Wat is er met de steden aan de hand?
„STAKING! Staking! Staking!” De mannenstemmen die de vergaderruimten van het gemeentehuis van San Francisco met dit gescandeerde geroep vulden, behoorden toe aan de stedelijke politiemannen, een groep die in de geschiedenis van de stad nog nooit tot een dergelijk spektakel was overgegaan.
Reeds voordat op die bewolkte augustusdag in 1975 het vale daglicht was doorgebroken, waren hier al andere incidenten aan voorafgegaan, waren twee agenten door een woedende automobilist aangereden en had er één een slag opgelopen met een honkbalknuppel, waren anderen vanuit hinderlagen onder vuur genomen, en had men daarna het vreemde schouwspel kunnen waarnemen van politieagenten die straatlantaarns stukschoten om niet als gemakkelijk doelwit te dienen. En ondertussen trokken de misdadige en gemakzuchtige elementen van de stad, van parkeerovertreders tot moordenaars, profijt van de afwezigheid van de politie.
Achter deze beroering en een eveneens dreigende staking van het brandweerpersoneel school een grootscheepse onenigheid aan de top, tussen burgemeester, wethouders, politie en brandweerlieden: op welk deel van de uitdijende „uitgavenkoek” deze wetshandhavers en vuurbestrijders recht hadden, in verband met deze kwestie in staking te gaan.
„Een hele stad werd gegijzeld en voor een losprijs vastgehouden”, was het commentaar van rubriekschrijver W. Safire in de New York Times. „De losprijs werd betaald en nu patrouilleren de afpersers weer door de straten om erop toe te zien dat niemand anders de wet overtreedt.”
Aan de andere kant beweren ambtenarenbonden in steeds meer steden dat er hun helaas geen andere weg openstaat om datgene te verkrijgen waar zij recht op menen te hebben; met het gevolg dat nu stad na stad wordt lamgelegd door vaak illegale stakingen van het stedelijke overheidspersoneel.
De geldklem
Aan deze zichtbare symptomen liggen veel diepere problemen ten grondslag. Menige grote stad in de V.S., Europa en elders in de wereld raakt geklemd in een „financiële bankschroef”: aan de ene kant de explosieve looneisen van de georganiseerde gemeenteambtenaren plus de snel oplopende kosten van alles wat een stad zich moet aanschaffen, en aan de andere kant de aanzwellende groep noodlijdende burgers die steeds meer hulpverlening eisen terwijl de inkomsten steeds meer dalen.
Deze „financiële bankschroef” klemde zich begin vorig jaar in een dodelijke greep rond de zogenaamde „financiële hoofdstad van de wereld”, de stad New York. In tien jaar tijd waren de uitgaven meer dan verdrievoudigd. Zelfs na een onbarmhartige reorganisatie waardoor duizenden ambtenaren overbodig werden en na fanatieke activiteiten van het haastig geformeerde hulpgemeentebestuur om de kas te spekken, bleef de stad week na week onder de dreiging van een financieel bankroet leven. En toen de staat New York te hulp snelde, geraakte ook deze ogenblikkelijk in een financieel steeds wankeler positie.
De economische schokgolven breidden zich snel uit. In het financiële blad Business Week stond als commentaar:
„De problemen van de stad New York vergiftigen voor iedereen de bron. . . . Het is nu al zo dat Amerikaanse staten en steden — zelfs die welke niet in financiële problemen verkeren — moeilijkheden ondervinden wanneer ze geld willen lenen en hogere prijzen moeten betalen wanneer hun dit nog lukt. . . . Veel steden en staten bemerken dat ze onvermijdelijk afglijden naar hetzelfde dilemma als waarin de stad New York verkeert: of de uitgaven en diensten beknotten . . . of hun steeds wankeler wordende financiële stelsel in elkaar zien storten.”
Dringende kreten om regeringshulp wekten in een ander financieel blad de vraag: „Uncle Sam kan New York uit de problemen halen, maar wie doet dat met Uncle Sam?” De federale regering van de Verenigde Staten is haar schuldeisers al bijna tweemaal zoveel schuldig als ze jaarlijks aan belasting binnenkrijgt, terwijl New York net iets meer dan een jaarinkomen schuld heeft!
