„Kleine man die van kleur verandert”
„KLEINE man die van kleur verandert. Wie of wat is dat?” zou u kunnen vragen. Ik ben een kameleon, een lid van de hagedissenfamilie. Hoewel bepaalde Amerikaanse hagedissen, de zogenaamde „anolissen”, in de volksmond ook wel „kameleons” genoemd worden, leven de echte leden van mijn familie hoofdzakelijk in Afrika en Madagascar. Enkele soorten van onze familie kunnen ook in Europa en Azië worden aangetroffen.
Wij kameleons variëren aanzienlijk in grootte. Sommige van mijn verwanten zijn nog geen 4 centimeter lang, terwijl andere uitgroeien tot een lengte van ongeveer 60 centimeter.
Aan kameleons worden hier in Zuid-Afrika door de verschillende taalgroepen een aantal verschillende namen gegeven, die elk bepaalde kenmerken van ons belichten. In het Afrikaans noemt men mij zowel een verkleurmannetjie, „kleine man die van kleur verandert”, als een trapsuutjies, wat „loop zachtjes” betekent. Mijn Zoeloenaam is afgeleid van het werkwoord voor „langzaam lopen”. Zoals wij zullen zien zijn al deze namen toepasselijk.
Hoe ik eruitzie
Mijn lichaam wekt de indruk enigszins samengedrukt te zijn en gaat over in een getande kam langs mijn rug. En mijn kop? Wel, die rust op een korte nek die ik niet kan draaien. Om dit goed te maken heeft de Schepper mijn ogen zo gemaakt dat ik ze onafhankelijk van elkaar kan bewegen. Stelt u zich eens voor! Ik kan met één oog recht vooruit kijken, terwijl ik met het andere in de gaten kan houden wat er achter mij gebeurt. Veel personen die mij voor het eerst zien, laten zich hierdoor behoorlijk van de wijs brengen. Mijn oogballen zijn groot, maar mijn oogleden zijn met elkaar vergroeid zodat er slechts een klein kijkgat is, waardoor ik naar mijn prooi, hoofdzakelijk insekten, kan kijken. Dat mijn oogleden op deze wijze zijn gevormd, is uitermate nuttig voor mij daar ze de glinstering van mijn ogen voor mijn prooi afschermen. Anders zou die mij snel opmerken en zorgen buiten mijn bereik te komen.
Wij hebben verschillende „hoofdtooisels”, die van soort tot soort variëren. Sommige van ons hebben een op een helm gelijkende kam of beweegbare geschubde flappen, terwijl andere benige horens of wratachtige groeisels op hun snuit hebben. Veel mensen willen graag geloven dat wij al deze groeisels bij het vechten gebruiken, maar daar hebben wij geen bewijzen voor. Het is echter waar dat mannelijke kameleons graag een territorium afbakenen en mededingers wegjagen. Hoe? Door hun lichaam met lucht te vullen, hun keelzak op te blazen en daarbij hun bek open te sperren. Zo’n mannetje keert dan zijn flank naar de rivaal, die op deze wijze een overtrokken beeld krijgt van de grootte van zijn tegenstander en hopelijk ervandoor gaat. Ongetwijfeld draagt het „hoofdtooisel” er veel toe bij indruk te maken.
Meesters in het camoufleren
Kameleons hebben de mogelijkheid van kleur te veranderen, als reactie op emoties zoals woede of ongerustheid, of verschillende prikkels, waaronder warmte en licht. Wij kunnen onze kleur veranderen van grijs tot groen en bruin, en soms zelfs geel. Dit helpt ons als wij ons camoufleren. Het boek De Reptielen uit de Parool/Life Natuurserie verklaart (op blz. 59): „De meeste kameleons kunnen hun kleur en hun tekening min of meer aanpassen aan hun omgeving.” Vindt u derhalve ook niet dat mijn naam verkleurmannetjie zeer toepasselijk is?
