De Donau — Als die eens kon praten!

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN DUITSLAND

Reeds meer dan anderhalve eeuw staren de beroemdste Duitsers aller tijden onverstoorbaar — maar blind — naar de rivier de Donau onder hen. Hoe dat mogelijk is? In 1842 voltooide de Beierse koning Ludwig I het Walhallaa, een Dorische marmeren tempel ter ere van prominente overleden Duitsers.

GELEGEN op een heuvel boven de Donau in de buurt van Regensburg (Duitsland) bevat deze ’Tempel deutscher Ehren’ — gebouwd naar het voorbeeld van het Parthenon op de Acropolis in Athene — talloze borstbeelden van beroemde mannen en vrouwen.

De setting is passend. Deze vorsten, dichters, kunstenaars, politici, wetenschappers en musici — onder wie beroemdheden als Beethoven, Einstein, Goethe, Gutenberg, Kepler en Luther — kenden de Donau goed. Velen van hen woonden op haar oevers, staken haar over of bezongen haar lof. Wat zou de Donau een verhaal kunnen vertellen — als ze maar kon praten!

Meer dan alleen stromend water

„Voor de geografen zijn rivieren slechts de brengers van sediment en handel”, schrijft de historicus Norman Davies. Hij merkt echter op dat „ze voor de historicus de brengers van cultuur, ideeën en soms conflicten zijn. Ze lijken op het leven zelf.” De Donau stroomt door of grenst aan tien verschillende landen — Duitsland, Oostenrijk, Slowakije, Hongarije, Kroatië, Joegoslavië, Bulgarije, Roemenië, Moldavië en Oekraïne — en heeft dus heel wat cultuur, ideeën en conflicten gezien. Het is dan ook niet verwonderlijk dat veel plaatsen aan de oevers van de Donau een belangrijke rol in de Europese en zelfs de wereldgeschiedenis hebben gespeeld.

Neem bijvoorbeeld Wenen, de hoofdstad van Oostenrijk. Deze stad is reeds lang een van de onbetwiste culturele centra van de wereld, rijk aan operagebouwen, theaters, museums, historische woonhuizen en bibliotheken. Wenen is ook al eeuwenlang beroemd om zijn koffiehuizen en taveernes. Het Weens Philharmonisch Orkest wordt tot de beste ter wereld gerekend. De Universiteit van Wenen, opgericht in 1365, is de oudste in de Duitssprekende wereld.

Wat ideeën betreft, noemt The New Encyclopædia Britannica het Wenen van rond de eeuwwisseling „een vruchtbare broedplaats voor ideeën die — ten goede of ten kwade — de hedendaagse wereld vorm zouden geven”. Tot degenen die in zekere mate beïnvloed werden door de jaren die zij daar doorbrachten, behoren onder anderen Theodor Herzl, de stichter van het zionisme; Sigmund Freud, de vader van de psychoanalyse; en Adolf Hitler, die geen verdere beschrijving behoeft.

„Scheiding tussen beschaving en barbaarsheid”

„In de oudheid vertegenwoordigde de Donau een van de grote scheidslijnen van het Europese schiereiland”, zegt Norman Davies. Hij legt uit: „De latijnse Danuvius, . . . in de eerste eeuw AD tot grens van het Romeinse Rijk gemaakt, vormde de scheiding tussen beschaving en barbaarsheid.”

Verscheidene Donausteden speelden een toonaangevende rol in de geschiedenis van het Romeinse Rijk en, later, van het zogenoemde Heilige Roomse Rijk. Bratislava bijvoorbeeld, een cultureel centrum in Slowakije en thans de hoofdstad ervan, was van 1526 tot 1784 de hoofdstad van Hongarije. En een tijdlang was een honderd meter boven de Donau gelegen majestueus kasteel een residentie van de Oostenrijkse koninklijke familie. Toen Wenen in 1741 door Franse en Beierse troepen werd belaagd, vluchtte Maria Theresia, die later keizerin werd, daarheen voor bescherming.

Maria Theresia behoorde tot het Habsburgse huis. Dit vorstenhuis — een van de grootste van Europa — is goed vertegenwoordigd onder de borstbeelden in het Walhalla.b Deze opmerkelijke familie, wier geslacht tot de tiende eeuw teruggevoerd kan worden, kwam in de dertiende eeuw aan de macht en heerste na verloop van tijd over een groot deel van Centraal-Europa — vaak door strategische huwelijken. Frans Ferdinand, de Habsburgse troonopvolger, werd in 1914 in Sarajevo vermoord, wat de vonk veroorzaakte waardoor de hele wereld ontvlamde.

