Brandhout — Gaat de toekomst in rook op?

Door Ontwaakt!-correspondent in Nigeria

DE ZON daalt en kleurt de Afrikaanse lucht rood. Sampa kookt rijst voor haar man en hun kinderen. Zij schept water uit een emmer en giet het in een aluminium kookpot die zwart is van het roet. Onder de kookpot knettert een vuurtje dat door drie dikke takken gevoed wordt.

Een eindje verder ligt nog meer hout opgestapeld. Sampa koopt het van de mannen die het per vrachtwagen uit de bergen halen. Het hout is van levensbelang. Zonder hout kan er geen vuur worden gemaakt. Zonder vuur kun je geen rijst koken.

Sampa’s oudste zoon zegt: „Als we geen hout hebben, eten we niet.” Hij wijst naar de huizen van de rijken op de heuvel. „In die huizen is elektriciteit. Er staan elektrische fornuizen en ook gasfornuizen.” Hij keert zich naar het vuur, haalt zijn schouders op en zegt: „Wij gebruiken hout.”

Het gezin van Sampa staat hierin lang niet alleen. Van elke vier mensen in de ontwikkelingslanden zijn er drie afhankelijk van hout als hun enige bron van brandstof om te koken en zich te warmen. Maar er is wanhopig gebrek aan hout.

Volgens de FAO (de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties) is de omvang van de brandhoutcrisis werkelijk ontstellend. Ongeveer een miljard mensen in ontwikkelingslanden hebben met brandhouttekorten te kampen. Als de huidige tendens zich voortzet, zou dit aantal tegen het eind van de eeuw gemakkelijk verdubbeld kunnen zijn. Een vertegenwoordiger van de FAO verklaarde: „Het heeft weinig zin om voor de hongerigen van de wereld voedsel te verschaffen als het hun ontbreekt aan de middelen om het te koken.”

Waarom een tekort?

Sedert de vroegste tijden heeft de mensheid hout als brandstof gebruikt. De reden? Hout is erg praktisch. Je hebt geen dure uitrusting of geavanceerde technologie nodig om het te verzamelen. Mits er niet te veel van wordt gebruikt, kan de voorraad door de groei van nieuwe bomen op peil worden gehouden. Om op hout te koken en zich ermee te warmen, zijn geen fornuizen en kachels nodig. En het is ideaal dat hout gratis is en zo beschikbaar als de dichtstbijzijnde boom. Pas de afgelopen 200 jaar zijn de rijkere landen van de wereld op andere brandstoffen, zoals gas, steenkool en olie, overgestapt. De overige landen zijn bij hout gebleven.

Sommige deskundigen zeggen dat de kern van het probleem in deze tijd de spectaculaire bevolkingsgroei is. Naarmate het aantal mensen toeneemt, worden er wouden gekapt voor meer huizenbouw, voor uitbreiding van de landbouw en veeteelt en om in hout voor de industrie maar ook als brandstof te voorzien. Bij de ontwikkeling van vrijwel elk land vindt snelle ontbossing plaats. Noord-Amerika en Europa hebben die fase doorgemaakt.

Maar de huidige bevolking groeit in alarmerend tempo. Er zijn al zo’n vijf en een half miljard mensen op deze planeet. In de ontwikkelingslanden verdubbelt de bevolking zich elke twintig tot dertig jaar. Naarmate het aantal mensen toeneemt, neemt ook de vraag naar hout toe. Het is alsof de bevolking een reusachtig, woud-etend beest met een onverzadigbare eetlust is geworden, een beest dat met de dag groter en hongeriger wordt. Zo wordt de voorraad brandhout verslonden voordat hij vervangen kan worden. Volgens de FAO zijn meer dan 100 miljoen mensen in 26 landen al niet meer in staat aan voldoende brandhout te komen om zelfs in hun meest fundamentele behoeften te voorzien.

Toch lijden niet allen die in landen wonen waar het tekort schrijnend is, er in gelijke mate onder. Degenen die het zich kunnen veroorloven, stappen eenvoudig over op andere brandstoffen, zoals petroleum of flessegas. De brandhoutcrisis is een crisis van de armen, die in aantal toenemen.

De uitwerking op mensen

De afgelopen jaren zijn de kosten van hout verdubbeld, verdrievoudigd en in sommige plaatsen verviervoudigd. En de prijzen blijven stijgen naarmate de gebieden rond de steden kaalgekapt worden. Veel steden in Azië en Afrika zijn nu omringd door gebieden die bijna volledig ontbost zijn. Sommige steden moeten het hout meer dan 160 kilometer ver halen.

De stijgende prijzen maken de last van degenen die al wanhopig arm zijn nog zwaarder. Onderzoeken hebben aangetoond dat arbeidersgezinnen in delen van Centraal-Amerika en West-Afrika wel dertig procent van hun totale inkomen aan brandhout besteden. Al het andere — voedsel, kleding, huisvesting, vervoer, onderwijs — moet hoe dan ook betaald worden van wat er over is. Voor hen gaat het gezegde op dat ’wat onder de kookpot gaat, meer kost dan wat in de kookpot gaat’.

Hoe kunnen zij rondkomen? Waar hout schaars of duur is, beknibbelen mensen op het aantal warme maaltijden dat zij gebruiken. Zij kopen goedkoop voedsel of minder voedsel, wat hun eten minder evenwichtig maakt. Ook koken zij hun voedsel minder. Bacteriën en parasieten worden niet gedood en er worden minder voedingsstoffen door het lichaam opgenomen. Zij koken hun drinkwater niet. Zij zoeken tussen het afval naar alles wat maar kan branden.

