De Lap — nog steeds dezelfde?

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN ZWEDEN

ALS u het Scandinavische schiereiland op een kaart bekijkt, zult u opmerken dat het een beetje op een springende leeuw lijkt. Het lagere deel van Noorwegen is dan de kop, en de achterdelen van de „leeuw”, met inbegrip van de staart, steken ver boven de poolcirkel uit. Dit gebied ten noorden van de poolcirkel, te zamen met een landstrook langs het berggebied aan weerszijden van de Noors-Zweedse grens, tot op een afstand van ongeveer 480 kilometer ten zuiden van de poolcirkel, is het land van de Lappen.

De Lappen noemen zichzelf Samelat of Samen. Hier in Zweden worden de namen Lappen en Samen ongeveer gelijk gebruikt.

Voor iemand uit het zuiden die een bezoek aan Lapland brengt, zal het uitgestrekte, woeste gebied met zijn koude klimaat er onbewoonbaar uitzien. Maar reeds lang voor de gewone tijdrekening heeft zich hier een volk gevestigd dat sedert die tijd moedig heeft gevochten voor zijn bestaan en — met succes! — de strijd heeft aangebonden met de honger en de kou.

Er wonen nu in Lapland ongeveer 35.000 Lappen, die, als het aan hen ligt, nooit zullen weggaan. Enkele duizenden Lappen volgen nog de traditionele, nomadische levenswijze en verhuizen in de lente met hun reusachtige rendierkudden van hun wintergebieden in de bossen naar de schilderachtige weidegronden in de bergen en langs de fjorden.

Door de eeuwen heen dezelfde gebleven

Een bijzonder kenmerk van de Lap is dat zijn manier van leven in de loop der eeuwen weinig veranderingen heeft ondergaan. Sommige kenmerkende bijzonderheden van de Lappen, die de Romeinse geschiedschrijver Tacitus reeds in 98 G.T. opmerkte, kan men nog steeds bij hen terugvinden.

Tacitus heeft hen beschreven als een volk zonder bezittingen, gekleed in huiden, slapend op de kale grond in van takken gemaakte hutten, en levend van de jacht.

Later, in de zesde eeuw, voegde een schrijver aan deze beschrijving toe dat zij bijna als dieren met de dieren leefden en geen wijn dronken. Enkele eeuwen later maakte een andere geschiedkundige de opmerking dat zij zeer bekwaam waren in het lopen over sneeuwvlakten op „gebogen stukken hout”. Hij schreef ook dat zij sterk verbonden waren met een bepaalde, op een hert gelijkende diersoort, een vel droegen dat als een tunica tot op hun knieën hing en in een vreemd land woonden waar zowel ’s zomers als ’s winters sneeuw lag. Omstreeks 1200 G.T. verklaarde een kroniekschrijver dat de Lap op zijn zwerftochten zijn woning met zich meedroeg en veel verstand had van toverij.

Dergelijke berichten hebben door de eeuwen heen de nieuwsgierigheid van de mensen gewekt, en het is frappant dat veel details uit die vroegere beschrijvingen heel goed ingepast kunnen worden in het beeld dat wij nu van het leven en de gewoonten van de Lap hebben. Laten wij dat beeld eens nauwkeuriger gaan bekijken.

De behuizing

Een groot deel van de Lappen die een moderne levenswijze zijn begonnen, is nog geboren in de traditionele Lappenwoning, de kåta, een vreemde, wigwamachtige hut. Zover men in de geschiedenis kan nagaan, hebben de Lappen dit verplaatsbare huis altijd gebruikt. De kåta kan op ieder geschikt stukje grond worden opgezet waar de Lappenfamilie voor een ogenblik met haar rendierkudden wenst halt te houden. Gewoonlijk wordt het materiaal van de hut op sleden vervoerd, en in minder dan een uur kan hij worden opgezet. Het frame bestaat uit in de rondte geplaatste palen die kegelvormig naar elkaar toe zijn gezet en daarna vastgemaakt, waardoor er een ronde vloer ontstaat en bovenin een rond gat voor de rook en de ventilatie. Dit frame wordt bedekt met stukken turf, of met zelfgeweven zeildoek.

