Carthago — De stad die Rome naar de kroon stak

DOOR EEN ONTWAAKT!-MEDEWERKER IN FRANKRIJK

AAN de noordkust van Afrika, aan de rand van Tunis, de hoofdstad van Tunesië, liggen de ruïnes van het oude Carthago. Het zij de toerist vergeven als hij ze helemaal niet ziet, want ze vallen niet erg op. Toch liggen hier de overblijfselen van een van de grootste steden uit de oudheid: een stad die er bijna in slaagde het machtige Rome te verslaan. De Romeinse geschiedschrijver Livius zegt dat ’deze strijd tussen de twee rijkste steden ter wereld koningen en volken in spanning hield’, want niets minder dan de wereldheerschappij stond op het spel.

De stichting van de stad

In het tweede millennium voor onze jaartelling woonden alle Feniciërs op een smalle strook land langs de Middellandse Zee, ongeveer ter hoogte van het hedendaagse Libanon. Omdat ze goede zeevaarders waren, richtten ze hun aandacht naar het westen op zoek naar goud, zilver, ijzer, tin en lood. Ze ruilden die metalen voor hout (zoals de beroemde ceder van de Libanon), purperrooda geverfde stof, parfum, wijn, specerijen en andere producten.

Westwaarts trekkend, stichtten de Feniciërs nederzettingen langs de kusten van Afrika, Sicilië, Sardinië en Zuid-Spanje — mogelijk het bijbelse Tarsis (1 Koningen 10:22; Ezechiël 27:2, 12). Volgens de overlevering werd Carthago in 814 v.G.T. gesticht, zo’n zestig jaar voor zijn rivaal Rome. Een specialist op het gebied van de Noord-Afrikaanse oudheid, Serge Lancel, zegt: „De stichting van Carthago rond het einde van de negende eeuw v.C. was vele eeuwen lang een bepalende factor in het politieke en culturele lot van de landen rond het westelijke Middellandse-Zeebekken.”

Het begin van een rijk

Op een schiereiland met de vorm van „een reusachtig anker dat in zee geworpen is”, zoals de historicus François Decret het beschrijft, begon Carthago een rijk op te bouwen. Voortbouwend op de grondslag die de Fenicische voorvaders hadden gelegd, ontwikkelde Carthago zijn handelsnetwerk, dat voornamelijk voor het importeren van metalen diende, tot een reusachtig kartel, en handhaafde zijn monopolie met behulp van zijn machtige vloot en huurtroepen.

Nooit tevreden met wat ze hadden bereikt, waren de Carthagers constant op zoek naar nieuwe markten. Naar men aanneemt is de zeevaarder Himilco rond 480 v.G.T. in het tinrijke Cornwall in Groot-Brittannië aangeland. Zo’n dertig jaar later leidde Hanno, afkomstig uit een van de voornaamste Carthaagse families, volgens zeggen een expeditie van zestig schepen met aan boord 30.000 mannen en vrouwen om nieuwe kolonies te stichten. Hanno voer door de Straat van Gibraltar en vervolgens zuidwaarts langs de Afrikaanse kust en zou de Golf van Guinee en zelfs de kust van Kameroen hebben bereikt.

Als gevolg van zo’n ondernemingsgeest en scherpzinnig koopmanschap werd Carthago naar men zegt de rijkste stad in de antieke wereld. „Tegen het begin van de derde eeuw [v.G.T.] nam de stad door haar technische knowhow, haar vloot en haar gevestigde handel . . . de eerste plaats in”, zegt het boek Carthage. Over de Carthagers zei de Griekse historicus Appianus: „In macht waren ze gelijk aan de Grieken, in rijkdom aan de Perzen.”

Beïnvloed door Baäl

Hoewel de Feniciërs verstrooid waren over het hele westelijke Middellandse-Zeegebied, waren ze verenigd door hun geloofsopvattingen. De Carthagers kregen van hun Fenicische voorvaders de Kanaänitische religie mee. Eeuwenlang stuurde Carthago elk jaar een delegatie naar Tyrus om offers te brengen in de tempel van Melqart. In Carthago waren de belangrijkste godheden het godenpaar Baäl-Hammon („Heer van het Kolenbekken”) en Tanit, die met Astarte wordt vereenzelvigd.

