Hatsjie!

ER ZIJN van die ogenblikken dat ieder van ons een opkomende nies per se wil onderdrukken. Misschien tijdens onze huwelijksvoltrekking, als wij op het punt staan „Ja” te zeggen. Of tijdens een vergadering of bij een andere ernstige gelegenheid, een begrafenis misschien.

Natuurlijk zijn er ook vaak ogenblikken dat het heerlijk is voluit te niezen, en daar volgt dan een prettig, ontspannen gevoel op. Maar het probleem is vaak, wat te doen bij een ongewenste nies.

Niet iedereen niest hetzelfde. Sommige mensen hebben een heel luide, echt opgewekt klinkende nies die op een flinke afstand nog te horen is. Anderen hebben een verfijnder geluid. Dan zijn er de niesbuien, waarbij drie, vier, vijf of zelfs meer keer achter elkaar wordt geniesd. In heel enkele gevallen hebben mensen constant om de paar seconden of minuten moeten niezen als zij wakker waren, uren, dagen, weken of zelfs maanden achtereen.

Waardoor wordt niezen veroorzaakt? Is er een veilige methode om het niezen te onderdrukken? Zijn er gevaren verbonden aan het met kracht onderdrukken van een nies als het proces eenmaal op gang gekomen is? En kunnen er stappen worden gedaan om niezen te voorkomen?

De oorzaak van niezen

Blijkbaar niest iedereen wel eens — oud en jong, volwassenen en baby’s. Zelfs van dieren is bekend dat ze niezen. In de meeste gevallen is de oorzaak een vreemd object (zoals een stofje of een korreltje stuifmeel) dat de neusgangen irriteert. Maar ook onze emoties kunnen een niesbui teweegbrengen. Sommigen van ons zullen zelfs merken dat fel zonlicht al voldoende is om ons te laten niezen. Dit komt doordat de oogzenuwen nauw verbonden zijn met de zenuwuiteinden in de neus.

Gevoelige zenuwuiteinden reageren op de aanwezigheid van een irriterende stof door een boodschap naar de hersenen te sturen. Die geven de neus opdracht voor een waterige vloeistof te zorgen om te helpen bij het verwijderen van de ongewenste substantie. De hersenen geven ook boodschappen door aan de longen, zodat er een longvol lucht wordt geïnhaleerd, en vervolgens aan de stembanden om de luchtweg af te sluiten en te voorkomen dat de lucht ontsnapt. De spieren van de borstkas en buik krijgen opdracht zich te spannen, waardoor de lucht in de longen wordt samengeperst. Tot slot wordt de stembanden bevolen zich te ontspannen en wordt de samengedrukte lucht snel uitgestoten, waardoor de ongewenste irriterende substantie meestal samen met de waterige vloeistof wordt verwijderd. Dit alles gebeurt zonder bewuste inspanningen en in veel minder tijd dan u nodig hebt om te lezen hoe het in zijn werk gaat.

In de meeste gevallen is voortdurend niezen een symptoom van een veel voorkomende allergie die men hooikoorts noemt. De irritatie wordt veroorzaakt door stuifmeel, en hoewel de naam hooikoorts kan suggereren dat hooi of pasgemaaid gras de schuldige is, behoeft dat niet altijd zo te zijn. Hooikoortspatiënten kunnen allergisch zijn voor een aantal soorten stuifmeel, maar ook wel voor slechts één soort. Het is dan ook begrijpelijk waarom zij opzien tegen periodes waarin er dagenlang krachtige, droge winden waaien. Zijn de neusgangen eenmaal geïrriteerd en beginnen de niesaanvallen, dan schijnt het kleinste stofje, dat normaal geen irritatie zou veroorzaken, het slachtoffer tot weer een flinke niesbui te veroordelen.

Attentheid tegenover anderen

Als de neusgangen verstopt zitten door een zware hoofdverkoudheid, kan niezen de patiënt wat verlichting brengen. Het ademen gaat wat gemakkelijker als er op deze manier slijm uit de neus wordt verwijderd. Maar wat is de uitwerking op mensen die zich in de buurt bevinden als iemand bij het niezen niets voor zijn gezicht houdt?

Artsen pretenderen niet al volkomen te begrijpen op welke manieren een verkoudheid zich kan verbreiden. Er bestaat echter een krachtig vermoeden dat iemand verkouden kan worden door ziektekiemen in te ademen die door een nies de lucht in geslingerd zijn. Dit is vooral mogelijk in de besloten ruimte van een warme kamer, of in een volle trein of bus waar een minimum aan frisse lucht is. Ook van andere ziekten, waaronder griep, mazelen, de bof, longontsteking, tuberculose en kinkhoest, gelooft men dat ze door niezen verbreid worden.

Uit onderzoek naar de uitstootsnelheid bij het niezen bleek, dat druppeltjes vloeistof die ziektekiemen bevatten, met een snelheid van meer dan 160 km per uur uit de neus en mond worden gestoten en bijna vier meter verder op iets terecht kunnen komen. Andere druppeltjes blijven een poosje in de lucht zweven totdat ze door onschuldige voorbijgangers worden ingeademd.