Laten wij in gedachten eens door de lage, nauwe opening naar binnen stappen en om ons heen kijken. Er zijn berketakjes op de grond gestrooid, en daaroverheen heeft men als tapijt enkele rendierhuiden gelegd, waarop men overdag kan zitten en ’s nachts kan slapen. In het midden is een open vuurplaats omgeven met stenen. Het interieur is eenvoudig maar ademt een sfeer van warmte en gezelligheid, wat nog wordt versterkt door de gemengde geur van rook, gedroogd rendiervlees, koffie en berketakjes.

Voordat u gaat zitten, dient u wel eerst te weten dat elk gezinslid van de Lappenfamilie een vaste zitplaats heeft rond het vuur. De vrouw zit altijd helemaal achterin de kåta, haar man zit naast haar, en de kinderen zitten aan één kant dichter naar de opening toe. De andere kant van de kåta is voor de opgroeiende kinderen, het personeel en de gasten. Misschien wilt u zo goed zijn aan die kant plaats te nemen.

De oorsprong van de Lappen

Als u uw kleine, gedrongen gastheer met zijn door weer en wind getaande huid zou vragen waar zijn voorouders oorspronkelijk vandaan kwamen, zal hij waarschijnlijk zijn hoofd schudden en u vertellen dat het verleden van zijn volk volkomen in nevelen is gehuld. Velen zijn echter de mening toegedaan dat zij oorspronkelijk uit het oosten zijn gekomen en dat zij over de uitgestrekte steppen van Azië zijn getrokken, door Rusland heen, tot zij uiteindelijk het onherbergzame gebied van noordelijk Europa hadden bereikt. Hun taal, het Laps, is verwant aan de taal die in Finland wordt gesproken. Men neemt dan ook aan dat zij de oorspronkelijke bewoners van Finland zijn geweest.

In overeenstemming met wat er in de oude kronieken staat, zal uw gastheer u vertellen dat zijn voorouders leefden van de jacht en de visserij. Het land wemelde van de rendieren, beren, vossen, veelvraten en wilde vogels. En in de meren en rivieren zat het vol met zalm en forel. Van oorsprong was het rendier een in het wild levend dier, maar later ontdekten de Lappen dat de dieren graag in kudden leefden, bij elkaar konden worden gebracht en tam gemaakt konden worden.

Hun bron van bestaan — het rendier

Het tamme rendier verzekerde de Lap van voldoende vlees, melk en kleding. Zo werd het rendier voor de Lap van een natuurlijke hulpbron tot zijn meest waardevolle bezitting, zijn kapitaal, en dit geldt nog tot op de dag van vandaag. Hij telt zijn rijkdom niet in de hoeveelheid geld die hij heeft, maar in het aantal rendieren dat hij zijn eigendom kan noemen. Een rijke Lap bezit vaak duizend of meer dieren. En omdat zijn behoeften heel gering zijn, zal hij zijn kudde vaak kunnen uitbreiden door de opbrengsten die hij ontvangt van de verkoop van rendiervlees of -huiden, of van de gereedschappen die vervaardigd zijn uit rendierhoorn en -been. Alles wat van het rendier afkomstig is, wordt op de een of andere manier gebruikt.

De Lap is dus erg afhankelijk van zijn rendieren. Hij is zelfs gedwongen de dieren te volgen waarheen ze maar verkiezen te gaan; het is voor hem bijna onmogelijk de kudde tegen te houden wanneer deze heeft besloten te gaan trekken. Dat is tevens een van de redenen waarom de Lap nog steeds zijn oude levenswijze volgt — volgens het onveranderlijke natuurlijke ritme, aangepast aan de jaarlijkse beweging van de rendierkudden, die in de lente en zomer naar de bergen trekken, waar de kalveren worden geboren, en in de late herfst en winter terugkeren naar de weidegronden in de bosrijke streken en langs de kust.