Het beruchtste kenmerk van de Carthaagse religie was het offeren van kinderen. Diodorus Siculus bericht dat de Carthagers bij een aanval op hun stad in 310 v.G.T. meer dan 200 adellijke kinderen offerden om Baäl-Hammon te verzoenen. The Encyclopedia of Religion zegt: „Een onschuldig kind opofferen als vervangend slachtoffer was een ultieme verzoeningsdaad, waarschijnlijk bedoeld om het welzijn van zowel de familie als de gemeenschap te verzekeren.”

In 1921 ontdekten archeologen wat later bekend kwam te staan als de Tofet, naar de bijbelse uitdrukking in 2 Koningen 23:10 en Jeremia 7:31. Opgravingen legden meerdere lagen bloot van urnen met de verkoolde resten van dieren (gebruikt als vervangende slachtoffers) en jonge kinderen, begraven onder stèles met votiefinscripties. De Tofet bevat de overblijfselen van naar schatting meer dan 20.000 kinderen die in een periode van slechts 200 jaar geofferd werden. Tegenwoordig beweren sommige revisionisten dat de Tofet gewoon de begraafplaats was voor doodgeboren kinderen of kinderen die te jong stierven om in de necropolis te worden begraven. Maar, zoals de eerder aangehaalde Lancel zegt, „de realiteit van Carthaagse mensenoffers kan niet categorisch worden ontkend”.

Machtsstrijd

Toen Tyrus in de zesde eeuw v.G.T. aan macht inboette, nam Carthago de leidersrol onder de westelijke Feniciërs over. Maar Carthago verkreeg zijn superieure positie niet zonder tegenstand. Al vroeg betwistten Punische en Griekse kooplieden elkaar de heerschappij over de zeeën, en rond 550 v.G.T. brak er oorlog uit. Met de steun van hun Etruskische bondgenoten verdreven de Carthagers in 535 v.G.T. de Grieken van het eiland Corsica en veroverden Sardinië.b Als gevolg daarvan werd de strijd tussen Carthago en Griekenland om Sicilië, een eiland van groot strategisch belang, nog verbitterder.

In die tijd begon ook Rome aan macht te winnen. In verdragen tussen Carthago en Rome werden de handelsprivileges van Carthago vastgelegd en werd de Romeinen de toegang tot Sicilië ontzegd. Maar toen Rome het Italiaanse schiereiland onderworpen had, werd de groeiende invloed van Carthago zo vlak bij Italië als een bedreiging gezien. De Griekse geschiedschrijver Polybius uit de tweede eeuw v.G.T. zei: „De Romeinen zagen . . . dat de Carthagers niet alleen Afrikac maar ook grote delen van Spanje onder hun heerschappij hadden gebracht en dat ze alle eilanden in de Sardinische en Tyrrheense Zee in hun macht hadden. Als de Carthagers Sicilië zouden innemen, zouden ze uiterst lastige en gevaarlijke buren worden, aangezien ze Italië van alle kanten zouden omringen en elk deel van het land zouden bedreigen.” Sommige groepen in de Romeinse Senaat drongen uit commerciële overwegingen aan op interventie op Sicilië.

De Punische Oorlogen

In 264 v.G.T. gaf een crisis op Sicilië de Romeinen een excuus voor interventie. In strijd met een overeenkomst zond Rome een detachement troepen, wat de zogenoemde Eerste Punische Oorlog uitlokte. Dit conflict, gekenmerkt door enkele van de grootste zeeslagen uit de oudheid, sleepte zich meer dan twintig jaar voort. Uiteindelijk werden de Carthagers in 241 v.G.T. verslagen en van Sicilië verdreven. Rome wist hun ook Corsica en Sardinië te ontrukken.

Om deze verliezen te compenseren, ging de Carthaagse generaal Hamilcar Barca op weg om de macht van Carthago te herstellen door in Spanje een rijk op te bouwen. Aan de zuidoostkust van Spanje werd een „Nieuw Carthago” — Cartagena — gesticht en dankzij de Spaanse bodemschatten was de schatkist van Carthago binnen een paar jaar weer gevuld. Deze expansie leidde onvermijdelijk tot een conflict met Rome, en in 218 v.G.T. brak er weer oorlog uit.

