Onze mysterieuze endocriene klieren
STELT u zich het centrale verkoopkantoor voor van een aantal handelsondernemingen. De acht sleutelpersonen op het kantoor staan door middel van telefoon en persoonlijke vergaderingen voortdurend met elkaar in contact. Elk lid heeft zijn eigen werkterrein — de een zorgt voor de gezamenlijke groei van de ondernemingen, een ander regelt de verkoop, weer een ander is voor het oplossen van moeilijkheden, er is iemand die zich bezighoudt met de concurrentie, en er zijn personen voor het researchwerk, het maken van reclame, enzovoort. Dat niet alleen, maar elk oefent volgens een ingewikkeld systeem controle uit op de organisatie en houdt deze in evenwicht door de één aan te sporen meer te gaan doen en de ander te zeggen dat hij zijn activiteit moet verminderen. En allen werken onder de leiding van een onzichtbare mysterieuze meester, die zij alleen horen maar nooit zien.
Het systeem van de endocriene klieren in het menselijk lichaam komt enigszins met bovenstaande beschrijving overeen. Deze acht klieren vervaardigen ontzettend krachtige chemische verbindingen, hormonen genaamd (afgeleid van het Griekse hormaoo, wat „opwekken tot activiteit” betekent). Deze chemicaliën komen door absorptie in de bloedbaan en worden niet, zoals bij de transpiratie- of speekselklieren, door middel van afvoerbuizen afgescheiden. Vandaar ook hun naam endocriene klieren, wat hetzelfde is als „klieren met inwendige afscheiding”.
Deze afscheidingsprodukten of hormonen oefenen invloed uit op de chemische huishouding in het lichaam en brengen daar wonderlijke dingen tot stand. Oestradiol, afkomstig van de eierstokken, maakt op de juiste tijd van een meisje een vrouw. Progesteron, van dezelfde klieren afkomstig, telegrafeert naar de baarmoeder de boodschap zich gereed te maken om als ontvangster op te treden voor een eventueel langskomende bevruchte eicel. Insuline van de alvleesklier regelt de omzetting van lichaamssuiker in energie. Hormonen van de hypofyse hebben controle op de groei van het skelet. Te veel hormoon maakt van de mens een reus, te weinig een dwerg. Adrenaline oefent onder andere invloed uit op de bloeddruk en op de hoeveelheid pigment in de huid.
Een van de verbazingwekkende eigenschappen van de klieren is hun economische werking. De endocriene klieren zijn op zichzelf genomen bijzonder klein — de vier bijschildklieren in de keel zijn nauwelijks groter dan tarwekorrels, en de hypofyse aan de onderzijde van de hersenen heeft de grootte van een flinke erwt. Niet alleen uit de grootte van de klieren, maar ook uit de hoeveelheid en de sterke werkzaamheid van de produkten die ze afscheiden, kan men opmaken dat het economisch werkende scheikundigen zijn. De bijnieren scheiden in een heel mensenleven ongeveer een theelepel hormoonstoffen af. En de hoeveelheid hormonen die de schildklier per dag produceert is te gering om met gewone instrumenten te kunnen wegen.
De vier minder belangrijke klieren
Er zijn vier klieren in ons chemische verkoopkantoor die een wat minder belangrijke rol schijnen te spelen dan de andere vier. Een van deze vier is de pijnappelklier, die achter de hypofyse aan de onderkant van de hersenen ligt. Het is nog niet helemaal duidelijk wat zijn precieze functie is, hoewel men vermoedt dat hij invloed heeft op de seksuele ontwikkeling van de mens.
De bijschildklieren, die vast zitten aan de schildklier in de keel, regelen de hoeveelheid calcium en fosfor in het bloed. Ze veroorzaken zelden last, maar als er door deze klieren niet genoeg hormoon wordt geproduceerd, zakt de calciumconcentratie in het bloed, terwijl de hoeveelheid fosfor stijgt. Iemand kan dan nerveus worden en last krijgen van spierkrampen en stuiptrekkingen. De bijschildklieren zijn klein en korrelvormig, maar hoewel ze tot de kleinste van de endocriene klieren behoren, zijn ze noodzakelijk voor het leven van het organisme. Als ze worden verwijderd, treedt de dood in ten gevolge van tetanie of spierkramp, tenzij men calcium toegediend krijgt.
De thymus is een dubbele klier die in het bovenste deel van de borstholte ligt en bestaat uit sponsachtig weefsel. Hij leidt de verdediging van het lichaam tegen ziektekiemen. Na de puberteit blijft hij ongeveer even groot als voorheen, maar krijgt een vetachtige structuur en houdt klaarblijkelijk op te functioneren.
