Is het een christelijk gebruik?
Door Ontwaakt!-correspondent in El Salvador
DE AVOND was warm, met de typische vochtigheid van de tropen. Mijn vrouw en ik waren op weg naar huis. Toen we echter een bepaalde hoek omsloegen, werden onze gedachten en ons gesprek door iets onderbroken. We hoorden de geluiden van wat op een fiesta, een feest, leek.
En toen we dichter bij het huis kwamen waaruit het geluid afkomstig was, zagen we inderdaad de gebruikelijke tekenen van een wild feest. Sommigen hadden flink gedronken en waren luidruchtig en vechtlustig geworden. Op het trottoir voor het huis hadden mannen onenigheid met elkaar.
Er was echter iets bijzonders aan dit samenzijn. Iedere aanwezige was in het zwart gekleed. Na de straat te zijn overgestoken om het gezelschap te vermijden, werden onze ogen door iets in het huis getrokken. Tegen een wand van de kamer stond een kleine lijkkist — klaarblijkelijk van een kind — bedekt met bloemkransen (coronas), terwijl iemand vóór de kist kaarsen had geplaatst.
Dit alles vervulde ons met nieuwsgierigheid. Van ons gezicht viel de verbazing en het onbegrip blijkbaar duidelijk af te lezen, want een man stak de straat over naar ons toe en legde uit: „Es una vela” („Het is een nachtwake”), terwijl hij eraan toevoegde: „Dat duurt de hele nacht.”
Dit deed tal van vragen bij ons opkomen. We vroegen ons af: Welk doel heeft het om de hele nacht bij een dode te waken? Waarom versieren ze de lijkkist en zetten ze er kaarsen bij? Was het gepast dat de rouwenden zich overgaven aan zulk zwaar drinken en feestvieren? Is het een christelijk gebruik om een nachtwake voor een dode te houden?
Naar antwoorden vorsen
Wij keerden die avond huiswaarts met het vaste besluit op zijn minst enkele antwoorden op onze vragen te vinden. Ons onderzoek omvatte vraaggesprekken met personen hier in El Salvador, en ook het raadplegen van naslagwerken. Wat kwamen we aan de weet?
De Spaanse Enciclopedia Ilustrada Cumbre merkt op dat het doel van een nachtwake is bij de familie van de overledene te zijn en deze laatste hulde te bewijzen. Het lichaam ligt niet altijd in een kist. Soms laat men het op het doodsbed liggen en meestal omringt men het met religieuze voorwerpen en brandende waskaarsen. De nachtwake omvat soms het branden van kruiden of wierook en ook het leggen van bloemen rond de kist. Zoals in het geval van de nachtwake die wij zagen, verschaft het gezin vaak voedsel en drank voor de aanwezige rouwdragers.
We ontdekten dat de gebruiken bij nachtwaken in verschillende streken enigszins verschillen. In sommige Latijns-Amerikaanse landen wordt een gestorven kind bijvoorbeeld in een stoel gezet en als een engel gekleed, dit op grond van de overtuiging dat de „onsterfelijke ziel” van het kind regelrecht naar de hemel zal gaan. Iets soortgelijks lazen we in het dagblad van El Salvador, El Diario de Hoy:
„In sommige gemeenschappen van El Salvador en Midden-Amerika wordt er als iemand sterft — vooral als het een kind is — vuurwerk ontstoken en worden er op de maat van gitaren en violen opgewekte liedjes gezongen. Er worden ’tamales’ en gebakjes gemaakt die men met alcoholische dranken serveert. . . . De mensen uit deze gemeenschappen geloven dat de kinderen onmiddellijk naar de hemel vliegen en in ’engeltjes van God’ veranderen. Volgens degenen die het weten, is dit gebruik om in een nachtwake of ter gelegenheid van een begrafenis te zingen een bijzondere vermenging van het christendom met onbekende inheemse [Indiaanse] overleveringen.”
