De strijd van Casiodoro de Reina voor een Spaanse bijbel
HET zestiende-eeuwse Spanje was een gevaarlijke plaats om de bijbel te lezen. De Katholieke Kerk had de inquisitie geïnstrueerd om alles wat tegen de orthodoxe leer indruiste, in de kiem te smoren. Er was echter een jonge man in Zuid-Spanje die de Schrift niet alleen las maar ook zwoer die in de landstaal te vertalen, zodat elke Spanjaard de bijbel kon lezen. Zijn naam was Casiodoro de Reina.
Reina’s belangstelling voor de bijbel werd gewekt in de jaren die hij doorbracht in het klooster van San Isidro del Campo, aan de rand van Sevilla (Spanje). In de jaren ’50 van de zestiende eeuw besteedden de meeste monniken in dit bijzondere klooster meer tijd aan het lezen van de Schrift dan aan het vervullen van hun kloosterplichten. En de bijbelse boodschap veranderde hun denken. Zij verwierpen de katholieke leer betreffende het gebruik van beelden en het geloof in het vagevuur. Het was onvermijdelijk dat hun zienswijzen in de omgeving bekend werden, en omdat zij vreesden door de Spaanse inquisitie te worden gearresteerd, besloten zij naar het buitenland te vluchten. Reina was een van de twaalf monniken die erin slaagden naar Genève (Zwitserland) te ontkomen.
Na dus ternauwernood ontkomen te zijn, reisde hij van de ene Europese stad naar de andere, waarbij het hem op de een of andere manier lukte zijn vervolgers een stap voor te blijven. In 1562 verbrandden de gefrustreerde inquisiteurs zijn beeltenis in Sevilla, maar zelfs dat brute dreigement deed Reina niet terugdeinzen voor zijn taak de Schrift te vertalen. Ondanks het feit dat er een prijs op zijn hoofd stond en hij voortdurend in angst leefde gearresteerd te worden, werkte hij onophoudelijk aan zijn Spaanse vertaling. „Afgezien van de tijd dat ik ziek of op reis was, . . . heb ik de pen altijd in mijn hand gehouden”, verklaarde hij.
Binnen tien jaar voltooide Reina het werk. In 1569 werd zijn vertaling van de hele bijbel in Basel (Zwitserland) uitgegeven. Dit opmerkelijke werk was de eerste complete Spaanse vertaling uit de oorspronkelijke talen. Al eeuwenlang waren er Latijnse bijbels beschikbaar, maar het Latijn was de taal van de elite. Reina was van mening dat de bijbel door iedereen moest worden begrepen, en hij riskeerde zijn leven bij het streven naar dat doel.
In de inleiding tot zijn vertaling ontvouwde hij zijn redenen. „Het verbieden van de Heilige Schrift in de omgangstaal is onvermijdelijk een grove belediging voor God en schadelijk voor het welzijn van de mens. Dit is duidelijk het werk van Satan en degenen die hij in zijn macht heeft. . . . Gezien het feit dat God zijn Woord aan de mens gaf en wenste dat iedereen het begreep en in praktijk bracht, kan iemand die het in welke taal maar ook zou verbieden, geen goede beweegreden hebben.”
Dit was een boude uitspraak, aangezien het slechts achttien jaar geleden was dat de Index van de Spaanse inquisitie de bijbel met name „in het Castiliaanse Romaans [Spaans] of in enige andere volkstaal” verboden had verklaard. Blijkbaar liet Reina zijn liefde voor de waarheid niet door mensenvrees aan banden leggen.
Behalve dat hij een intens verlangen had de bijbel voor alle Spaanssprekende mensen toegankelijk te maken, wilde Reina tevens een zo nauwkeurig mogelijke vertaling vervaardigen. In zijn inleiding zette hij uiteen wat de voordelen waren van het rechtstreeks vertalen uit de oorspronkelijke talen. Er waren in de Latijnse tekst van de Vulgaat enkele fouten geslopen, legde Reina uit. Een van de flagrantste hiervan was de verwijdering van de goddelijke naam.
De goddelijke naam in Spaanse vertalingen
Reina besefte dat Gods naam, Jehovah, in elke zorgvuldige bijbelvertaling diende voor te komen, net zoals dat in de oorspronkelijke tekst het geval is. Hij weigerde de gewoonte te volgen om de goddelijke naam te vervangen door titels als „God” of „Heer”. In het voorwoord bij zijn vertaling zette hij op een karakteristieke onomwonden manier zijn redenen uiteen.
„Wij hebben de naam (Iehoua) gehandhaafd, en wel om bijzonder zwaarwegende redenen. Ten eerste omdat overal waar de naam in onze vertaling wordt aangetroffen, deze ook in de Hebreeuwse tekst staat, en het scheen ons toe dat wij die naam niet konden weglaten of veranderen zonder ontrouw te zijn en heiligschennis te plegen ten aanzien van Gods wet, waarin staat dat er niets mag worden verwijderd of toegevoegd. . . . De door de Duivel in het leven geroepen gewoonte is voortgesproten uit het bijgeloof van hedendaagse rabbijnen die, hoewel zij beweren eerbied voor Zijn heilige naam te hebben, die naam in feite hebben begraven door ervoor te zorgen dat Gods dienstknechten datgene vergeten waarmee hij zich van alle andere . . . goden wenste te onderscheiden.”
Reina’s lofwaardige verlangen om Gods naam te verheerlijken, had verstrekkende gevolgen. Tot in onze tijd hebben verreweg de meeste Spaanse vertalingen — zowel katholieke als protestantse — dit precedent gevolgd door de goddelijke naam overal te gebruiken. Voornamelijk dank zij Reina kunnen lezers van nagenoeg elke Spaanse bijbelvertaling gemakkelijk zien dat God een persoonlijke naam heeft die hem van alle andere goden onderscheidt.
Opmerkenswaard is het feit dat Jehovah’s naam in het Hebreeuws duidelijk zichtbaar is op de titelpagina van Reina’s bijbel. Reina wijdde zijn leven aan de nobele zaak Gods Woord te behoeden en het beschikbaar te stellen in een taal die miljoenen konden lezen.