Lessen uit de geschiedenis waar men aan voorbijgegaan is
De studie van de geschiedenis, zowel op scholen als op de universiteit, schijnt vaak niet veel meer te omvatten dan gebeurtenissen, veldslagen, documenten en personen. Voor H. G. Wells was het „bekrompen geschiedenisonderwijs” van onze schooljaren in hoofdzaak „een weinig inspirerende en ten dele al weer vergeten lijst van koningen en presidenten”.
Voor mensen die nadenken, moet geschiedenis echter licht kunnen werpen op de valstrikken van verleden en heden. Ze zou ook enige hoop voor de toekomst moeten bieden. Beschouw nu enkele opmerkelijke lessen uit de geschiedenis en de conclusies die mensen daaruit hadden moeten trekken.
LES 1 — Regeringsveranderingen: Zoals in de dagen van de Franse Revolutie is ook nu de tendens dat een regering door een gelijksoortige regering wordt opgevolgd en dat de „verandering” meer schijn dan werkelijkheid is. Voor een tirannie kan heel goed weer een tirannie in de plaats komen. In westerse democratieën, zoals de Verenigde Staten of Groot-Brittannië, volgt na verkiezingen de ene partij de andere op. Echt fundamentele veranderingen treden er niet op.
Opmerkelijk is de uitspraak van de bekende schrijver Paul Valery: „Alle politici hebben een studie van de geschiedenis gemaakt; maar men zou kunnen zeggen dat zij ze alleen maar hebben bestudeerd om ervan te leren hoe zij dezelfde rampzalige fouten zouden kunnen herhalen.” Maar waarom is dit zo? In de grond der zaak om wat de bijbel terecht zegt: „Het staat niet aan een man die wandelt, zelfs maar zijn schrede te richten.” — Jeremia 10:23.
Welke les valt hieruit te leren? „Stelt uw vertrouwen niet op edelen, noch op de zoon van de aardse mens, aan wie geen redding toebehoort” (Psalm 146:3). Op de beloften van mensen kan men zich gewoonlijk niet verlaten. Verwacht niet dat mensen een volledig bevredigend bestuur tot stand zullen brengen, ook al proberen zij dat misschien heel gewetensvol. Alleen Jehovah God kan en zal dat doen door middel van zijn Koninkrijk met Jezus Christus als Koning. — Matthéüs 6:9, 10; Jesaja 9:6, 7; Daniël 2:44.
LES 2 — Religie in de politiek: Welk tijdperk het ook betreft, de geschiedenis laat zien dat wanneer de priesterschap van georganiseerde religie politieke macht over de bevolking uitoefent, ze als een instrument functioneert om de status quo, de bestaande verhoudingen, te handhaven, vaak ten voordele van de heersende klasse. Een toepasselijke illustratie hiervan is de rol die de katholieke hiërarchie in Europa en elders heeft gespeeld bij het doen voortduren van het feodale stelsel na de val van het Romeinse Rijk in de vijfde eeuw G.T. Duizend jaar of nog langer werkte de Kerk in zowel Oost als West nauw samen met koningen, tsaren en heren om de privileges en speciale rechten van de weinigen aan de top van de sociale piramide te handhaven.
Als tegenprestatie kreeg de Kerk land (de basis voor macht in het feodale stelsel) en werden haar leden aangesproken met „mijn heer abt” en „mijn heer bisschop”. De paus zelf was misschien wel de machtigste heerser in de christenheid. De grootte van zijn macht valt af te lezen uit een lijst van pauselijke rechten die in de elfde eeuw door paus Gregorius VII werd gepubliceerd. Hieronder vielen „het recht om keizers af te zetten” en „het recht om elk decreet, afkomstig van wie maar ook, ongedaan te maken”.