Miljoenen mensen zijn overgestapt op brandstoffen van mindere kwaliteit, zoals stro, stoppels of droge mest. Waar hout duur is en mest niet, lijkt het economisch verstandig mest op het vuur te deponeren in plaats van op het land. Vaak is er weinig keus. Maar het nadeel daarvan is, dat de grond waardevol organisch materiaal wordt onthouden. Na verloop van tijd wordt de grond onvruchtbaar en droogt uit.

Hoewel degenen die op het platteland wonen gewoonlijk niet voor hun hout behoeven te betalen, kost het omdat het zo schaars is steeds meer tijd om het te sprokkelen. In bepaalde delen van Zuid-Amerika besteden vrouwen tien procent van de dag aan het sprokkelen van hout. In sommige Afrikaanse landen levert een hele dag sprokkelen slechts een voorraad voor drie dagen op. Soms wordt één kind in een gezin aangewezen om de hele dag brandstof te zoeken.

Maar al te vaak wordt aan de vraag van de stad voldaan ten koste van het platteland. Hout wordt veel sneller gekapt en verkocht dan het groeit. Daardoor slinken de voorraden en trekken gezinnen naar de steden of zijn ze meer tijd kwijt aan het verzamelen van hout voor zichzelf.

En zo kost het miljoenen mensen meer tijd en geld om in hun fundamentele behoefte aan brandstof te voorzien. De alternatieven? Voor de armen betekent het minder eten, kou lijden en ’s avonds zonder licht zitten.

Wat eraan gedaan wordt

Enkele jaren geleden begon de ernst van de brandhoutcrisis internationale aandacht te krijgen. De Wereldbank en andere instanties staken veel geld in bosbouwprojecten. Hoewel niet al deze projecten succesvol waren, werd er veel van opgestoken. De ervaring leerde dat de oplossing voor de brandhoutcrisis niet eenvoudig een kwestie van het aanplanten van meer bomen was. Eén probleem was dat de organisators soms de gevoelens van de plaatselijke bevolking niet in aanmerking namen. Zo werden in een Westafrikaans land zaailingen door dorpsbewoners vernield omdat ze op traditionele weidegronden waren geplant.

Een andere moeilijkheid was dat herbebossing pas op lange termijn vruchten afwerpt. Het kan wel 25 jaar duren voordat bomen in staat zijn op basis van continuïteit brandhout te leveren. Dit betekent dat er tussen investering en opbrengst een lange periode ligt. Het houdt ook in dat er met de aanplant niets aan de huidige vraag wordt gedaan.

In veel landen zijn herbebossingsprojecten aan de gang. Maar zullen ze aan de toekomstige vraag voldoen? Bosbouwdeskundigen zeggen van niet. Bomen worden veel sneller gekapt dan ze worden vervangen. Een aan het Worldwatch Institute verbonden onderzoekster schrijft: „In veel delen van de tropische Derde Wereld ontbreekt het helaas aan de politieke wil en trekt men geen geldmiddelen uit om de door ontbossing in stand gehouden cirkel te doorbreken. Momenteel wordt er voor elke tien hectare grond die ontbost wordt slechts één hectare bos aangeplant. In Afrika is de kloof verreweg het grootst; daar is de verhouding gekapte bomen tot aanplant 29 op 1. Om aan de voor het jaar 2000 geschatte behoefte aan brandhout in de Derde Wereld te kunnen voldoen, zouden er voor niet-industriële doeleinden dertienmaal zoveel bomen moeten worden aangeplant als nu het geval is.”

De vooruitzichten

In deze tijd zetten veel oprechte mensen zich in om het probleem van het brandhouttekort op te lossen. Toch zijn hun toekomstverwachtingen vaak pessimistisch. Onderzoekers van Earthscan schrijven in hun boek Fuelwood — The Energy Crisis That Won’t Go Away: „Al deze maatregelen bij elkaar [om de brandhoutcrisis te bestrijden] kunnen de lasten die brandstofschaarste en stijgende houtprijzen de armen zullen opleggen, niet geheel en al verlichten.” In het FAO-handboek The Fuelwood Crisis and Population — Africa wordt gezegd: „Elk eventuele initiatief zal weinig kans van slagen hebben als de bevolkingsgroei niet binnen de perken gehouden wordt.” Dezelfde publikatie laat echter zien dat de bevolking zal blijven groeien, „want de ouders van morgen zijn talrijker dan de ouders van nu. De ouders van morgen zijn reeds geboren.”

In tegenstelling tot zulke sombere voorspellingen tonen de bijbelse profetieën duidelijk aan dat de Almachtige God zich niets minder dan een volledig herstel van het Paradijs op deze aarde ten doel heeft gesteld (Lukas 23:43). Het oplossen van de gecompliceerde problemen op het gebied van brandhout, bevolking en armoede gaat zijn vermogen niet te boven. — Jesaja 65:17-25.

Gaat de toekomst in rook op? Beslist niet! Binnenkort zal de met betrekking tot onze liefdevolle Schepper uitgesproken profetie worden vervuld: „Gij opent uw hand en verzadigt de begeerte van al wat leeft.” — Psalm 145:16.

[Inzet op blz. 14]

’Het heeft weinig zin om voedsel te verschaffen als het hun ontbreekt aan de middelen om het te koken’