Rendieren kunnen zich geweldig snel over de sneeuwvlakten voortbewegen. Tevens zijn het verbazend goede zwemmers, zodat men, wanneer de grote trek naar de kust plaatsvindt, duizenden rendieren over de meren en fjorden kan zien zwemmen.

De Lap heeft verschillende vervoersmethoden ontwikkeld om ondanks zijn korte benen en kleine voeten zijn kudde te kunnen volgen. Reeds vanaf de oudheid heeft hij gebruik gemaakt van wat de kroniekschrijvers „gebogen stukken hout” noemden, dat wil zeggen, ski’s. Sommige autoriteiten hebben zelfs de veronderstelling geuit dat de Lap de ski heeft uitgevonden.

Een ander kenmerkend Laps vervoermiddel is de Pulka, een kleine, kano-vormige slee, met ruimte voor slechts één persoon, die getrokken wordt door een rendier. Het rendier is een gewillig trekdier en in staat om grote afstanden over de besneeuwde heuvels en bergen af te leggen.

Hun kleding

Kijkt u nu eens naar de typische kleding van de Lap. Hier in de poolstreken is warme en praktische kleding een noodzaak. Daar de Lap volkomen afhankelijk is van het rendier, zijn zijn kleren hoofdzakelijk gemaakt van rendierhuiden. ’s Zomers onthaarde en gelooide huiden, en in de winter huiden met heerlijk warm bont. Rendierhuid waarop de bontlaag nog aanwezig is, behoort tot de warmste kledingsoorten en is reeds generaties lang bij de Lappen in gebruik.

Hoewel de Lappen die zich ergens vast hebben gevestigd, gebruik maken van wat de moderne confectie-industrie levert, dragen de trekkende Lappen nog steeds hun vrolijk gekleurde, traditionele kleding waarin de kleuren rood, geel, groen en helder blauw zijn verwerkt, kleuren die prachtig afsteken tegen de ongerepte witheid van de sneeuw. In heel Lapland is de traditionele kleding voor mannen en vrouwen vrijwel gelijk.

Zou u graag eens een typisch Lappenkostuum willen aantrekken? Dan moet u een broek aandoen van gelooide huid, beenbedekkingen omdoen van rendierbont die tot boven de knieën reiken, en bontlaarzen aantrekken met stompe neuzen, die met rode enkelbanden worden vastgemaakt; daarna doet u een blauwe tunica aan van stof, vaak geborduurd met rood en geel, en tot slot zet u een vrolijk versierde baret — of in het geval van vrouwen een klein rood mutsje — op en doet u een gordel om. Bij speciale gelegenheden draagt men rijk bewerkte leren gordels die overvloedig bezet zijn met kleine vierkantjes van zuiver zilver. Aan de riem hangt altijd een lang mes dat bijna voor alle doeleinden wordt gebruikt, van het wegschrapen van de sneeuw aan de onderkant van de sleeën tot het slachten en eten van rendieren toe.

Het voedsel

Hoewel het rendier een planteneter is, die zich ’s winters met korstmos en in de zomer met groene kruiden en gras voedt, is de trekkende Lap zelf bijna uitsluitend een vleeseter. Daar hij niet in staat is de bevroren grond te bewerken en graan of groenten te verbouwen, leeft hij van vlees en vis. Hij heeft gedurende het grootste deel van het jaar geen problemen met invriezen, want de winter duurt negen maanden, en bovendien weet hij hoe hij vis en vlees door drogen en inzouten kan goedhouden.

Als u voor een maaltijd zou worden uitgenodigd, zou deze waarschijnlijk beginnen met een of twee koppen sterke koffie. De Lappenvrouw doet sneeuw in een ketel en smelt deze boven het vuur. Daarna wordt er eerst wat zout in het water gedaan en dan de met de hand gemalen koffie.

