de protestantse zaak. Hij vertaalde traktaten van Duitse hervormers en traktaten die in het Latijn geschreven waren in het Engels. Hij schreef zelf ook enkele traktaten.

Daarnaast begon hij aan het samenstellen van een geschiedenis van de lollarden in Engeland, die hij in 1554 voltooide. Het was een klein boek van 212 pagina’s in het Latijn dat werd uitgegeven in Straatsburg (nu een deel van Frankrijk). Het was in feite het eerste deel van zijn Acts and Monuments of the Church. Vijf jaar later besloeg de geschiedenis meer dan 750 pagina’s op folioformaat.

De dodelijke gevolgen van intolerantie

Tijdens de Reformatie werden er in Europa duizenden mannen, vrouwen en kinderen afgeslacht. In 1553 kwam Maria Tudor in Engeland op de troon, een streng katholieke koningin die bekend kwam te staan als Bloody Mary. Het Engelse parlement had in 1534 alle banden met Rome verbroken, maar zij was vastbesloten Engeland weer onder de autoriteit van de paus te brengen. Tijdens haar vijfjarige bewind werden zo’n driehonderd mannen en vrouwen, onder wie protestantse kerkleiders, op beschuldiging van ketterij op de brandstapel gebracht. Vele anderen stierven in de gevangenis.

Foxe overleefde deze periode omdat hij kort na Maria’s kroning met zijn gezin naar Basel (Zwitserland) was verhuisd. In 1559, een jaar nadat Maria’s protestantse zus Elizabeth tot koningin was gekroond, ging hij samen met andere bannelingen terug naar Engeland. In datzelfde jaar had Elizabeth de Akte van Suprematieb opnieuw ingesteld, waardoor ze de hoogste bestuurder van de kerk was geworden. Als reactie daarop werd ze in 1570 door paus Pius V geëxcommuniceerd. Kort daarna kwamen er internationale samenzweringen tegen Engeland aan het licht, waaronder complotten om de protestantse koningin te vermoorden. Als gevolg daarvan werden honderden katholieken van hoogverraad beschuldigd en in opdracht van Elizabeth terechtgesteld.

Zowel de katholieke als de protestantse kerk was ver afgeweken van wat Jezus Christus had geleerd. Hij had namelijk gezegd: „Blijft uw vijanden liefhebben en blijft bidden voor hen die u vervolgen” (Mattheüs 5:44). Omdat beide kerken dit duidelijke gebod negeerden, bezorgden ze het christendom een slechte naam — een ontwikkeling die in de Bijbel voorzegd was. De apostel Petrus schreef dat er door toedoen van mensen die zich uitgaven voor christenen ’schimpend over de weg der waarheid zou worden gesproken’ (2 Petrus 2:1, 2).

Foxe voltooit zijn werk

In Engeland begon Foxe aan een uitgebreide editie van zijn geschiedenisverslag. Sommigen van zijn lezers zijn misschien ooggetuige geweest van bepaalde gebeurtenissen die hij beschreef. De eerste editie in het Engels, die zo’n 1800 pagina’s en een aantal houtsneden omvatte, verscheen in 1563 en werd meteen een succes.

De tweede editie volgde zeven jaar later. Die bestond uit twee delen en had ruim 2300 pagina’s en 153 illustraties. Het jaar daarop gaf de anglicaanse kerk opdracht om in alle Engelse kathedralen en de huizen van kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders een exemplaar van het boek naast de Bijbel te leggen zodat bedienden en bezoekers het konden inkijken. Al snel volgden parochiekerken hun voorbeeld. Dankzij de illustraties, die een diepe en blijvende indruk maakten, was het een boek waar zelfs mensen die niet konden lezen iets aan hadden.

Inmiddels had Foxe zich aangesloten bij de puriteinen, protestanten die vonden dat het niet voldoende was zich af te scheiden van de kerk van Rome. Ze leerden dat elk spoortje van het katholicisme verwijderd moest worden — een standpunt dat hen ironisch genoeg in conflict bracht met de anglicaanse kerk, die veel katholieke gebruiken en leerstellingen had overgenomen.

John Foxe stelde in zijn werk veel van de religieuze gruweldaden uit zijn tijd aan de kaak. Zijn gedachtegoed zou nog eeuwenlang bepalend zijn voor de manier waarop de Engelsen over religie en politiek dachten.

[Voetnoten]

[Kader/Illustratie op blz. 28]

HET MARTELAARSBOEK VAN FOXE

Terwijl de katholieke kerk tegen de Reformatie streed, waren er in Europa mannen zoals Jean Crespinc die details vastlegden over de vervolging en de martelaren in hun land. Daarom werd Acts and Monuments of the Church ook wel „Het martelaarsboek van Foxe” genoemd. Toen er herziene en verkorte edities begonnen te verschijnen, werd de onofficiële titel bekender dan de titel die Foxe zelf gekozen had.

[Voetnoot]

[Verantwoording]

© Classic Vision/age fotostock

[Illustratie op blz. 27]

John Wyclif zond rondtrekkende predikers uit, de lollarden

[Verantwoording]

From the book The Church of England: A History for the People, 1905, Vol. II

[Illustratieverantwoording op blz. 26]

From Foxe’s Book of Martyrs