Bio-ethiek en bloedvrije chirurgie

DE AFGELOPEN jaren hebben een ongekende vooruitgang op medisch gebied te zien gegeven. Maar sommige vorderingen hebben, hoewel ze medische problemen hebben opgelost, ethische problemen gecreëerd.

Artsen moeten zich buigen over dilemma’s als: Dient men in sommige gevallen van een agressieve medische behandeling af te zien opdat een patiënt waardig kan sterven? Dient een arts, als hij van mening is dat het in het belang van de patiënt is, de beslissing van een patiënt terzijde te schuiven? Hoe moet gezondheidszorg evenredig verdeeld worden wanneer een dure behandeling niet voor iedereen beschikbaar is?

Zulke ingewikkelde vraagstukken hebben de aandacht gevestigd op de medische discipline die bio-ethiek wordt genoemd. Dit specialisme heeft ten doel artsen en wetenschappers te helpen om te gaan met de ethische implicaties van biologisch onderzoek en medische vooruitgang. Aangezien veel van de moeilijkste vraagstukken zich in ziekenhuizen voordoen, zijn in veel ziekenhuizen ethische commissies gevormd. Gewoonlijk wonen de commissieleden — onder wie artsen en juristen — seminars over bio-ethiek bij, waar ethische problemen op medisch gebied worden geanalyseerd.

Enkele vaak gestelde vragen op die seminars zijn: In welke mate dienen artsen de geloofsovertuigingen van Jehovah’s Getuigen te respecteren, die in de eerste plaats om religieuze redenen bloedtransfusies weigeren? Dient een arts een patiënt tegen diens wil een bloedtransfusie te geven die medisch gezien „raadzaam” lijkt? Zou het ethisch verantwoord zijn dat zonder medeweten van de patiënt te doen, onder het motto: ’Wat niet weet, wat niet deert’?

Om dergelijke kwesties op juiste wijze aan te pakken, hebben artsen een objectief begrip van de zienswijze van de Getuigen nodig. Jehovah’s Getuigen van hun kant zetten graag hun standpunt aan artsen uiteen, in het besef dat door wederzijds begrip confrontaties kunnen worden vermeden.

Een uitwisseling van gedachten

De Spaanse hoogleraar Diego Gracia, een vooraanstaande autoriteit op het gebied van de bio-ethiek, wilde dat er tijdens een van zijn colleges zo’n dialoog werd gevoerd. „Het is niet meer dan billijk dat u [Jehovah’s Getuigen] de gelegenheid krijgt om te vertellen wat u op uw hart hebt, gezien de moeilijkheden die u . . . in verband met bloedtransfusies ondervindt”, zei de hoogleraar.

Zo werden drie vertegenwoordigers van Jehovah’s Getuigen uitgenodigd op 5 juni 1996 naar de Complutense-universiteit in Madrid (Spanje) te komen om hun standpunt uiteen te zetten. Er waren zo’n veertig artsen en andere deskundigen aanwezig.

Na een korte presentatie van de Getuigen was er gelegenheid tot het stellen van vragen. Alle aanwezigen waren het erover eens dat een volwassen patiënt het recht dient te hebben een bepaalde medische behandeling te weigeren. Ook vond men dat er nooit een bloedtransfusie mocht worden toegediend zonder het ’informed consent’ van de patiënt (waarbij hij pas na volledig te zijn ingelicht zijn toestemming voor de behandeling geeft). Sommige aspecten van het standpunt van de Getuigen baarden hun evenwel zorgen.

Eén vraag ging over geld. Soms vereist bloedvrije chirurgie een speciale uitrusting, zoals in het geval van laserchirurgie, alsook dure medicijnen, zoals erytropoëtine, dat gebruikt wordt om de aanmaak van rode bloedcellen te bevorderen. Eén arts vroeg zich af of de Getuigen, die een minder duur alternatief (homoloog bloed) weigeren, zouden mogen verwachten dat de gezondheidsdienst hun speciale voorrechten verleent.

Hoewel een vertegenwoordiger van de Getuigen erkende dat geld noodzakelijkerwijs een factor is die artsen in aanmerking moeten nemen, vestigde hij de aandacht op gepubliceerde studies die de verborgen kosten van homologe bloedtransfusies analyseren. Hieronder vallen zowel de kosten van het behandelen van met transfusie verband houdende complicaties als de inkomensderving tengevolge van die complicaties. Hij haalde een uitgebreide studie uit de Verenigde Staten aan waaruit bleek dat de prijs van de gemiddelde eenheid bloed, in eerste instantie weliswaar slechts $250, in werkelijkheid tot meer dan $1300 oploopt — ruim vijf keer het oorspronkelijke bedrag. Wanneer, zo legde hij uit, alle factoren in aanmerking worden genomen, is bloedvrije chirurgie derhalve kostenbesparend. Bovendien gaat het bij een groot deel van de zogenaamde extra kosten van bloedvrije chirurgie om uitrusting die opnieuw gebruikt kan worden.

Een andere vraag die verscheidene artsen bezighield, betrof de druk vanuit de groep. Wat gebeurt er, vroegen zij zich af, als een Getuige wankelt en een bloedtransfusie aanvaardt? Zou hij verstoten worden door de Getuigen-gemeenschap?

Het antwoord zal afhangen van de feitelijke situatie, want Gods wet overtreden is beslist een ernstige zaak, iets wat de gemeenteouderlingen moeten onderzoeken. De Getuigen zullen iedereen willen helpen die de traumatische ervaring van een levensbedreigende operatie heeft ondergaan en een transfusie heeft aanvaard. Ongetwijfeld zal zo’n Getuige zich ellendig voelen en zich zorgen maken over zijn verhouding met God. Zo iemand heeft wellicht hulp en begrip nodig. Aangezien liefde de ruggegraat van het christendom vormt, zullen de ouderlingen, net als in alle rechterlijke kwesties, gestrengheid met barmhartigheid willen temperen. — Mattheüs 9:12, 13; Johannes 7:24.

„Zult u uw ethische standpunt niet binnenkort herzien?”, vroeg een hoogleraar in de bio-ethiek die uit de Verenigde Staten op bezoek was. „Andere religies hebben dat de afgelopen jaren wel gedaan.”

Het standpunt van de Getuigen inzake de heiligheid van bloed is een leerstellig geloofspunt, en geen ethische zienswijze die aan periodieke herziening onderhevig is, zo werd hem verteld. Het duidelijke bijbelse gebod laat geen ruimte voor compromissen (Handelingen 15:28, 29). Het overtreden van die goddelijke wet zou voor een Getuige net zo onaanvaardbaar zijn als het door de vingers zien van afgoderij of hoererij.

Jehovah’s Getuigen hebben heel veel waardering voor de bereidheid van artsen — zoals die op het seminar over bio-ethiek in Madrid — om de keuze van Getuigen voor een alternatieve behandeling in overeenstemming met hun op de bijbel gebaseerde overtuigingen te respecteren. Ongetwijfeld zal de bio-ethiek een belangrijke rol spelen bij het verbeteren van de arts-patiëntverhouding en tot meer respect voor de wensen van de patiënt aanmoedigen.

Zoals een beroemde Spaanse arts naar verluidt heeft gezegd, moeten artsen altijd in gedachte houden dat zij „met onvolmaakte instrumenten en feilbare middelen werken”. Daarom moeten zij „ervan overtuigd zijn dat waar kennis tekortschiet, liefde altijd de boventoon moet voeren”.