Het geweten — Een last of een voordeel?
’IK HEB last van mijn geweten!’ Het overkomt ons vrijwel allemaal van tijd tot tijd dat wij door ons geweten worden geplaagd. Zulke gevoelens kunnen uiteenlopen van een licht onbehagen tot een hartverscheurende pijn. Een gekweld geweten kan zelfs aanleiding geven tot depressiviteit of een intens gevoel van mislukking.
Is vanuit dit perspectief bekeken het geweten dan geen last? Sommigen zullen het misschien zo bezien. Denkers in vroegere generaties beschouwden het geweten dikwijls als een ingeschapen, aangeboren functie. Velen waren van mening dat het een rechtstreeks door God zelf geschonken morele gids was. Het geweten is daarom wel betiteld als „Gods aanwezigheid in de mens”, „onze oorspronkelijke natuur” en zelfs „de stem van God”.
Maar de laatste jaren is het populair geworden te beweren dat het geweten grotendeels een verworven functie is — een gevolg van conditionering door de ouders en de maatschappij. Sommige psychologen bijvoorbeeld zeggen dat een kind voornamelijk uit angst voor straf leert zich van onwenselijk gedrag te onthouden, en zij menen dat wat wij het geweten noemen eenvoudig het overnemen van de persoonlijke waarden en opvattingen van onze ouders is. Anderen wijzen op de rol die de maatschappij in het algemeen speelt in het overdragen van normen en waarden. Sommigen bezien een knagend geweten als niets meer dan het conflict tussen wat wij graag zouden willen en wat een dwingende maatschappij van ons eist!
Alle theorieën ten spijt hebben mensen telkens opnieuw weerstand geboden aan ouders, familie en de hele samenleving omdat hun geweten hun dat gebood. Sommigen zijn zelfs bereid geweest ter wille van hun geweten hun leven te offeren! En ondanks de diepgaande verschillen tussen de culturen van de wereld worden daden als moord, diefstal, overspel, liegen en incest vrijwel universeel als verkeerd beschouwd. Zou dit er niet op duiden dat het geweten ingeschapen, aangeboren is?
Het geweten — De zienswijze van de bijbel
De enige echte autoriteit inzake dit onderwerp is Jehovah God. Tenslotte „is [hij] het die ons heeft gemaakt, en niet wijzelf” (Psalm 100:3). Hij weet tot in de kleinste bijzonderheden hoe wij in elkaar zitten. Gods Woord, de bijbel, verklaart dat de mens naar Gods „beeld” werd gemaakt (Genesis 1:26). De mens werd geschapen met een besef van wat goed en verkeerd is; vanaf het begin maakte het geweten onverbrekelijk deel uit van de menselijke natuur. — Vergelijk Genesis 2:16, 17.
De apostel Paulus bevestigt dit in zijn brief aan de Romeinen, waarin hij schrijft: „Telkens wanneer mensen der natiën, die geen wet [van God] hebben, van nature de dingen der wet doen, zijn deze mensen, al hebben zij geen wet, zichzelf tot wet. Zij zijn juist degenen die tonen dat de inhoud van de wet in hun hart staat geschreven, terwijl hun geweten met hen getuigenis aflegt en hun eigen gedachten onderling hen beschuldigen of zelfs verontschuldigen” (Romeinen 2:14, 15). Merk op dat velen die niet waren grootgebracht onder de goddelijke Wet die aan de joden was gegeven, zich toch hielden aan enkele van de beginselen uit Gods wet, niet door sociale druk maar „van nature”!
Het geweten is dan ook allerminst een last; het is een goddelijk geschenk, een voordeel. Toegegeven, het kan ons pijn doen. Maar wanneer wij er naar behoren acht op slaan, kan het ons ook belonen met gevoelens van diepe voldoening en innerlijke vrede. Het kan ons leiden, beschermen en motiveren. The Interpreter’s Bible merkt op: „Mentale en emotionele gezondheid kan alleen bewaard blijven voor zover de persoon probeert de kloof te dichten tussen wat hij doet en wat hij vindt dat hij zou moeten doen.” Hoe is die kloof te dichten? Is het mogelijk ons geweten te vormen en te oefenen? Deze vragen zullen in het volgende artikel worden beschouwd.