Bloederige wateren

Door de opkomst en ondergang van de verschillende rijken werd de Donau aan voortdurende politieke veranderingen onderworpen. Ze vormde de grens van het Byzantijnse Rijk van de elfde en twaalfde eeuw. Later stroomde ze grotendeels door het Osmaanse Rijk, toen Donausteden als Belgrado en Boedapest door de Turken werden ingenomen. Zelfs Wenen werd, zonder succes, belegerd in 1529 en opnieuw in 1683.

Geen wonder dus dat de Duitse auteur Werner Heider zegt: „Geen enkele andere rivier in Europa evenaart de Donau qua historische belangrijkheid.” Een andere schrijver merkt op dat de rivier in het verleden als „de belangrijkste invalsroute naar Europa [diende] voor de uit het oosten binnendringende Hunnen, Tataren, Mongolen en Turken”.

De Donau is ook in meer recente oorlogen geweld aangedaan. De auteur William L. Shirer schrijft: „In de nacht van 28 februari [1941] staken eenheden van het Duitse Leger vanuit Roemenië de Donau over en namen strategische posities in Bulgarije in.” Vier jaar later, in 1945, „trokken de Russen, die op 13 april Wenen hadden ingenomen, langs de Donau omhoog en spoedde het Amerikaanse Derde Leger langs die rivier omlaag, hen tegemoet”.

Het verhaal van cultuur en ideeën van de Donau is maar al te vaak een verhaal van conflicten geweest, en haar water is te vaak bezoedeld door het bloed van de oorlogen van de mens. Maar ze is ook op andere manieren bezoedeld.

Niet langer blauw

Toen Johann Strauss jr. in 1867 de wals An der schönen blauen Donau componeerde, weerspiegelden de wateren kennelijk getrouw de blauwe, door de zon verlichte hemel. Maar tegenwoordig?

Vanuit haar bron in het Duitse Zwarte Woud kronkelt de Donau zo’n 2850 kilometer zuidoostwaarts naar de Zwarte Zee. Ze is op de Wolga na de langste rivier in Europa. Haar stroomgebied beslaat 817.000 vierkante kilometer. De bouw van de Gabcikovodam, een onderdeel van een waterkrachtproject dat aan de Donau tussen Wenen en Boedapest gesitueerd is, heeft echter invloed op het milieu gehad. Als gevolg van de dam is volgens één bron „de grondwaterspiegel langs de Donau ernstig gedaald, zijn duizenden hectaren bos en moerasland verdroogd en zijn visvangsten in sommige gedeelten van de beneden-Donau met 80% verminderd”.

Als de hedendaagse Donau kon spreken, zou ze er waarschijnlijk voor terugdeinzen te vertellen hoe de onwetendheid en hebzucht van de mens haar zowel tot boosdoener als tot slachtoffer hebben gemaakt. Samen met de drie andere grote rivieren die in de Zwarte Zee uitmonden, heeft de Donau ertoe bijgedragen de Zwarte Zee tot „de meest verontreinigde zee ter wereld” te maken, aldus de Russische krant Rossiiskaya Gazeta. Dezelfde krant zegt dat de Zwarte Zee „een pijnlijke dood ondergaat” en merkt op dat ze in de afgelopen dertig jaar „een riool voor half Europa is geworden — een plaats om zich van enorme hoeveelheden fosforverbindingen, kwik, DDT, olie en ander giftig afval te ontdoen”.

Wat een triest verhaal over wat er met de Donaudelta gebeurd is! Rond Izmail (Oekraïne), in de buurt van de plaats waar de rivier in de Zwarte Zee uitmondt, is de ecologische schade afgrijselijk. De pelikanen, ooit kenmerkend voor het gebied, zijn schaars geworden. Het Duitse tijdschrift Geo zegt dat „de veelsoortigheid van planten en dieren [in het gebied] blijvend te bewaren . . . een testcase voor de internationale natuurbescherming” is.

Een beter verhaal in de maak

In 1902 kwam een nieuwe inwoonster aan in Tailfingen, een stadje aan een van de zijrivieren van de Donau, ongeveer zestig kilometer ten noordoosten van de bron van de rivier. Het was Margarethe Demut. Het Duitse „Demut” betekent „nederigheid”. Omdat zij over een ophanden zijnd „gouden tijdperk” predikte, begon de plaatselijke bevolking haar al gauw Gouden Gretel te noemen. Spoedig daarna had Tailfingen een van de eerste gemeenten van Jehovah’s Getuigen in Duitsland.

De 21.687 getuigen van Jehovah die in 1997, in 258 gemeenten verspreid over tien landen in plaatsen aan de Donau dienden, predikten verenigd deze zelfde boodschap van Gods opgerichte koninkrijk.

