Het boek der martelaren van Jean Crespin

IN 1546 werden veertien mannen uit Meaux (Frankrijk) wegens ketterij tot de brandstapel veroordeeld. Wat hadden ze misdaan? Ze waren in particuliere huizen bijeengekomen, hadden gebeden, psalmen gezongen, het Avondmaal gevierd en verklaard dat ze nooit ’paapse afgoderij’ zouden aanvaarden.

Op de dag van hun terechtstelling vroeg de rooms-katholieke leraar François Picard de veroordeelde mannen naar hun mening over het Avondmaal des Heren. Als antwoord ondervroegen ze hem over de katholieke transsubstantiatieleer, die zegt dat het brood en de wijn tijdens de viering door een wonder in Jezus’ vlees en bloed veranderen. De veroordeelden vroegen: ’Smaakt het brood naar vlees of smaakt de wijn naar bloed?’

Hoewel Picard geen weerwoord had, werden de veertien mannen aan palen vastgebonden en levend verbrand. Degenen bij wie de tong niet was uitgerukt, zongen psalmen. Geestelijken die bij de terechtstelling aanwezig waren, probeerden hen met hun eigen gezang te overstemmen. De volgende dag maakte Picard op dezelfde plek bekend dat de veertien eeuwig zouden branden in de hel.

Europa was in de zestiende eeuw een gevaarlijke plaats voor andersdenkenden. Velen die de traditionele leerstellingen van de kerk aanvochten, werden door hun religieuze tegenstanders gruwelijk gemarteld. Eén bron van informatie over zulk lijden is het boek Le Livre des martyrs (Het boek der martelaren) van Jean Crespin, dat in 1554 in Genève (Zwitserland) werd uitgegeven. Het staat ook wel bekend als Histoire des martyrs.a

Een advocaat wordt een aanhanger van de Reformatie

Crespin werd rond 1520 geboren in Atrecht (Arras), in wat nu Noord-Frankrijk is, en hij studeerde rechten in Leuven (België). Daar kwam hij waarschijnlijk voor het eerst in aanraking met hervormingsgezinde ideeën. In 1541 werd hij aangesteld als secretaris van een bekende rechtsgeleerde in Parijs. Kort daarna was hij op het Place Maubert in Parijs aanwezig bij de verbranding van Claude Le Painctre, die als ketter was veroordeeld. Hij was diep onder de indruk van het geloof van deze jonge goudsmid, die werd terechtgesteld omdat hij, zoals Crespin het verwoordde, „de waarheid aan zijn ouders en vrienden had bekendgemaakt”.

Niet veel later werd hij advocaat in Atrecht. Maar al snel leidde zijn pas gevonden geloof ertoe dat hij van ketterij beschuldigd werd. Om aan vervolging te ontsnappen vluchtte hij naar Straatsburg, en later vestigde hij zich in Genève. Daar bevond hij zich in het gezelschap van aanhangers van de Reformatie. Hij gaf zijn carrière in de advocatuur op en werd drukker.

Hij gaf religieuze werken uit van hervormers zoals Johannes Calvijn, Maarten Luther, John Knox en Theodorus Beza. Hij drukte de Griekse tekst van het deel van de Bijbel dat meestal het Nieuwe Testament wordt genoemd. Daarnaast drukte hij de Bijbel in zijn geheel of gedeeltelijk in het Engels, Frans, Italiaans, Latijn en Spaans. Maar hij werd vooral bekend vanwege zijn martelaarsboek. Daarin nam hij de namen op van velen die tussen 1415 en 1554 vanwege ketterij waren terechtgesteld.

Het doel van een lijst van martelaren

In veel boeken van hervormers werd de wreedheid van de katholieke autoriteiten aan de kaak gesteld. Deze boeken waren voor velen bemoedigend. De heldenmoed van protestantse martelaren werd er namelijk in voorgesteld als een voortzetting van het lijden van aanbidders van God in vroeger tijden, zoals de eerste christenen. Om andere protestanten een voorbeeld ter navolging te geven, stelde Crespin een lijst op van personen die voor hun geloof gestorven waren.b

Crespins boek is een compilatie van rechtbankverslagen, verhoren en ooggetuigenverslagen, en ook van verklaringen die beschuldigden vanuit de gevangenis schreven. Het bevat bovendien bemoedigende brieven aan de gevangenen. Sommige van die brieven stonden vol Bijbelcitaten. Volgens Crespin was het geloof van de martelaren „het waard eeuwig herdacht te worden”.

Veel van de leerstellige verhandelingen in Crespins boek gaan over bekende strijdpunten tussen katholieken en protestanten. De vervolgers en de vervolgden twistten bijvoorbeeld over kwesties als het gebruik van beelden bij de aanbidding, het vagevuur en gebeden voor de doden, de vraag of Jezus’ offer tijdens de mis herhaald werd en of de paus de vertegenwoordiger van God was.

Het martelaarsboek van Crespin getuigt van de onrust en intolerantie waardoor die rumoerige tijden gekenmerkt werden. Hoewel hij zijn aandacht richtte op de vervolging van protestanten door katholieken, moet niet vergeten worden dat protestanten soms met vrijwel dezelfde mate van wreedheid katholieken vervolgd hebben.

Door de hele geschiedenis heen heeft valse religie zich bevlekt met ’het bloed van profeten en van heiligen en van allen die op de aarde geslacht zijn’. Het bloed van degenen die God als zijn getrouwe martelaren erkent, roept beslist om wraak (Openbaring 6:9, 10; 18:24). Waarschijnlijk zullen veel personen die in de tijd van Crespin vanwege hun geloof de marteldood zijn gestorven, in alle oprechtheid op zoek zijn geweest naar religieuze waarheid.

[Voetnoten]

[Illustratie op blz. 12]

Titelpagina van Crespins martelaarsboek (editie van 1564)

[Illustratie op blz. 13]

Protestanten worden terechtgesteld in aanwezigheid van Hendrik II van Frankrijk en zijn hofhouding

[Illustratieverantwoording op blz. 13]

Images, both pages: © Société de l’Histoire du Protestantisme Français, Paris