Een les uit de Romeinse geschiedenis
„INDIEN ik, gelijk mensen, te Efeze met wilde beesten heb gevochten.” Sommigen denken dat deze in 1 Korinthiërs 15:32 opgetekende woorden betekenen dat de apostel Paulus ertoe veroordeeld was in een Romeinse arena te vechten. Of dit nu wel of niet zo was, gevechten op leven en dood in arena’s waren in die tijd heel gewoon. Wat vertelt de geschiedenis ons over de arena en de evenementen die daar plaatsvonden?
Als christenen willen we ons geweten graag naar Jehovah’s manier van denken vormen, wat ons kan helpen beslissingen te nemen in verband met het amusement dat tegenwoordig geboden wordt. Beschouw bijvoorbeeld eens hoe God geweld beziet, zoals wordt weerspiegeld in de woorden: „Word niet afgunstig op de man van geweld, en kies geen enkele van zijn wegen” (Spreuken 3:31). De vroege christenen beschikten over die raad om hen te leiden toen velen rondom hen enthousiast werden over Romeinse gladiatorengevechten. Laten we bij het beschouwen van wat er bij zulke evenementen gebeurde, eens letten op de duidelijke les voor christenen in deze tijd.
Twee gewapende gladiatoren staan tegenover elkaar in een Romeinse arena. Bij de eerste slagen van zwaard op schild schreeuwt het uitzinnige publiek hun favoriet aanmoedigingen toe. Het is een wanhopig gevecht. Al snel gooit een van hen, die gewond is en niet meer in staat om door te vechten, zijn wapens neer en knielt, waardoor hij zijn nederlaag erkent en om genade smeekt. Het geschreeuw zwelt aan tot een climax. Sommigen in het publiek roepen dat hem genade moet worden betoond, anderen roepen dat hij moet sterven. Alle ogen zijn op de keizer gericht. Hij kan, lettend op de wensen van de menigte, de overwonnen strijder vrijlaten of, door zijn duim omlaag te steken, bevel geven tot zijn dood.
De Romeinen hadden een passie voor gladiatorenspelen. U zult misschien verbaasd zijn te vernemen dat zulke gevechten aanvankelijk bij begrafenissen van belangrijke personen werden gehouden. Men gelooft dat de gevechten hun oorsprong vonden in mensenoffers onder de Oskische of Samnitische volken in wat nu Midden-Italië is. De offers moesten de geesten van de doden gunstig stemmen. Zo’n gevecht werd een munus, of „geschenk” (meervoud: munera) genoemd. De eerste spelen in Rome waarvan melding wordt gemaakt, werden gehouden in 264 v.G.T. toen drie paar gladiatoren op de ossenmarkt vochten. Bij de begrafenis van Marcus Aemilius Lepidus werden 22 duels gestreden. Bij Publius Licinius’ begrafenis namen 60 paren het tegen elkaar op. In 65 v.G.T. stuurde Julius Caesar 320 paren de arena in.
„Aristocratische begrafenissen waren politieke zetten,” zegt de historicus Keith Hopkins, „en begrafenisspelen hadden een politieke ondertoon . . . wegens de populariteit die ze bij de kiesgerechtigde burgers genoten. Dat de gladiatorengevechten steeds grootser van opzet werden, was inderdaad grotendeels het gevolg van politieke wedijver tussen ambitieuze aristocraten.” Tegen de tijd dat Augustus regeerde (27 v.G.T. tot 14 G.T.) waren de munera royale geschenken geworden — tot vermaak van de menigte — aangeboden door rijke magistraten om hun politieke carrière te bevorderen.
Deelnemers en training
U vraagt misschien: ’Wie waren de gladiatoren?’ Het kunnen slaven geweest zijn, ter dood veroordeelde misdadigers, krijgsgevangenen, of vrijen die werden aangetrokken door de spanning of door de hoop op roem en rijkdom. Allen werden opgeleid in scholen die veel weg hadden van een gevangenis. Het boek Giochi e spettacoli (Spelen en spektakels) vermeldt dat gladiatoren in opleiding „altijd door bewakers in de gaten werden gehouden, een strakke discipline en uiterst strikte regels opgelegd kregen en bijzonder hardvochtig gestraft werden . . . Deze behandeling leidde vaak tot zelfmoord of muiterij en opstand.” Romes grootste gladiatorenschool had cellen voor ten minste duizend personen. Elke man had een specialiteit. Sommigen vochten met harnas, schild en zwaard, anderen met net en drietand. Weer anderen werden getraind om het tegen wilde beesten op te nemen in een ander geliefd spel, de jacht. Zou Paulus juist zo’n evenement hebben bedoeld?