Kan een nies onderdrukt worden?

Er zijn veel methoden geprobeerd, met variërend succes. Sommigen beweren de „explosie” van een nies gestopt of verhinderd te hebben door stevig met een vinger vlak onder de neus op hun bovenlip te drukken. Men zegt dat met stevig drukken op die plaats enkele van de zenuwen worden geblokkeerd die betrokken zijn bij het niesproces of -mechanisme. Nog een manier kan zijn, uw neus te snuiten in een zakdoek zodra u een nies voelt opkomen.

Bij langdurig niezen of een chronische aanval geeft het inhaleren van een geneesmiddel soms verlichting, zelfs het inhaleren van de damp van heet water al. Dit zou kunnen verklaren waarom veel hooikoortspatiënten tijdelijk verlichting vinden als zij een hete douche of een heet bad nemen in een vol damp staande badkamer.

Er zijn in de loop van de jaren verschillende technieken en methoden gesuggereerd, sommige redelijk, andere lachwekkend. Ongevoelig makende zalfjes voor de binnenkant van de neus zijn met enig succes geprobeerd, evenals kalmerende middelen, injecties, druppels, pillen en drankjes, psychotherapie, cauterisatie van de neusslijmvliezen en snuiven aan knoflook of mierikswortel. De meer lachwekkende suggesties variëren van een knijper op uw neus zetten tot op uw hoofd gaan staan, het alfabet van achteren naar voren opzeggen of uw gezicht insmeren met reuzel.

Een waarschuwing: Het is niet altijd een goed idee om een nies te onderdrukken. Het is bekend dat het met kracht tegengaan van een flinke nies wel eens neusbloedingen veroorzaakt en het kan de schadelijke bacteriën de bijholten injagen, waardoor de infectie zich kan verspreiden. Een heel enkele keer is het voorgekomen dat er botjes in en rond de neus braken en er een beentje in het middenoor verschoof.

„Proost!”

In veel landen is het de gewoonte dat mensen die in de buurt staan, „God zegene u” zeggen tegen iemand die niest. Hoe is die gewoonte ontstaan?

Volgens het boek How Did It Begin? door R. Brasch geloofde men in de oudheid wel dat als iemand nieste, hij heel dicht bij zijn dood was. Brasch voegt daaraan toe: „De vrees was gebaseerd op een onjuist maar algemeen verbreid denkbeeld. Men beschouwde de ziel van de mens als de levensgeest. Uit het feit dat doden nooit ademden, leidde men ten onrechte af dat zijn ziel de adem moest zijn. . . . Het is dan ook niet verwonderlijk dat mensen reeds in de vroegste tijden leerden op niezen te reageren met een uiting van bezorgdheid en de vurige wens aan het adres van de niezer dat God hem mocht helpen en zegenen en zijn leven mocht bewaren. In de middeleeuwen moet deze vroege oorsprong van de gewoonte op de een of andere manier in het vergeetboek zijn geraakt, want het invoeren van het gebruik ’God zegene u’ te zeggen tegen iedereen die nieste, werd aan paus Gregorius de Grote toegeschreven.”

Er zijn ook landen waar men „Proost!”, „Prosit!” of „Gezondheid!” zegt. Daarin ligt opgesloten dat men denkt dat het niezen de voorbode is van een verkoudheid, en men wenst de niezer dus een goede gezondheid toe.

Vergeet uw zakdoek niet!

Het zal u misschien verbazen als u hoort dat het niezen ook een rol heeft gespeeld in de misdaad. Ja, misdadigers wisten manieren te bedenken om er met boosaardige oogmerken gebruik, of misbruik, van te maken. Zo’n honderd jaar geleden spraken boeven in Engeland een vreemdeling aan en gooiden hem dan niespoeder in het gezicht. Terwijl hij door een verschrikkelijke niesbui werd geteisterd en afgeleid, beroofden de dieven hem van zijn kostbaarheden.

De meesten van ons zullen nooit door een gezicht vol niespoeder aan het niezen gemaakt worden. Maar of wij nu plotseling moeten niezen of door een langdurige niesbui overvallen worden, het zal attent zijn als wij altijd een zakdoek of een stevige papieren tissue gebruiken om onze neus en mond te bedekken. Dat is niet alleen een blijk van goede manieren maar ook een verstandige voorzorgsmaatregel. Het helpt voorkomen dat er druppeltjes vol ziektekiemen in de lucht komen te zweven, slechts wachtend om door de volgende die nietsvermoedend langsloopt, ingeademd te worden. Ook de naastenliefde schrijft voor dat wij proberen anderen tegen ziekten te beschermen door al het mogelijke te doen om de verspreiding van ziektekiemen te beperken.

Het is wellicht niet verstandig of mogelijk om niezen te onderdrukken. Maar wat zullen anderen het waarderen als u zo attent bent — en een zakdoek gebruikt — om die nies op te vangen!