Aan het hoofd van het Carthaagse leger stond een van Hamilcars zonen, Hannibal, wat „Begunstigde van Baäl” betekent. Hij vertrok in mei 218 v.G.T. uit Cartagena en begon met zijn leger van Afrikanen en Spanjaarden dat over bijna veertig olifanten beschikte aan een lange, legendarische opmars door Spanje en Gallië en over de Alpen heen. De overrompelde Romeinen leden enkele verpletterende nederlagen. Tijdens de slag bij Cannae — „een van de verschrikkelijkste catastrofes die het Romeinse leger ooit heeft meegemaakt” — op 2 augustus 216 v.G.T. vernietigde het leger van Hannibal een Romeins leger dat twee keer zo groot was: er vielen bijna 70.000 doden bij de vijand terwijl hij zelf slechts 6000 man verloor.

Rome leek voor het grijpen te liggen! Maar de Romeinen weigerden zich gewonnen te geven en waren de volgende dertien jaar verwikkeld in een uitputtingsoorlog met Hannibals troepen. Toen Rome een leger naar Afrika stuurde, werd Carthago door zijn bondgenoten verlaten en in Spanje en op Sicilië verslagen. Carthago was dan ook gedwongen Hannibal terug te roepen. In het daaropvolgende jaar (202 v.G.T.) werd Hannibals leger bij Zama, ten zuidwesten van Carthago, verslagen door de Romeinse generaal Scipio Africanus. De Punische stad, die gedwongen werd haar vloot af te staan, verloor haar militaire onafhankelijkheid en kreeg enorme herstelbetalingen opgelegd die in de loop van vijftig jaar afbetaald moesten worden. Hannibal vluchtte later in ballingschap en pleegde rond 183 v.G.T. zelfmoord.

„Delenda est Carthago!”

De vrede bracht Carthago weer zo veel voorspoed dat het aanbood de herstelbetalingen in slechts tien jaar te voldoen. Deze vitaliteit samen met politieke hervormingen werden door de onverzoenlijke vijanden van Carthago als bijzonder gevaarlijk beschouwd. Bijna twee jaar lang, tot zijn dood, besloot de bejaarde Romeinse staatsman Cato elke redevoering die hij voor de Senaat hield met de leus: „Delenda est Carthago!” — ofwel „Carthago moet vernietigd worden!”

In 150 v.G.T. vonden de Romeinen eindelijk het excuus dat ze zochten — er zou een verdrag zijn geschonden. Dit leidde tot het uitbreken van wat wel als „een verdelgingsoorlog” is beschreven. Drie jaar belegerden de Romeinen de dertig kilometer lange vestingwerken van de stad, die op sommige plaatsen ruim twaalf meter hoog waren. Ten slotte werd in het jaar 146 v.G.T. een bres geslagen. De Romeinse troepen rukten onder een regen van projectielen op door de nauwe straatjes waarbij meedogenloze man-tegen-mangevechten plaatsvonden. Als gruwelijke bevestiging van het oude verslag hebben archeologen mensenbeenderen aangetroffen onder de verspreide steenblokken.

Zo’n 50.000 uitgehongerde burgers die hun toevlucht hadden gezocht in de Byrsa, een burcht op een steile rots, gaven zich na zes schrikwekkende dagen over. Anderen sloten zich op in de tempel van Eshmun en staken die in brand om zo aan executie of slavernij te ontkomen. Wat er nog van Carthago over was, werd door de Romeinen in brand gestoken; de stad werd met de grond gelijkgemaakt en ceremonieel vervloekt, en alle menselijke bewoning werd verboden.

Zo maakte Rome binnen 120 jaar een eind aan het imperialistische streven van Carthago. De historicus Arnold Toynbee zei: „In de oorlog met Hannibal ging het er in werkelijkheid om of de toekomstige Helleense wereldstaat de vorm zou aannemen van een Carthaags rijk of een Romeins rijk.” „Had Hannibal gewonnen,” zegt de Encyclopædia Universalis, „dan zou hij beslist een wereldrijk zoals dat van Alexander hebben gesticht.” De Punische Oorlogen bleken het begin in te luiden van het Romeinse imperialisme, waardoor Rome uiteindelijk de wereld zou gaan overheersen.