Organisatoren van spelen konden zich tot tussenpersonen wenden die zeventien- en achttienjarigen aanwierven en hen tot gladiatoren opleidden. De handel in mensenlevens was een winstgevende onderneming. Bij een buitengewoon spektakel dat Trajanus aanbood om een militaire overwinning te vieren, waren wel 10.000 gladiatoren en 11.000 dieren betrokken.
Een dag in de arena
De ochtenden in de arena werden aan de jacht gewijd. Er konden allerlei wilde dieren de arena in worden gedreven. Het publiek genoot vooral van de combinatie van een stier en een beer. Vaak werden ze aan elkaar gebonden om te vechten totdat een van de twee stierf, waarna het andere dier door een jager werd afgemaakt. Bij andere geliefde wedstrijden werden leeuwen tegenover tijgers, of olifanten tegenover beren gesteld. Jagers lieten hun vaardigheden zien in het afmaken van exotische dieren — luipaarden, neushoorns, nijlpaarden, giraffen, hyena’s, kamelen, wolven, everzwijnen en antilopen — die uit elke hoek van het rijk werden aangevoerd en waarbij geen kosten werden gespaard.
De aankleding en de effecten maakten de jacht onvergetelijk. Rotsen, vijvers en bomen werden gebruikt om een bos na te bootsen. In sommige arena’s kwamen de dieren als bij toverslag te voorschijn, doordat ze via ondergrondse hijstoestellen en valdeuren werden losgelaten. Het onvoorspelbare gedrag van de dieren maakte de jacht interessanter, maar wat ze vooral fascinerend scheen te hebben gemaakt, was de wreedheid.
Terechtstellingen waren het volgende programmaonderdeel. Er werden inspanningen gedaan om hier iets origineels van te maken. Mythologische drama’s werden opgevoerd waarin acteurs echt stierven.
Tijdens de middagen waren er gevechten tussen verschillende groepen gladiatoren, die op een karakteristieke manier gewapend en in een verschillende techniek getraind waren. Sommigen van degenen die de lijken wegsleepten, waren gekleed als de god van de onderwereld.
Uitwerking op de toeschouwers
Het verlangen van het publiek naar actie was onverzadigbaar, dus werden aarzelende strijders met zwepen en brandijzers opgehitst. Het publiek riep: „Waarom loopt hij zo angstig het zwaard tegemoet? Waarom doodt hij met zo weinig moed? Waarom sterft hij met zo weinig enthousiasme? Met zweepslagen moet hij het slagveld op gedreven worden; met blote borst en dan nog de borst vooruit moeten zij elkaars voltreffers opvangen.” De Romeinse staatsman Seneca schrijft dat er tijdens een onderbreking de volgende mededeling werd gedaan: „Ondertussen moeten mensen gewurgd worden, anders gebeurt er helemaal niets.”
Het is niet verwonderlijk dat Seneca toegeeft dat hij „wreder en minder mens” was als hij terug naar huis ging. Die eerlijke erkenning van deze toeschouwer verdient onze serieuze aandacht. Worden toeschouwers bij sommige van de huidige sportevenementen misschien op vergelijkbare manier beïnvloed, zodat ze „wreder en minder mens” worden?
Sommigen vonden misschien dat ze al geluk hadden als ze thuiskwamen. Toen een toeschouwer een geestige opmerking over keizer Domitianus maakte, liet deze hem van zijn zitplaats slepen en voor de honden werpen. Wegens een gebrek aan misdadigers om terecht te stellen, beval Caligula dat een gedeelte van het publiek moest worden gegrepen en voor de wilde dieren moest worden geworpen. En toen de toneelwerktuigen niet volgens zijn wens werkten, gebood Claudius dat de verantwoordelijke vaklieden in de arena moesten vechten.
