De fascinerende chimpansee
Door Ontwaakt!-correspondent in Sierra Leone
IK WAS onbekend met zowel West-Afrika als het huis waar ik was uitgenodigd. Nietsvermoedend ging ik de huiskamer binnen en nam plaats. Plotseling hoorde ik in de gang een woest geren. En zonder verdere waarschuwing kwam een harig beest — in zijn snelheid niet duidelijk te onderscheiden — de kamer binnenspringen. Met twee machtige sprongen, en een enkele tussenlanding in het midden van de kamer, plofte het zwaar op mijn schoot neer! Nadat het zijn krachtige armen om mijn nek had geslagen, zat het plotseling onbeweeglijk — met getuite lippen en ogen die doordringend in de mijne staarden. Ik was als door de bliksem getroffen. Maar de anderen in de kamer lachten smakelijk. Op opzienbarende en onvergetelijke wijze had Chippie, een tamme chimpansee, zichzelf voorgesteld.
Daar zat ik, neus aan neus met het populairste en veelzijdigste van alle dieren, en het enige waar ik aan kon denken was, ’Wat gaat hij nu doen?’ Chippie ging zich echter met andere dingen bezighouden en ik kreeg de gelegenheid mijn kalmte te herwinnen.
Sinds mijn eerste kennismaking met een aap ben ik te weten gekomen dat koning Salomo ongeveer 3000 jaar geleden „apen” — waaronder misschien ook chimpansees — in Jeruzalem invoerde (1 Koningen 10:22). Men is er echter pas in de laatste drie eeuwen mee begonnen de Primaten, de zoogdierenorde waartoe de apen behoren, zorgvuldig te bestuderen en te classificeren. In 1738 werd er vanuit Afrika een exemplaar naar Engeland gebracht. Het dier werd bij zijn Angolese naam, chimpansee, of ’namaak-mens’, genoemd. Die naam hield hij.
Plundering van de in het wild levende populatie
Hoewel sommige chimpansees in gevangenschap worden geboren, bestaat het merendeel nog steeds uit dieren die in het wild zijn gevangen. In de afgelopen tientallen jaren heeft men er duizenden uit equatoriaal Afrika gehaald. Aangezien er op de buitenlandse markt vraag is naar jonge chimpansees, worden die gevangen door zogende moederapen neer te schieten of te vergiftigen en de zuigelingen aan hun armen te ontrukken. Er vallen veel slachtoffers omdat soms niet alleen moeders, maar ook mannetjes en zelfs de jongen per ongeluk worden neergeschoten. Ook tijdens het transport sterven dieren. Volgens Dr. Geza Teleki, primatoloog en speciale natuurbeschermingsadviseur in Sierra Leone, is het zelfs zo dat er voor iedere chimpansee die heelhuids in het buitenland aankomt, ongeveer tien anderen sterven.
Maar de vraag is groot en de hoge winsten zijn aanlokkelijk. Westafrikaanse handelaren betalen plaatselijke leveranciers voor een chimpanseebaby het luttele bedrag van $30 terwijl de prijs in de Verenigde Staten of Japan stijgt tot $10.000 of meer!
Omdat men beseft hoe waardevol het is te behouden wat er nog over is van de bedreigde, in het wild levende chimpanseepopulaties, hebben regeringen het stropen en verhandelen aan banden gelegd. Desondanks staat ook de chimpansee nu op de groeiende lijst van bedreigde diersoorten.
Chimpansees in de mensenwereld
Chimpansees zijn zeer waardevol voor de verschillende terreinen van de wetenschap. Een chimpansee genaamd Ham ging de mens voor in de ruimte. Chimpansees hebben ook de weg bereid voor astronauten doordat ze werden gebruikt bij experimenten die waren opgezet om de geestelijke en lichamelijke uitwerking te bestuderen van gewichtloosheid, gedeeltelijke luchtledigheid en extreme hitte en koude.
Maar misschien staat de chimpansee wel het meest bekend om zijn enorme beweeglijkheid en zijn geaardheid. Jonge chimpansees in gevangenschap zijn aangenaam in de omgang, ze reageren spontaan en zijn zeer intelligent. Het zijn extraverte dieren die er zo van houden om voor een publiek op te treden dat sommige „wereldsterren” zijn geworden in de amusementswereld. Een chimpansee genaamd Cheetah bracht miljoenen in vervoering als hij zich met zijn menselijke vriend Tarzan door de jungle heen slingerde. Nog steeds schenken de dolle capriolen van chimpansees de menigten in circussen veel plezier. En o, wat hebben ze een keurige manieren als ze in de dierentuin een theepartij hebben!
Ook heeft men chimpansees getraind om in bars te werken, waar ze een drankje kunnen inschenken en naar de klanten brengen. Ze kunnen eten en drinken aan een tafel, kleren aantrekken, de vloer vegen en borden wassen. Men heeft zelfs primitieve schilderijen van chimpansee-„kunstenaars” verkocht. Ze rijden op fietsen en motorfietsen.