Het „Afrikaanse Rome”

Het einde van Carthago leek onherroepelijk. Toch nam Julius Caesar slechts een eeuw later het besluit om daar een kolonie te stichten. Ter ere van hem kreeg die de naam Colonia Julia Carthago. De Romeinse bouwers verplaatsten misschien wel 100.000 kubieke meter aarde om de top van de Byrsa in een reusachtig platform te veranderen — en alle sporen uit het verleden uit te wissen. Op dit platform werden tempels en fraaie openbare gebouwen neergezet. Mettertijd werd Carthago ’een van de rijkste steden van de Romeinse wereld’, na Rome de grootste stad in het westen. Er werd een theater gebouwd, en ook een amfitheater, reusachtige thermen, een 132 kilometer lang aquaduct en een circus met een capaciteit van 60.000 toeschouwers om aan de wensen van de 300.000 inwoners te voldoen.

Rond het midden van de tweede eeuw G.T. werd het christendom naar Carthago gebracht, waar het een snelle groei doormaakte. Tertullianus, de bekende kerkvader en apologeet, werd rond 155 in Carthago geboren. Als gevolg van zijn geschriften werd het Latijn de officiële taal van de westerse kerk. Cyprianus, een derde-eeuwse bisschop van Carthago die voor de geestelijkheid een hiërarchie van zeven rangen ontwierp, stierf in 258 als martelaar in de stad. Een andere Noord-Afrikaan, Augustinus (354–430), de grootste denker van de christelijke oudheid genoemd, droeg ertoe bij dat de kerkleer met Griekse filosofie werd versmolten. De invloed van de Noord-Afrikaanse kerk was zo groot dat een geestelijke zei: „U bent het, o Afrika, die zich met het meeste vuur voor ons geloof inzet. Wat u beslist, wordt door Rome goedgekeurd en door de meesters der aarde gevolgd.”

Carthago’s dagen waren echter geteld. Opnieuw was het lot van Carthago nauw verbonden met dat van Rome. Toen het Romeinse Rijk in verval raakte, gebeurde hetzelfde met Carthago. In 439 werd de stad veroverd en geplunderd door de Vandalen. De Byzantijnse verovering van de stad, een eeuw later, verschafte een kort uitstel van executie. Maar ze kon geen weerstand bieden aan de Arabieren die Noord-Afrika stormenderhand veroverden. In 698 werd de stad ingenomen en later werden haar stenen gebruikt om Tunis te bouwen. Het marmer en graniet dat ooit de Romeinse stad had gesierd, werd in de daaropvolgende eeuwen geplunderd en geëxporteerd voor de bouw van de kathedralen van Genua en Pisa in Italië en mogelijk zelfs Canterbury in Engeland. Van een van de rijkste en machtigste steden in de oudheid, van een rijk dat bijna tot wereldheerschappij kwam, verviel Carthago uiteindelijk tot een onherkenbare hoop puin.

[Voetnoten]

[Kaart op blz. 14]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

ROME

MIDDELLANDSE ZEE

CARTHAGO (ruïnes)

[Illustratie op blz. 14]

De overblijfselen van de Romeinse thermen

[Illustratie op blz. 15]

Het transport van ceders van de Libanon met Fenicische schepen

[Verantwoording]

Musée du Louvre, Paris

[Illustratie op blz. 15]

Glazen hangers werden als amulet gedragen

[Verantwoording]

Musée du Louvre, Paris

[Illustratie op blz. 16]

De Carthagers plaatsten dodenmaskers in graven om boze geesten af te weren

[Verantwoording]

Musée du Louvre, Paris

[Illustratie op blz. 16]

Kindermoord was een onderdeel van de Kanaänitische aanbidding die de Carthagers erfden. Dit is een grafteken voor een geofferd kind

[Illustratie op blz. 17]

Ruïnes van de Punische stad die de Romeinen in 146 v.G.T. veroverden

[Illustratie op blz. 17]

Hannibal wordt beschouwd als een van de grootste militaire strategen aller tijden

[Verantwoording]

Alinari/Art Resource, NY