Fanatisme van de toeschouwers leidde ook tot catastrofes en rellen. Een amfitheater net ten noorden van Rome stortte in en naar verluidt kwamen duizenden mensen om. Tijdens een spektakel in 59 G.T. in Pompeji brak er een rel uit. Tacitus vermeldt dat de conflicten tussen de lokale menigte en rivalen uit een nabijgelegen plaats begonnen met het over en weer roepen van beschimpingen; vervolgens werd er met stenen gegooid en uiteindelijk werd het zwaard gebruikt. Verscheidenen werden verminkt of verwond, en velen werden gedood.
Een duidelijke les
Een recente tentoonstelling (Sangue e arena, „Bloed en zand”) in het Colosseum in Rome wees op hedendaagse parallellen van de munera. Opmerkelijk is dat er videobeelden werden vertoond van stierengevechten, bokswedstrijden, vreselijke ongelukken in auto- en motorraces, wilde gevechten van atleten in wedstrijden en heftige gevechten onder toeschouwers. De voorstelling eindigde met een luchtopname van het Colosseum. Welke conclusie denkt u dat bezoekers moesten trekken? Hoevelen zouden er iets uit leren?
Honden-, hanen- en stierengevechten en gewelddadige sporten zijn in deze tijd in sommige landen heel gewoon. Levens worden op het spel gezet om enorme menigten bij auto- en motorsporten enthousiast te maken. En denk eens aan de dagelijkse tv-programma’s. Onderzoek in een westers land liet zien dat het gemiddelde tv-kijkende kind tegen de tijd dat het de leeftijd van tien jaar heeft bereikt, wel 10.000 moorden en 100.000 daden van agressie gezien kan hebben.
De derde-eeuwse schrijver Tertullianus zei dat het vermaak van de spelen „niet [kon] samengaan met het ware geloof en den waren dienst van den waren God”. Hij beschouwde degenen die ze bijwoonden als medeplichtigen van hen die de moorden begingen. Hoe staat het in deze tijd? Iemand kan zich afvragen: ’Laat ik me amuseren door het schouwspel van bloed, dood of geweld op tv of op het internet?’ Het is de moeite waard in gedachte te houden wat Psalm 11:5 zegt: „Jehovah zelf onderzoekt zowel de rechtvaardige als de goddeloze, en al wie geweld liefheeft, haat Zijn ziel stellig.”
[Kader op blz. 28]
Gevechten om ’de doden gunstig te stemmen’
Over de oorsprong van gladiatorengevechten zegt de derde-eeuwse schrijver Tertullianus: „De ouden meenden . . . dat zij door dit soort spel een dienst bewezen aan de doden, nadat zij het door een wat beschaafdere wreedheid hadden gematigd. Vroeger kocht men namelijk gevangenen of slaven met een slecht postuur en offerde dezen bij de begrafenissen, omdat men geloofde, dat de zielen van de gestorvenen door mensenbloed gunstig gestemd werden. Later gaf men er de voorkeur aan, dit afschuwelijk bedrijf te verbloemen, door er een vermaak van te maken. Toen bracht men mensen bijeen en onderrichtte hen zo goed en zo kwaad als het ging in het gebruik van de wapenen, die men toen had, alleen met de bedoeling, dat zij zouden leren, hoe zij zich moesten laten doden en daarna doodden zij hen op den, voor de lijkspelen vastgestelden, dag bij de grafheuvels. Zo troostte men zich over den dood met moord. Dit is de oorsprong van de gladiatorenspelen. Maar langzamerhand groeide het raffinement met de wreedheid, daar de wellust van deze menselijke wilde dieren niet bevredigd werd, als de menselijke lichamen niet ook nog door wilde dieren verscheurd werden. Wat aan de doden geofferd werd, beschouwde men als een dodendienst.”
[Illustratie op blz. 27]
Helm en scheenbeschermer van een gladiator
[Illustraties op blz. 29]
Christenen uit de oudheid vonden gewelddadig amusement onaanvaardbaar. En u?
[Verantwoording]
Boxing: Dave Kingdon/Index Stock Photography; car crash: AP Photo/Martin Seppala
[Illustratieverantwoording op blz. 26]
Phoenix Art Museum, Arizona/Bridgeman Art Library