„Voor een kind zonder thymus”, zo stond in het tijdschrift Newsweek, „ziet de toekomst er somber uit”. Men zegt dat een kind dat zonder thymus wordt geboren — wat heel zelden voorkomt — op de leeftijd van twee jaar aan allerlei vormen van infectie zal sterven. De thymus speelt dus klaarblijkelijk een belangrijke rol bij de ontwikkeling van antilichamen, die de baby beschermen tegen ziekten.
De alvleesklier scheidt insuline af om de opneming van suiker in het lichaam te regelen. Als deze klier ophoudt te werken, hoopt de suiker zich op in het bloed en wordt dan met de urine uitgescheiden; de patiënt lijdt aan suikerziekte.
De vier belangrijker klieren
De geslachtsklieren zijn belangrijk, maar niet van essentieel belang voor het leven. De belangrijkste functie van de eierstokken bij de vrouw is het voortbrengen van eicellen, maar behalve dat vervaardigen ze ook nog twee hormonen, oestradiol en progesteron. Gedurende de gehele vruchtbare periode van de vrouw wordt slechts een paar milligram oestradiol afgescheiden, toch is deze hoeveelheid voldoende om een meisje tot een vrouw te vormen en ervoor te zorgen dat er ongeveer elke maand een gerijpte eicel vrijkomt.
Onderzoekingen hebben uitgewezen dat de vrouwelijke oestrogene hormonen bij beide seksen „aderverkalking” kunnen tegengaan. Ongetwijfeld gebruikt het lichaam geslachtshormonen nog voor andere doeleinden dan alleen de voortplanting.
De mannelijke testes of zaadballen produceren behalve sperma ook het hormoon testosteron, dat een belangrijke rol speelt bij de opneming van eiwitten, het genezen van beenderen en de bloedstolling.
De hypofyse, gelegen aan de onderzijde van de hersenen, is de meesterscheikundige. Hij scheidt minstens acht actieve chemische verbindingen af. Een van deze houdt verband met het volledige voortplantingsmechanisme van de vrouw — de rijping van de eicellen in de Graafse follikels (in de eierstokken), de aanmaak van oestradiol, de menstruele cyclus, de afscheiding van prolactine om de melkproduktie voor de pasgeboren baby op gang te brengen, enzovoort.
Een ander hormoon dat afkomstig is van de hypofyse regelt de groei. Ook is er een hormoon dat de bijschildklier stimuleert en een hormoon dat als stimulator optreedt voor de bijnieren. Via andere hormonen regelt de hypofyse ook de hoeveelheid urine die dagelijks wordt uitgescheiden en het zoutevenwicht in het lichaam. Wat een veelzijdige en nauwkeurig werkende meesterscheikundige is de hypofyse!
De schildklier is het gaspedaal van het menselijk lichaam! Hij versnelt of vertraagt ons levenstempo. Wanneer de schildklier te weinig activiteit ontplooit, neemt zowel de fysieke als de geestelijke energie van de mens af. De huid is misschien droog, het haar valt uit en men is overgevoelig voor kou. Als daarentegen de activiteit van de schildklier bij iemand te groot is, wordt hij nerveus en verliest gewicht ondanks een verhoogde eetlust, hij kan geen warmte meer verdragen en heeft last van hartkloppingen. Als de schildklier van een vrouw gedurende haar zwangerschap niet goed werkt, kan dit tot gevolg hebben dat het ongeboren kind een cretin wordt en in geestelijke en lichamelijke ontwikkeling achterblijft.
De schildklier — tijdens de volwassenheid de grootste endocriene klier — maakt een jodium-bevattend hormoon dat van invloed is op de snelheid waarmee het lichaam voedsel in energie omzet. Als er niet voldoende jodium in het dieet aanwezig is voor een juist functioneren van de schildklier, leidt dit tot vergroting van de klier, ook wel struma genoemd. Om een dergelijk gebrek te voorkomen, wordt daarom aan veel soorten van keukenzout jodium toegevoegd.
De bijnieren rusten als twee kronen elk bovenop een nier. De bijnieren bestaan uit twee delen, het bijniermerg (de binnenkern) en de bijnierschors (de buitenschil). Het bijniermerg scheidt, wat men wel noemt, het „noodhormoon” — adrenaline — in het bloed af, waardoor het lichaam in staat is aan plotselinge spanningen het hoofd te bieden.