Bovendien is een groot deel van de wereldeconomie eveneens gefundeerd op dikke lagen van krediet. Veel analisten beschouwen de toestand in New York dan ook als een weerspiegeling van de wereldkredietstructuur in miniatuur. „Krediet is geloof”, aldus een bekende Newyorkse functionaris. „Geloof berust op het vermogen van een lener om terug te betalen. Wanneer een belangrijke lener als New York dat vermogen niet meer bezit, is dat van invloed op alle krediettransacties waar maar ook.”
Achter dit financiële dilemma, schuilen tal van diepgewortelde stadsproblemen die met de beste wil van de wereld niet willen verdwijnen: De langzame „verkrotting” van de binnenstad (die de vlucht van de „middengroepen” naar buiten verhaast), de opstandiger houding van ambtenaren, het toenemende aantal mensen dat op sociale uitkeringen aanspraak maakt, het verval van huizen, de vervuiling, het geweld en de toenemende misdaad. Zulke problemen hebben de neiging zich onevenredig sterk in grote steden te concentreren en zich in veel gevallen zelfs steeds hardnekkiger aan te dienen.
Een wereldomvattende ziekte
„New York is gewoon het eerst getroffen”, aldus H. W. Maier, burgemeester van Milwaukee. „Alle grote steden zitten in hetzelfde schuitje als New York. Het is slechts een kwestie van tijd.” En inderdaad, hoewel de situatie en het accent van de problemen van land tot land en van stad tot stad mogen verschillen, hebben veel grote steden met moeilijkheden te kampen. Honderden steden in Japan „verkeren op de rand van een ’bankroet’”, aldus de Japanse Daily Yomiuri, „terwijl de stijging van de uitgaven een sneeuwbaleffect vertoont”. — 5 oktober 1975.
De omvang van de grote-stadsproblematiek wordt al aangegeven door het feit dat over de gehele wereld 116 steden sinds 1950 tot de categorie van „steden met meer dan een miljoen inwoners” zijn gaan behoren, terwijl er daarvoor eeuwen nodig waren om tot vijfenzeventig steden van die grootte te komen. Het snelst ontstaan deze metropolissen in „derde wereld”-landen, die ze het minst kunnen gebruiken en waar ze vaak behalve met bovengenoemde „westerse” problemen ook met hun eigen cultuurproblemen te kampen hebben.
„Reeds een derde van de mensen die Manila, Caracas, Kinsjasa en Caïro bevolken, zijn feitelijk geen echte burgers, maar onwettige zwervers, die in tenten, bouwsels van vaten of in hutten zonder riolering of water wonen”, aldus de Milwaukee Journal. „De deskundigen zien geen oplossing voor de sloppenwijken en krottenbuurten die in veel landen vóór 1980 de voornaamste stedelijke bebouwing zullen uitmaken.”
Een blik in het verleden onthult echter dat het stadsleven toen vaak heel anders was. In de Sunday Times van Lagos (Nigeria) schreef K. Akinsemoyin: „Ik kan me nog goed de tijd herinneren dat Lagos Island de trots van Nigeria was. Dat was in mijn jongensjaren, nu zo’n 40 jaar geleden. . . . De mensen waren vriendelijk, behulpzaam, goed gemanierd en gastvrij.” Nu is zijn geboortestad, volgens zijn bedroefde beschrijving, „snel bezig de reputatie te verwerven een van de smerigste steden ter wereld te zijn.”
Veel oudere stadsbewoners zullen ongetwijfeld dezelfde gedachten over hun stad hebben. Maar hoe komt het dat voorheen vibrerende centrums van beschaving thans met ernstige moeilijkheden worden bedreigd? Kleeft er aan grote steden een fundamenteel gebrek?
[Illustratie op blz. 4]
GEVANGEN IN DE GELDKLEM
ARBEIDSLONEN
STADHUIS
KOSTEN SOCIALE DIENSTEN