1914 — Uw leven is erdoor veranderd

ZEVENTIG jaar geleden, op maandagochtend, 29 juni 1914, droegen de kranten de ontstellende kop: „OOSTENRIJKSE TROONOPVOLGER VERMOORD”. Misschien ervaart u dit thans als een wel heel oud nieuwtje — bijna als iets uit het verre verleden. Niettemin werden degenen die op dat moment leefden erdoor opgeschrikt. En het bracht een keten van gebeurtenissen op gang waarvan u nog steeds de invloed ondergaat.

Bovendien vormden deze gebeurtenissen het bewijs dat er andere gebeurtenissen van nog veel groter gewicht zouden plaatsvinden, die weldra zeer diep in uw leven zullen ingrijpen. Laten wij eens zien waarom dit allemaal zo is.

De uitwerking is nog steeds voelbaar

Om te beginnen de vraag hoe uw leven thans, in de jaren ’80, de invloed ondergaat van die moord van lang geleden. Nu, dat was de gebeurtenis die de eerste wereldoorlog deed ontbranden. Die oorlog heeft samen met de vredesovereenkomst die erop volgde, de wereld die wij kennen gestalte gegeven.

Vóór die oorlog werd het wereldtoneel beheerst door wereldrijken, waarvan de meeste waren opgebouwd door formidabele Europese mogendheden. De oorlog leidde tot het uiteenvallen van deze rijken en in deze tijd wordt de stabiliteit in de wereld niet langer gehandhaafd door enkele machtige Europese landen. In plaats daarvan zien wij iets dat zelfs het voortbestaan van de mensheid bedreigt: een meedogenloze strijd om de superioriteit tussen twee supermachten, communistisch Rusland en kapitalistisch Amerika. Ook deze situatie vindt haar oorsprong in de eerste wereldoorlog.

Vóór die oorlog was Rusland een uitgestrekt, achtergebleven land dat werd beheerst door de Russisch-Orthodoxe Kerk en geregeerd door de tsaar. Hoewel Amerika sterk was, werd het geenszins beschouwd als een rivaal van de Europese mogendheden. Door de eerste wereldoorlog veranderde deze toestand totaal. Volgens de historicus René Albrecht-Carrié „kenmerkte de [eerste wereld-]oorlog de volwassenwording van Amerika in de gemeenschap der staten”. Hij voegt eraan toe: „De macht van de Verenigde Staten aan het einde van de oorlog ging in alle opzichten die van alle anderen ver te boven.” De onmetelijke rijkdommen van Amerika, in vergelijking met de economische uitputting van de Europese mogendheden, gaven het land zijn huidige overheersende positie in de wereld.

In Rusland was reeds voor de oorlog het gerommel van opstand te horen geweest. Tijdens de oorlog trok Rusland te velde tegen Duitsland en daarom stuurde Duitsland de Russische revolutionair Lenin vanuit zijn ballingschap in Zwitserland terug naar zijn geboorteland, in de hoop zo de interne onrust daar aan te wakkeren. Die strategie had succes en Rusland trok zich terug uit de oorlog. De partij van Lenin, de bolsjewieken, nam de leiding in de Russische revolutie en het directe resultaat van die gebeurtenis is het Rusland dat wij heden zien.

Afgezien van de rivaliteit tussen de supermachten heerst er thans tussen en binnen de natiën een weergaloze agitatie en instabiliteit. Ook dit maakt deel uit van wat de historicus Charles L. Mee Jr. „de verschrikkelijk gemengde erfenis” van de eerste wereldoorlog en het vredesverdrag dat erop volgde, noemt. Als deel van die erfenis somt hij op „de opkomst van Hitler, de Tweede Wereldoorlog, de opstanden en revoluties die een wereld zonder politieke ordening teisteren”. Nog steeds leest u in uw ochtendkranten over dat bloedvergieten en leed. En bedenk dat de tweede wereldoorlog de stoot heeft gegeven tot het ontwikkelen van atoombommen, die zelfs een dreigende schaduw werpen over de levensmogelijkheden op aarde.

De schrijver Mee voegt er echter aan toe dat „tegelijkertijd de ineenstorting van de oude ordening een noodzakelijk voorspel vormde voor de verbreiding van zelfbeschikking, de bevrijding van nieuwe natiën en klassen, de intrede van nieuwe vrijheid en onafhankelijkheid”. Vóór 1914 werden de meeste natiën geregeerd door een bevoorrechte erfelijke aristocratie. De klassenstructuur was star. De eerste wereldoorlog heeft het uiteenvallen van dat systeem versneld. Zoals de historicus René Albrecht-Carrié zegt: „De Eerste Wereldoorlog heeft de dijk van de negentiende-eeuwse maatschappelijke structuur doorbroken; de aanspraken van de Gewone Man op erkenning konden niet langer worden genegeerd.” In deze tijd is het moeilijk zich voor te stellen hoeveel macht de oude heersende klassen eens hebben gehad.

Ja, de wereld die wij heden kennen, begon gestalte te krijgen toen die moordenaarskogel zeventig jaar geleden de Oostenrijkse troonopvolger velde. Uw leven zou er heel anders uitzien als die tragedie, en de oorlog die erdoor ontketend werd, nooit hadden plaatsgevonden. Maar er gebeurden nog andere dingen in de vroege jaren van deze eeuw. De meeste mensen waren volstrekt onkundig van de betekenis ervan. Toch grijpen deze dingen zelfs nog dieper in uw leven in.

[Illustratie op blz. 3]

Aartshertog Ferdinand en zijn vrouw, vijf minuten voor de moord