Omdat God heeft bepaald dat de aarde eeuwig zal blijven bestaan en bewoond zal zijn, kan het zijn dat de Donau voor onbepaalde tijd blijft stromen (Psalm 104:5; Jesaja 45:18). Wat zal het in dat geval aangenaam zijn dat na een eeuwenlang verhaal van onvolmaakte culturen, gebrekkige menselijke ideeën en bloedige conflicten, deze rivier eindelijk een plezieriger verhaal te vertellen zal hebben. Langs haar oevers zullen gelukkige en gezonde mensen wonen die niet langer verdeeld zijn door politieke grenzen of talen. Allen zullen hun stem verheffen om de Grootse Schepper lof te brengen. En er zal geen Walhalla meer nodig zijn om dode mensen te eren, omdat allen die ervoor in aanmerking komen weer tot leven zullen zijn gebracht. — Johannes 5:28, 29.

De gedachte aan zo’n vreugdevolle Donau doet ons waarschijnlijk denken aan Psalm 98:8, 9, waar staat: „Laten de rivieren zelfs in de handen klappen . . . want [Jehovah] is gekomen om de aarde te oordelen. Hij zal het produktieve land oordelen met rechtvaardigheid en de volken naar recht.” Stel u eens voor wat een spannend verhaal de weer mooie blauwe Donau dan zou kunnen vertellen!

[Voetnoten]

[Kader/Illustraties op blz. 16, 17]

LANGS DE DONAU

ULM (DUITSLAND)

In 1879 werd Albert Einstein, wiens wetenschappelijke ontdekkingen bijdroegen tot het verloop van de recente wereldgeschiedenis, in Ulm geboren. Volgens zeggen werd hij „in zijn eigen tijd erkend als een van de creatiefste intellectuelen in de menselijke geschiedenis”

[Illustratie]

WELTENBURG (DUITSLAND)

REGENSBURG (DUITSLAND)

De astronoom Kepler stierf daar in 1630, lang nadat de Donau in de twaalfde eeuw was overspannen door de Steinerne Brücke (Stenen Brug), die destijds als een bouwkundig wonder werd beschouwd

MAUTHAUSEN (OOSTENRIJK)

Bij dit plaatsje aan de Donau bevond zich een nazi-concentratiekamp. Sommige van de tienduizenden mensen die daar hebben gevangengezeten, waren Jehovah’s Getuigen, onder wie Martin Poetzinger, die later een lid van hun Besturende Lichaam werd.

[Illustratie]

WENEN (OOSTENRIJK)

[Illustratie]

BRATISLAVA (SLOWAKIJE)

[Verantwoording]

Geopress/H. Armstrong Roberts

BELGRADO (JOEGOSLAVIË)

The World Book Encyclopedia zegt dat Belgrado „politieke en militaire twisten” kende die „honderden jaren” duurden. Binnenvallende legers ’veroverden en verwoestten Belgrado meer dan dertig keer’

NIKOPOL (BULGARIJE)

Deze stad was na haar stichting in 629 G.T. door de Byzantijnse keizer Heraclius een belangrijk bolwerk. In 1396 versloeg de Osmaanse sultan Bajezid I daar koning Sigismund van Hongarije, waarmee vijf eeuwen van Turkse heerschappij begonnen

GIURGIU (ROEMENIË)

In 1869 verbond Roemeniës eerste spoorlijn Giurgiu met zijn bekendere buurstad Boekarest, zo’n 65 kilometer naar het noorden. In 1954 verbond een dubbeldeksbrug voor auto- en treinverkeer over de Donau Roemenië met Bulgarije en werd optimistisch de Vriendschapsbrug genoemd

[Kaart]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

DUITSLAND

Zwarte Woud

Tailfingen

Ulm

Weltenburg

Regensburg

Walhalla

OOSTENRIJK

Mauthausen

Wenen

SLOWAKIJE

Bratislava

Gabcikovodam

HONGARIJE

Boedapest

KROATIË

JOEGOSLAVIË

Belgrado

BULGARIJE

Nikopol

ROEMENIË

Giurgiu

Boekarest

MOLDAVIË

OEKRAÏNE

Izmail

Donaudelta

ZWARTE ZEE

[Kader/Illustratie op blz. 18]

BOEDAPEST (HONGARIJE)

Boedapest stond ooit bekend als de koningin van de Donau en bestaat hoofdzakelijk uit Boeda, aan de westzijde van de Donau, en Pest aan de oostzijde. In 1900 bestond bijna een kwart van de bevolking uit joden — een gemeenschap die tijdens de Tweede Wereldoorlog bijna volledig vernietigd is