Na de koffie wordt er meestal een kop hete bouillon geserveerd, bestaande uit sneeuwwater waarin stukjes rauw rendiervlees en enige beenderen zijn gekookt; de bouillon wordt klaargemaakt in een ijzeren pot die aan een aan het dak vastgemaakte ketting boven het vuur hangt. Nadat u uw kop hebt geleegd, zal de gastvrouw u waarschijnlijk uitnodigen uw vingers in de pot te dopen en er een stuk vlees uit te halen, dat u dan met uw vingers kunt opeten.

Na een maaltijd wordt het samenzijn gewoonlijk voortgezet met een rustige conversatie, waarin lange pauzes optreden. Het komt maar zelden voor dat een Lap veel praat. Hij mag graag stil zitten luisteren. Hij behoort niet tot de onderhoudende gastheren. Ook bespeelt hij geen enkel muziekinstrument. Als een Lap echter in een goede stemming is, kan het gebeuren dat hij zingt of joika’t, zoals hij het noemt. Dit is een zeer vreemde wijze van zingen die kenmerkend is voor de Lappen, en hoewel de muziek slechts vier of vijf tonen kent, kan ze toch zeer melodieus zijn. De woorden ontstaan gewoonlijk op het moment zelf, zodat ze vaak uiting geven aan de diepere gevoelens van de zanger.

Hun religie

De Lappen zijn zeer religieus ingesteld, en in de loop der tijd hebben er zich in hun geloofswereld vele veranderingen voltrokken. Lappen geloofden vroeger in een vorm van toverij, het sjamanisme genaamd. De medicijnman of sjamaan sloeg op trommels om de toekomst te voorspellen. Bij het gebruik van de magische trommel liet men een ring, een stukje hoorn of een ander soort van „aanwijzer” dichtbij een van de symbolen stoppen die op de bovenkant van de trommel waren geschilderd — een soort van „Ouija”-bord dus.

Hun geloof in de heidense godheden was zo sterk dat zij zelfs lang nadat zij in naam christenen waren geworden, deze goden nog eer bewezen. Aan het eind van de zeventiende eeuw berichtte een geleerde, genaamd Johannes Schefférus, dat de Lappen ’schuldig waren aan het vermengen van hun gefingeerde goden met God en Christus en hun gelijke eer en aanbidding gaven, alsof God en de Duivel een overeenkomst hadden gesloten over de verdeling van de aanbidding die zij elk moesten ontvangen’.

Het duurde, zelfs nadien, nog lang voordat de Lappen er geheel mee ophielden offers te brengen aan de verschillende houten en stenen beelden die hun favoriete heidense godheden voorstelden. En het is pas sinds betrekkelijk korte tijd dat de rook van hun altaarvuren niet meer in de koude, stille lucht omhoogkringelt. Zelfs tot op de dag van vandaag zijn er onder de Lappenbevolking sporen waar te nemen van oude bijgelovige ideeën.

De afgelopen tientallen jaren is ook de waarheid betreffende Gods koninkrijk door Jehovah’s getuigen onder de Lappen bekendgemaakt, maar tot nu toe hebben maar zeer weinigen deze aanvaard.

Hoewel de Lap in deze tijd in nauw contact staat met de moderne, geïndustrialiseerde maatschappij in het zuiden en ook van enige uitvindingen van de moderne samenleving gebruik maakt, heeft hij op een wonderbaarlijke wijze zijn kenmerkende bijzonderheden, zijn taal, zijn gedachten en zijn gewoonten behouden. Ja, wat meer is: hij wil dit alles blijven behouden. Hij wil op zichzelf blijven, onveranderd, ja, . . . altijd dezelfde.

[Kaart op blz. 20]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

DE ATLANTISCHE OCEAAN

noordpoolcirkel

NOORWEGEN

ZWEDEN

FINLAND

RUSLAND