Het is echter onjuist te concluderen dat een chimpansee haast menselijk is. Net als een heleboel andere dieren reageert de chimpansee op zijn omgeving. Hij neemt waar dat bepaalde handelingen bepaalde resultaten tot gevolg hebben. Door herhaling kan hem worden geleerd dat hij door het verrichten van zekere handelingen volgens een vaste regel bepaalde resultaten verkrijgt. De chimpansee kan zo verschillende routinekarweitjes leren verrichten. Maar hij kan niet redeneren zoals een mens. En hij kan niet onderscheiden volgens welke principes iets werkt en dat inzicht vervolgens toepassen op andere terreinen van activiteit. En hij kan zeer zeker geen morele maatstaven toepassen.
De verbazingwekkende prestaties worden geleverd door de jonge dieren — gewoonlijk jonger dan tien jaar. Maar bij het bereiken van de volwassenheid worden in gevangenschap levende chimpansees soms vals, in zichzelf gekeerd — en gevaarlijk. Wat moet men de resterende dertig of meer jaren van hun leven met de dieren aan? Dierentuinen hebben beperkte ruimte. Ze aan een leven in het wild laten wennen verloopt allerminst probleemloos. Daarom geven deskundigen zo nu en dan het droevige advies: „Maak ze af.”
De mens in de wereld van de chimpansees
Uitgebreide studies van de manier waarop chimpansees in de mensenwereld reageren, hebben veel over hun geaardheid en veelzijdigheid onthuld. Niettemin is de chimpansee tussen de mensen evenzeer uit zijn element als een mens in de wereld van de chimpansee. Onderzoekers beseffen daarom dat men chimpansees pas volledig zal gaan begrijpen als de onderzoekingen in het wild plaatsvinden.
Mogelijk vond de eerste poging daartoe gedurende het laatste deel van de 19de eeuw plaats. Zoöloog R. L. Garner ging uitgerust met een enorme kooi de natuur in. Alleen was de kooi niet voor de apen die hij hoopte te bestuderen; ze was voor hem! Veilig opgesloten in zijn kooi, observeerde hij de dieren wanneer ze voorbijgingen. Ondanks zijn beperkte bevindingen was dit niettemin een poging om de apen in hun natuurlijke woongebied te bestuderen.
Hoewel er in 1930 een ander klein onderzoek werd verricht, startten verdere veldstudies pas in de jaren ’60. Dr. Jane Goodall, een zoöloge die in het westen van Tanzania opereerde, zat niet in een kooi. Het was haar bedoeling de chimpansees heel dicht te naderen en van heel nabij te observeren en door hen geaccepteerd te worden. Het was echter niet gemakkelijk. In het begin vluchtten ze van haar weg zodra zij zich vertoonde, maar haar geduld en volharding werden beloond en binnen een jaar zat zij tussen hen in.
Gedurende de daaropvolgende twintig jaar leerde Dr. Goodall veel over zowel het gedrag van chimpansees, alsook hun gezins- en sociale structuur. Chimpansees hebben ook boeiende omgangsvormen. Als ze elkaar een tijdje niet hebben gezien, kan het gebeuren dat er een begroeting volgt waarbij ze elkaar kussen en de hand drukken. Ook verzorgen ze elkaar door klitten en luizen uit de vacht te verwijderen. Maar de contacten tussen chimpansees zijn helaas niet altijd zo onbaatzuchtig! Soms wordt een chimpansee door de andere chimpansees gedood en opgegeten.
Dr. Goodall werd onlangs geïnterviewd door WWF News (een blad van het Wereldnatuurfonds) en zij zei dat het bestuderen van chimpansees ’haar had geholpen om wellicht meer dan iets anders te beseffen hoever wij van hen afstaan’. Toen haar werd gevraagd dat uit te leggen, zei zij: „Mensen hebben meer medegevoel. Bij chimpansees bestaat medegevoel tussen moeder en kind, maar je vindt het zelden ergens anders. Medegevoel is een zeer, zeer menselijk kenmerk.” Na tweeëntwintig jaar tussen de chimpansees te hebben geleefd, komen zij en haar collega’s nog altijd nieuwe dingen over deze dieren te weten.
Er bestaat geen twijfel over, waar u ze ook tegenkomt, hetzij in de mensenwereld of in hun eigen wereldje, chimpansees zijn werkelijk opmerkelijke dieren — iets wat men u niet hoeft te vertellen als er ooit eens een in uw schoot belandt!
[Inzet op blz. 26]
De chimpansee kan veel routinekarweitjes leren verrichten, maar hij kan niet redeneren zoals een mens
[Inzet op blz. 26]
Het bestuderen van chimpansees ’heeft mij geholpen om wellicht meer dan iets anders te beseffen hoever wij van hen afstaan’. — Dr. J. Goodall