„Maar”, zou u kunnen vragen, „waarom die naam trapsuutjies (loop zachtjes)?” Nu, wanneer ik rondklauter op de takken en twijgjes van de bomen en struiken waarin ik woon, wek ik de indruk dat ik mijn weg aftast alvorens ik de volgende stap zet. Aan elke voet van mijn vier pootjes heb ik vijf tenen, die in twee groepjes verdeeld zijn. Het ene groepje tenen wijst voorwaarts, terwijl het andere naar achteren gericht is. Daardoor kan ik mijn voeten gebruiken om iets stevig vast te houden, ongeveer zoals u een tang zou gebruiken. Mijn grijpstaart blijkt ook uitermate nuttig te zijn. Maar wanneer ik er geen tak mee vast heb, houd ik hem opgerold achter me.
De scherpschutter van het reptielenrijk
Als ik een insekt besluip beweeg ik mij, zoals sommigen het hebben beschreven, „pijnlijk langzaam” voort. Om beurten hef ik iedere voet op, beweeg hem naar voren en wieg mijn lichaam voor- en achterwaarts voordat ik het volgende takje vastpak. Aangezien mijn samengedrukte lichaam enigszins op de vorm van een blad lijkt, zeggen degenen die deze bewegingen hebben bestudeerd, dat ik mijn prooi misleid door hem te laten denken dat ik een blad ben dat door de wind bewogen wordt. Deze bedotterij werkt bijzonder doeltreffend.
Terwijl ik op deze manier langzaam naderbij kom, schat ik zorgvuldig de afstand tot mijn prooi. Met mijn opmerkelijke ogen sla ik het insekt onder verschillende hoeken gade, omdat het bijzonder belangrijk is dat de eerste keer dat ik mijn lange tong naar buiten schiet, meteen een schot in de roos is.
Ben ik eenmaal binnen de afstand waarin ik zou kunnen toeslaan, dan komt mijn lange, knotsvormige, kleverige tong in actie. Deze wordt door twee groepen spieren beheerst. De ene bepaalt de lengte van mijn tong en houdt hem als een harmonika ineengeschoven om een spits toelopend bot achterin mijn bek, ongeveer zoals een springveer om een stok. De tweede groep bestaat uit kringspieren in mijn tong, en wanneer ik mijn bek open, knijpen deze spieren mijn tong van het bot af. Terwijl ik de lengtespieren ontspan, schiet mijn tong met grote snelheid ongeveer net zo ver naar buiten als ik zelf lang ben. En met dit kunstje kan ik mij weer in een smakelijk insektenhapje verheugen. Geen wonder dat veel tuiniers mij graag in de buurt hebben, vooral daar wij kameleons een uitmuntende eetlust hebben. Grotere soorten hebben zelfs vogels op hun menu staan.
Gezinsuitbreiding
Sommige vrouwelijke kameleons leggen eieren in gaten in de grond, wat hen noodzaakt uit hun hoge plaatsen in bomen of struiken naar beneden te komen. Gewoonlijk worden er zo’n 35 tot 40 eieren gelegd en duurt het ongeveer drie maanden voor ze uitkomen. Andere vrouwelijke kameleons zijn echter, zoals geleerden zeggen, „ovovivipaar”. In dergelijke gevallen legt het vrouwtje haar eieren in een boom. Maar zodra ze gelegd zijn verbreekt de jonge kameleon het dunne omhulsel en wordt zo „geboren”. Het vlies is kleverig en plakt aan de takjes van de boom, zodat voorkomen wordt dat het jong valt als hij uit het ei kruipt. De jonge kameleon grijpt onmiddellijk een takje vast en begint aan zijn geliefde bezigheid — op voedsel jagen.
Legenden over mij
Veel negers in Zuid-Afrika zijn bang voor mij, hoewel ik volkomen ongevaarlijk ben voor mensen. Enkele bewoners van het platteland geloven nog steeds in de legende dat God, toen hij de mens schiep, de kameleon uitzond om hem te zeggen dat hij ervoor moest zorgen nooit te sterven. Omdat de kameleon zo langzaam liep, haalde een snel rennende hagedis hem echter in en kwam als eerste aan om de mens te zeggen wel dood te gaan. Daarom haten deze bewoners mij en trachten kameleons te doden. Christenen kunnen degenen die in deze legende geloven echter de ware schriftuurlijke reden tonen waarom mensen oud worden en sterven.
Nu, dit is mijn korte verhaal. Ik hoop dat u mij nu een beetje beter kent en mij zult waarderen. Zoals u kunt zien hoeft u niet bang te zijn voor mij — de „kleine man die van kleur verandert”.