Niet-christelijke oorsprong
Die laatste uitdrukking, „een bijzondere vermenging van het christendom met onbekende inheemse [Indiaanse] overleveringen”, beklemtoont een belangrijk punt. Nachtwaken zijn niet van christelijke oorsprong. Dit wordt bevestigd door een stukje in de Encyclopædia Britannica over nachtwaken in Engeland:
„Voor zover het Engeland betreft, schijnt het gebruik ouder te zijn geweest dan het christendom en aanvankelijk Keltisch van karakter. Het had zonder twijfel een bijgelovige oorsprong: de vrees dat boze geesten het lichaam kwaad zouden doen of zelfs zouden wegnemen, gesteund misschien door het praktische verlangen ratten en ander ongedierte weg te houden. . . . Toen het christendom zijn intrede deed, werd aan de nachtwake op zich — welke tot op dat tijdstip gekenmerkt was geweest door vormelijke rouwzangen en een opsomming van de levensgeschiedenis van de dode — het opzenden van gebeden toegevoegd. Als regel werd het lijk, met een bord zout op de borst, onder de tafel gelegd waarop sterke drank voor de wakers stond. Deze familie-nachtwaken vertoonden al gauw de tendens in drankorgieën te ontaarden.”
Behalve de niet-christelijke oorsprong van nachtwaken, zijn de ceremoniën waarvan ze vergezeld gaan — zoals het gebruik van kransen en brandende kaarsen, alsook het vreemde gebruik om overleden kinderen zo te kleden dat ze eruit zien als „engelen” — in strijd met het christendom. Hoe dat zo? Omdat deze dingen bij velen de gedachte wekken dat mensen een onsterfelijke ziel hebben die na de dood voortleeft.
De bijbel stelt de dood evenwel in een heel ander licht. Jezus’ woorden met betrekking tot een van zijn vrienden die gestorven was, zijn verhelderend. Wij lezen: „’Lazarus, onze vriend, is gaan rusten, maar ik ga erheen om hem uit de slaap te wekken.’ Daarom zeiden de discipelen tot hem: ’Heer, indien hij is gaan rusten, zal hij beter worden.’ Jezus had echter van zijn dood gesproken. Maar zij meenden dat hij sprak van het rusten in de slaap. Toen zei Jezus daarom ronduit tot hen: ’Lazarus is gestorven.’” — Joh. 11:11-14.
Jezus vergeleek de dood met de slaap. Evenals mensen als zij slapen zonder bewustzijn zijn, geeft de bijbel de verzekering: „Wat de doden betreft, zij zijn zich van helemaal niets bewust.” — Pred. 9:5; Job 3:11-13; Ps. 146:3, 4.
Wil dit zeggen dat wij onze geliefde doden nooit meer zullen zien? Integendeel. Jezus gaf de belofte: „Verwondert u hierover niet, want het uur komt waarin allen die in de herinneringsgraven zijn, zijn stem zullen horen en te voorschijn zullen komen” (Joh. 5:28, 29). Gedurende zijn aardse bediening demonstreerde Jezus zijn macht in dit opzicht. De bijbel vermeldt drie opstandingen die hij verrichtte (Luk. 7:11-17; 8:41, 42, 49-56; Joh. 11:1-44). Het is interessant dat de overledenen bij hun opwekking weer als mensen tot leven kwamen. Jezus bewees hiermee de zekerheid van de opstandingshoop en niet het voortbestaan van een onsterfelijke ziel in een of ander onzichtbaar rijk.
Ons onderzoek was werkelijk onthullend. Samenvattend gezegd, kwamen wij te weten dat nachtwaken voor de doden hun oorsprong hebben gevonden in vóórchristelijke, niet-bijbelse religies. Ze bevorderen de valse overtuiging dat bij de dood een onsterfelijke ziel in een onzichtbaar rijk voortleeft. Bovendien worden door het zware drinken en het bandeloze gedrag dat tijdens nachtwaken vaak voorkomt, bijbelse beginselen overtreden. — Rom. 13:13, 14; 1 Petr. 4:3.
Natuurlijk is het goed om nabestaanden te bezoeken ten einde troost en hulp te bieden. Of men dit doet tijdens de bezoekuren in een rouwkamer of anderszins is een kwestie van persoonlijke keuze. Het in acht nemen van lange rouwperioden en het houden van nachtelijke waken is echter geen christelijk gebruik.