Standvastig onder nazi-bezetting in Nederland
HET United States Holocaust Memorial Museum (USHMM) bezit ’s werelds grootste verzameling voorwerpen en films ter documentatie van de misdaden die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s zijn begaan. Sinds het museum in 1993 voor het publiek werd geopend, hebben zo’n twaalf miljoen bezoekers deze steeds meer aan populariteit winnende tentoonstelling in Washington D.C. bekeken.
Het museum stelt ook enig documentatiemateriaal tentoon van de hevige vervolging die Jehovah’s Getuigen tijdens het nazi-regime hebben ondergaan. Behalve de beperkte permanente tentoonstellingen heeft het USHMM een serie speciale programma’s over Jehovah’s Getuigen gepresenteerd. In deze programma’s werden specifieke voorbeelden van volharding en rechtschapenheid van de zijde van Jehovah’s Getuigen belicht. Op 8 april 1999 werd er een speciale, door het museum gesponsorde presentatie gehouden, getiteld: „Jehovah’s Getuigen in Nederland onder nazi-bezetting”. Dit vond plaats in twee grote gehoorzalen van het museum.
Het programma begon met openingswoorden van mevrouw Sara Jane Bloomfield, directrice van het USHMM. Mevrouw Bloomfield gaf blijk van oprechte belangstelling voor de ondervindingen van Jehovah’s Getuigen. In een interview met Ontwaakt! verklaarde zij dat er veel moeite wordt gedaan om het publiek meer bewust te maken van de rechtschapenheid die Jehovah’s Getuigen onder vervolging aan de dag hebben gelegd. „Gelegenheden zoals deze”, zei ze, „worden op dezelfde manier aangekondigd als alle andere belangrijke programma’s die in het museum gepresenteerd worden.”
Verscheidene historici waren die avond aanwezig en hadden een aandeel aan het programma. Een van hen was dr. Lawrence Baron, hoogleraar moderne Duitse en Joodse geschiedenis aan de San Diego State University (VS). In zijn toespraak zei dr. Baron dat „Jehovah’s Getuigen zich op bewonderenswaardige wijze hebben verzet tegen elke vorm van medeplichtigheid aan het Derde Rijk”. Hij merkte op dat de Getuigen „hun geloof in God boven de eisen van de nazi-staat stelden. De verering van Hitler als leider bezagen zij als een wereldlijke vorm van aanbidding en zij weigerden met zijn vergoddelijking in te stemmen door de nazi-groet te brengen of ’Heil Hitler’ te zeggen. . . . Aangezien God hun had geboden hun naaste lief te hebben en geen andere mensen te doden, weigerden zij militaire dienst . . . Wanneer het Derde Rijk hun gebood geen diensten meer te houden, was het typerende antwoord van de Getuigen: ’Wij moeten God als regeerder meer gehoorzamen dan mensen.’” Om deze reden werden vele Getuigen uit verschillende Europese landen naar concentratiekampen gestuurd, gemarteld en zelfs terechtgesteld.
Het USHMM had Nederlandse onderzoekers en een groep Holocaust-overlevenden uitgenodigd voorbeelden te geven van de nazi-vervolging van Jehovah’s Getuigen in Nederland. Op 29 mei 1940, kort nadat Nederland door de nazi’s was bezet, werden Jehovah’s Getuigen, toen ongeveer 500 in aantal, in dat land verboden verklaard. In de maanden die volgden werden honderden Getuigen gearresteerd. In een poging de namen van andere Getuigen te krijgen, martelden de autoriteiten de gearresteerden. Tegen het einde van de oorlog waren er ruim 450 Getuigen gearresteerd. Van hen zijn meer dan 120 als een rechtstreeks gevolg van de vervolging overleden.
Een Nederlandse onderzoeker verklaarde dat het bijkantoor van het Wachttorengenootschap in Nederland in zijn archieven „meer dan 170 interviews op video en 200 geschreven levensverhalen [heeft] van Jehovah’s Getuigen in Nederland die de Holocaust hebben overleefd. Al dit materiaal maakt duidelijk dat de Getuigen werden gemotiveerd door hun liefde voor God en hun naaste.”
Verscheidene sprekers beklemtoonden het feit dat de meeste getuigen van Jehovah, in tegenstelling tot andere groeperingen die het doelwit van de nazi’s waren, eenvoudig hun vrijheid terug hadden kunnen krijgen door een verklaring te tekenen waarin zij hun geloofsovertuiging verloochenden. Toch verklaarden zowel de sprekers als de geïnterviewden dat de overgrote meerderheid van de Getuigen een verstandelijk beredeneerde en weloverwogen keuze deed voor vervolging in plaats van te schipperen. Enkelen hebben getekend omdat zij hun omgang met Jehovah’s Getuigen wilden beëindigen.
Sommigen hebben de verklaring in verwarring getekend. Zij hebben nooit de bedoeling gehad hun vorm van aanbidding vaarwel te zeggen. Enkelen vonden het moreel gerechtvaardigd hun vervolgers te misleiden om in vrijheid gesteld te worden en hun prediking voort te zetten. Enige tijd na hun vrijlating kwamen zij tot het besef dat het tekenen van de verklaring onjuist was, ongeacht hun motieven.
Hun beoordelingsfout leidde niet tot verstoting. Toen zij naar hun huis en gemeente terugkeerden, ontvingen zij geestelijke hulp. Een brief van het Nederlandse bijkantoor van het Wachttorengenootschap, gedateerd juni 1942, moedigde de Getuigen in dat land aan om begrip te hebben voor de omstandigheden die sommigen ertoe hadden gebracht de verklaring te tekenen, en hen met barmhartigheid te bejegenen. Hoewel de nazi-bezetting nog steeds een feit was, hadden deze voormalige gevangenen al gauw weer een aandeel aan de prediking, en dat met grote risico’s. Sommigen werden voor de tweede keer gearresteerd. Een van hen werd zelfs terechtgesteld omdat hij weigerde aan militaire activiteiten deel te nemen.
Ondanks veel lijden en jaren van zenuwslopend, gevaarlijk ondergronds werk, namen de getuigen van Jehovah in Nederland in aantal toe van zo’n 500 in 1940 tot meer dan 2000 toen er in 1945 een eind kwam aan het nazi-bewind. Hun moed en vastbeslotenheid om God te gehoorzamen, vormen tot op de dag van vandaag een geweldig getuigenis.
[Illustratie op blz. 25]
Onderzoekers spraken de bijeengekomenen toe
[Illustratie op blz. 25]
Een interview met Nederlandse overlevenden van de Holocaust