Geheimen van de dierenslaap

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN KENIA

DE SLAAP — in die toestand van rust brengen wij ongeveer een derde van ons leven door. Slapen is geenszins tijdverspilling maar blijkt juist in een aantal belangrijke fysiologische en psychische behoeften te voorzien. De slaap kan dan ook als een kostbaar geschenk van God worden bezien. — Vergelijk Psalm 127:2.

Het is niet verwonderlijk dat de slaap ook in de dierenwereld een belangrijke rol speelt. Veel soorten slagen er zelfs in een dutje te doen op manieren die boeiend, soms amusant en vaak ongewoon zijn. Laten wij eens een paar voorbeelden bekijken.

Slaapkampioenen

Iemand die ooit een leeuw heeft zien slapen in de hete Afrikaanse middagzon, met zijn buik naar boven en zijn poten in de lucht, zou heel goed kunnen concluderen dat deze verscheurende katachtige zo tam is als een huiskat. Maar schijn bedriegt. De zeventiende-eeuwse dichter Thomas Campion schreef: „Wie zou een slapende leeuw durven tarten?” Ja, zelfs de machtige leeuw heeft slaap nodig — ongeveer twintig uur per dag — om zijn roofdierleven vol te kunnen houden.

Sta ook eens stil bij de tuatara, een lethargische hagedisachtige die in Nieuw-Zeeland wordt aangetroffen. Hij brengt ongeveer de helft van het jaar in een toestand van lichte winterslaap door. Ja, de tuatara is zo indolent dat hij zelfs in slaap valt terwijl hij op zijn voedsel kauwt! Maar al die slaap doet hem kennelijk wel goed, want geleerden schatten dat sommige tuatara’s zo’n honderd jaar oud kunnen worden!

Net als Washington Irvings fictieve Rip Van Winkle brengen heel wat dieren ook lange periodes slapend door. Voor veel ervan is het de manier om koude winters te overleven. Ter voorbereiding slaat het dier dikke lagen vet op die het in die lange slaapperiode gevoed houden. Hoe komt het echter dat het slapende dier niet doodvriest? Zoals het boek Inside the Animal World uitlegt, brengen de hersenen scheikundige veranderingen in het bloed van het dier teweeg, waardoor er een soort natuurlijk antivries ontstaat. Terwijl de lichaamstemperatuur van het dier tot iets boven het vriespunt daalt, loopt zijn hartslag terug tot een fractie van het normale tempo; hij gaat langzamer ademhalen. Dan volgt er een diepe slaap, die vele weken kan duren.

Slapen „in de vlucht”?

Sommige dieren slapen op zeer ongewone manieren. Neem nu de bonte stern, een zeevogel. Wanneer een jonge bonte stern het nest verlaat, zet hij koers naar zee en blijft dan enkele jaren achtereen vliegen! Daar zijn verenkleed niet waterdicht is en hij geen zwemvliezen heeft zoals andere sterns, die op het water kunnen landen, vermijdt de bonte stern het kopje-onder te gaan. Hij komt aan de kost door kleine visjes van het wateroppervlak te grijpen.

Maar wanneer slaapt hij? In het boek Water, Prey, and Game Birds of North America staat daarover: „Het lijkt onwaarschijnlijk dat ze op het water slapen, daar hun veren van water doortrokken zouden raken. Sommige geleerden veronderstellen dat deze vogels in de vlucht slapen.”

Onderwatersiësta

Slapen vissen? Volgens The World Book Encyclopedia kennen van de gewervelde dieren „alleen reptielen, vogels en zoogdieren een echte slaap, met veranderingen in hersengolfpatronen”. Desondanks kennen vissen wel degelijk een rusttoestand die met slapen te vergelijken is — hoewel de meeste vissen hun ogen niet kunnen sluiten.

Er zijn vissen die op hun zij slapen; andere slapen ondersteboven of rechtstandig. Sommige platvissen, zoals de bot, verblijven op de bodem van de zee als ze wakker zijn. Wanneer ze slapen, laten ze zich een stukje boven de bodem drijven.

De kleurige papegaaivissen hebben een unieke gewoonte voor het slapengaan: Ze trekken een „nachtpon” aan. Als hun rustperiode nadert, scheiden ze slijm af waarmee hun lichaam totaal omhuld wordt. Het doel? Vermoedelijk „om te voorkomen dat ze door hun vijanden worden ontdekt”, zegt de schrijver over de natuur Doug Stewart. Bij het ontwaken ontdoen ze zich van hun slijmerige gewaad.

Robben hebben eveneens een interessante gewoonte voor het slapengaan. Ze blazen hun keel op als een ballon, zodat er een soort natuurlijk zwemvest ontstaat. Op die manier drijvend gehouden kunnen ze rechtstandig in het water slapen, met hun neus aan de oppervlakte om adem te halen.

Met één oog open

In het wild gaan slapen, maakt een dier uiteraard kwetsbaarder voor roofdieren. Veel dieren slapen dan ook bij wijze van spreken met één oog open. Hun hersenen behouden tijdens het slapen een mate van alertheid waardoor ze kunnen reageren op eventuele geluiden die gevaar betekenen. Weer andere dieren blijven in leven door geregeld veiligheidsinspecties te houden. Vogels bijvoorbeeld die in een zwerm slapen, zullen regelmatig een oog opendoen en even kijken of er geen gevaar dreigt.

Kudden antilopen of zebra’s in Afrika houden eveneens tijdens rustperiodes de wacht voor elkaar. Soms ligt de hele kudde werkeloos op de grond met hun kop omhoog in staat van paraatheid. Geregeld rolt één dier zich op zijn zij om weg te zakken in een diepe slaap. Na enkele minuten is een ander lid van de kudde aan de beurt.

Olifanten slapen eveneens in kuddeverband. De volwassen dieren blijven echter meestal staan en slapen licht; ze doen van tijd tot tijd hun ogen open en hun enorme oren gaan omhoog en opzij om eventuele tekenen van onraad op te vangen. In de schaduw van deze kolossale wachters kunnen de kleinere kalveren het zich veroorloven plat op hun zij te gaan liggen en in een diepe slaap te vallen. In haar boek Elephant Memories vertelt de schrijfster Cynthia Moss hoe zij een hele kudde zag gaan slapen: „Eerst gingen de jonge kalveren, vervolgens de oudere, en tot slot de volwassen wijfjes allemaal liggen en slapen. In het maanlicht zagen ze er uit als grote grijze rotsblokken, maar hun diepe, vredige gesnurk logenstrafte die indruk.”

Wij hebben nog heel wat te leren over de slaapgewoonten van dieren. Maar als u het betrekkelijk weinige dat wij wel weten beschouwt, vindt u dat dan geen reden om stil te staan bij de ontzag inboezemende wijsheid van Degene die „alle dingen geschapen” heeft? — Openbaring 4:11.