De heersers van het oude Babylon, Egypte, het Aztekenrijk in Amerika, het oude Hindoerijk in India — ja, misschien wel alle samenlevingen uit het verleden — hebben gebruik gemaakt van religieuze stelsels om zichzelf en hun belangen zo sterk mogelijk te verschansen. En uit zelfzuchtig eigenbelang heeft wereldse religie altijd naar nauwe banden met de Staat gestreefd. Maar welke les valt uit dit alles te leren? De les dat wanneer religie zich met politiek vermengt en zich inlaat met de wereld en haar politieke aangelegenheden, het volk in het algemeen daarvan te lijden heeft en er verwarring ontstaat. Een dergelijke geestelijke hoererij draagt ertoe bij dat die religie in Gods ogen walgelijk is (Openbaring 17:3-5). De bijbel leert ons bovendien dat een vereiste voor door God goedgekeurde religie is „zichzelf onbevlekt van de wereld [te] bewaren”. — Jakobus 1:27.
LES 3 — Materiële voorspoed: In sommige landen en in sommige perioden van de geschiedenis heeft men zich in een opmerkelijke materiële voorspoed mogen verheugen. Velen zijn van oordeel dat geluk en tevredenheid toenemen naarmate de levensstandaard stijgt. Maar wat leert de geschiedenis ons in werkelijkheid? Dat materiële voorspoed niet voldoende is om mensen gelukkiger te maken. Wat is er dan naast materiële dingen nog meer nodig?
In zijn boek Man, God and Magic plaatste Ivar Lissner de opmerking: „Men kan zich er alleen maar over verbazen met welk een volharding de mens in zijn hele geschiedenis naar iets buiten zichzelf heeft willen reiken. Zijn energie was nooit uitsluitend gericht op de noodzakelijke levensbehoeften. Steeds was de mens op zoek, tastte hij verder, streefde hij naar het onbereikbare. Deze vreemde, tot het wezen van de mens behorende drang is zijn spiritualiteit. . . . De mens is er niet tevreden mee alleen maar te slapen, te eten en zich te warmen . . . Alle menselijke beschavingen die er ooit hebben bestaan, waren geworteld in religie en in een zoeken naar God. Zonder geloof, religie en God is er geen beschaving denkbaar.”
Negentien eeuwen geleden zei Jezus Christus: „Gelukkig zijn zij die zich bewust zijn van hun geestelijke nood, want hun behoort het koninkrijk der hemelen toe” (Matthéüs 5:3). Hoewel materiële voorspoed enig genot kan schenken, leert de geschiedenis ons dat echt geluk voortspruit uit het reageren op en bevredigen van onze geestelijke behoefte.
LES 4 — Sociale verbeteringen: Het is onmogelijk om een betere wereld te creëren zonder betere mensen te maken. De geschiedenis bewijst juist dat „de ene mens over de andere mens heeft geheerst tot diens nadeel” (Prediker 8:9). Ontwikkelingen zoals de afschaffing van de slavernij hebben inderdaad tot een sociale verbetering bijgedragen. Maar allerlei menselijke factoren blijven ertoe leiden dat miljoenen de dood vinden in onmenselijke oorlogen. Voor echte sociale verbetering moet de mens onderwezen worden zijn medemens lief te hebben (Matthéüs 22:39). Het is waar dat de bijbel te kennen geeft dat het duizend jaar zal duren om de mensheid onder het koningschap van Jezus Christus en zijn gezalfde mederegeerders tot volmaaktheid op te heffen. Maar die periode zal spoedig een aanvang nemen, en het zal een van de vele dingen zijn die Gods koninkrijk tot stand zal brengen. — Openbaring 20:4-6; 21:1-5.
Ongetwijfeld kunnen er uit de menselijke geschiedenis talloze lessen geleerd worden. Maar hoe staat het met de vier nu genoemde lessen? Hoe kunnen wij dergelijke lessen persoonlijk toepassen?
[Inzet op blz. 5]
’Zij hebben alleen maar een studie van de geschiedenis gemaakt om ervan te leren hoe zij dezelfde rampzalige fouten zouden kunnen herhalen’