De bijnierschors, die een essentiële rol speelt bij de instandhouding van het organisme, produceert meer dan een dertigtal verschillende hormonen, allemaal steroïden. Deze hormonen dienen verschillende doeleinden, zoals de regeling van het zout- en bloedsuikergehalte in het lichaam, het remmen van ontstekings- en het onderdrukken van overgevoeligheidsreacties.
Deze endocriene klieren, die als een chemisch verkoopkantoor op zulk een perfecte wijze de lichaamsfuncties regelen, behoren beslist tot de wonderbaarlijke dingen hier op aarde die ervan getuigen het precieze en ingenieuze werk van een meester-Ontwerper te zijn. Het is geloofwaardiger dat een horloge — op zichzelf al een ingewikkeld mechanisch geheel — door toeval is ontstaan, dan dat de oneindig gecompliceerde endocriene klieren toevallig zijn begonnen te werken; en dit wordt nog onwaarschijnlijker als men bedenkt dat alle klieren vanaf het begin volmaakt moeten werken, wil het lichaam normaal kunnen functioneren — ja, wil het zelfs in leven blijven!
[Kader op blz. 19]
(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)
OVERZICHT VAN DE FUNCTIES DER ENDOCRIENE KLIEREN
KLIER: Pijnappelklier
LIGGING: hersenen
ENIGE FUNCTIES: helpt bij het seksueel volwassen worden
GEVOLGEN VAN EEN VERKEERD FUNCTIONEREN: abnormale seksuele ontwikkeling
KLIER: Hypofyse
LIGGING: hersenen
ENIGE FUNCTIES: regelt het zoutgehalte, de huidkleur en de groei van het skelet; heeft een regelende invloed op de meeste orgaansystemen in het lichaam
GEVOLGEN VAN EEN VERKEERD FUNCTIONEREN: overproduktie van hormonen: reuzengroei, abnormale seksuele ontwikkeling
onderproduktie van hormonen: dwerggroei, achterblijven in seksuele ontwikkeling
KLIER: Schildklier
LIGGING: keel (in de omgeving van de adamsappel)
ENIGE FUNCTIES: regelt de stofwisseling
GEVOLGEN VAN EEN VERKEERD FUNCTIONEREN: overproduktie van hormonen: nervositeit, gewichtsverlies, hartkloppingen
onderproduktie van hormonen: traagheid, haaruitval, overgevoeligheid voor kou
KLIER: Bijschildklieren
LIGGING: bij de schildklier
ENIGE FUNCTIES: de regeling en handhaving van een normale calciumspiegel van het bloed
GEVOLGEN VAN EEN VERKEERD FUNCTIONEREN: overproduktie van hormoon: stijging calciumspiegel, mogelijk leidend tot de vorming van nierstenen
onderproduktie van hormoon: calciumspiegel daalt; nervositeit
KLIER: Thymus
LIGGING: boven in de borstholte
ENIGE FUNCTIES: verdediging tegen ziektekiemen
GEVOLGEN VAN EEN VERKEERD FUNCTIONEREN: vatbaarheid voor infecties
KLIER: Alvleesklier
LIGGING: buikholte (achter de maag)
ENIGE FUNCTIES: produceert insuline, dat de omzetting regelt van lichaamssuikers in energie; produceert tevens spijsverteringsenzymen
GEVOLGEN VAN EEN VERKEERD FUNCTIONEREN: overproduktie van insuline: laag bloedsuikergehalte
onderproduktie van insuline: suikerziekte
KLIER: Bijnieren
LIGGING: op de nieren
ENIGE FUNCTIES: stellen het lichaam in staat zich aan plotselinge spanningen aan te passen; remmen ontstekings- en onderdrukken overgangsreacties
GEVOLGEN VAN EEN VERKEERD FUNCTIONEREN: moeite om aan de spanningen en problemen van het leven het hoofd te bieden
KLIER: Geslachtsklieren (testes, eierstokken)
LIGGING: man: balzak
vrouw: bekken
ENIGE FUNCTIES: de testes produceren sperma en geven de man een mannelijk voorkomen; de eierstokken produceren eicellen en geven de vrouw een vrouwelijk voorkomen
GEVOLGEN VAN EEN VERKEERD FUNCTIONEREN: steriliteit en tal van andere lichamelijke verschijnselen die verband houden met de seksuele ontwikkeling
[Diagram op blz. 17]
(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)
PIJNAPPELKLIER
HYPOFYSE
SCHILDKLIER, BIJSCHILDKLIEREN
THYMUS
BIJNIEREN
ALVLEESKLIER
EIERSTOKKEN (VROUW)
TESTES (MAN)