De wereld vergrijst

IN 1513 waadde de Spaanse ontdekkingsreiziger Juan Ponce de León aan land op een stuk onbekende kust in Noord-Amerika. Een verslag vermeldt dat het gebied dat hij vond overdekt was met bloemen en dat hij het daarom Florida noemde, het Spaanse woord voor „bloemrijk”. Het vinden van een naam was makkelijk. Het vinden van het doel van zijn expeditie — een bron waarvan het water bij machte was oudere mensen hun jeugd terug te geven — bleek onmogelijk. Na het land maandenlang uitgekamd te hebben, beëindigde de ontdekkingsreiziger zijn speurtocht naar de legendarische bron der jeugd en zeilde verder.

Hoewel bronnen der jeugd tegenwoordig net zo moeilijk te vinden zijn als in de tijd van Ponce de León, schijnt de mens wel ontdekt te hebben wat de schrijfster Betty Friedan „de bron van de ouderdom” noemde. Ze zei dit wegens de opzienbarende toename in het aantal bejaarden wereldwijd. Zo veel mensen bereiken nu een hoge leeftijd dat de samenstelling van de wereldbevolking verandert. De wereld vergrijst in feite.

„Een van de grootste triomfen der mensheid”

De demografische gegevens spreken voor zichzelf. Aan het begin van deze eeuw was de levensverwachting bij de geboorte, zelfs in de rijkste landen, nog geen 50 jaar. Tegenwoordig is ze fors gestegen tot boven de 75. In ontwikkelingslanden als China, Honduras, Indonesië en Vietnam ligt de levensverwachting bij de geboorte eveneens 25 jaar hoger dan slechts vier decennia geleden. Maandelijks bereiken wereldwijd een miljoen mensen de leeftijd van 60 jaar. Verbazingwekkend genoeg vormen niet de jongeren maar mensen van 80 jaar en ouder, de ’oudste bejaarden’, nu de snelst groeiende bevolkingsgroep op aarde.

„Het stijgen van de levensverwachting”, zegt de demografe Eileen Crimmins in het blad Science, „is een van de grootste triomfen der mensheid geweest.” De Verenigde Naties zijn het daarmee eens en hebben, om de aandacht op dat succes te vestigen, het jaar 1999 uitgeroepen tot het Internationale Jaar van de Ouderen. — Zie het kader op blz. 3.

Nodig — Een andere kijk op ouder worden

Deze triomf gaat echter verder dan een verandering in de levensverwachting. Hij strekt zich ook uit tot een verandering in de manier waarop de mens het ouder worden beziet. Weliswaar vervult de gedachte aan oud worden veel mensen nog met bezorgdheid, angst zelfs, omdat de gevorderde leeftijd meestal geassocieerd wordt met lichamelijke gebreken en geestelijke aftakeling, maar onderzoekers die het verouderen bestuderen, beklemtonen dat oud worden en ziek worden twee verschillende dingen zijn. Mensen verschillen aanzienlijk in de manier waarop zij oud worden. Er is verschil, aldus onderzoekers, tussen de chronologische leeftijd en de biologische leeftijd. (Zie het kader „Wat is veroudering?”) Met andere woorden, ouder worden en bergafwaarts gaan, hoeven niet per se hand in hand te gaan.

In feite kunt u, al ouder wordend, stappen doen die de kwaliteit van uw leven verbeteren. Toegegeven, die maatregelen zullen u niet jonger maken, maar u zult er misschien wel mee bereiken dat u gezond blijft terwijl u ouder wordt. In het volgende artikel worden enkele van deze stappen beschouwd. Zelfs als het onderwerp oud worden op het moment niet hoog op uw lijstje van belangrijke zaken staat, kan het toch interessant zijn verder te lezen, want voor u het weet is het zover.

[Kader/Illustraties op blz. 3]

HET INTERNATIONALE JAAR VAN DE OUDEREN

„Nu ik zelf 60 ben . . ., val ik binnen de statistische gegevens die ik eerder geciteerd heb”, zei secretaris-generaal Kofi Annan van de Verenigde Naties onlangs bij de start van het Internationale Jaar van de Ouderen. Daarin staat de heer Annan allerminst alleen. Onderzoekers zeggen dat bij de eeuwwisseling in veel landen 1 op de 5 mensen 60 jaar of ouder zal zijn. Sommigen van hen zullen verzorging behoeven, maar allemaal zullen zij behoefte hebben aan manieren om hun onafhankelijkheid, hun waardigheid en hun productiviteit te behouden. Om beleidsmakers te helpen aan de uitdagingen die deze ’demografische revolutie’ teweegbrengt te voldoen en om tot een beter besef van „de waarde van de hoge leeftijd in de samenleving” te komen, besloot de Algemene Vergadering van de VN in 1992 om 1999 uit te roepen tot het Internationale Jaar van de Ouderen. „Naar een samenleving voor alle leeftijden” is het thema van dit speciale jaar.

[Illustratie]

Kofi Annan

[Verantwoording]

UN/DPI photo by Milton Grant

UN photo

[Kader/Illustratie op blz. 4]

WAT IS VEROUDERING?

„De biologische kristallen bol is erg nevelig wanneer het om veroudering gaat”, zegt een onderzoeker. „Niemand begrijpt het volkomen”, verklaart een ander. Desondanks hebben gerontologen (wetenschappers die de veroudering bestuderen) getracht er een definitie van te geven. Volgens hen is veroudering, eenvoudig gezegd, de chronologische tijd die iemand heeft geleefd. Maar veroudering is meer dan het verstrijken van jaren. Normaal spreekt men niet van een oud wordend kind, omdat oud worden geassocieerd wordt met het achteruitgaan van de vitaliteit. Veroudering is de tol die de verstrijkende jaren eisen. Sommigen zien er jong uit voor hun chronologische leeftijd. Dat wordt bijvoorbeeld bedoeld als iemand te horen krijgt dat ’je hem zijn leeftijd niet geeft’. Om onderscheid te maken tussen chronologische en biologische veroudering duiden onderzoekers de biologische veroudering (ouder worden gepaard met vervelende lichamelijke veranderingen) meestal aan met senescentie.

De hoogleraar in de zoölogie Steven N. Austad beschrijft senescentie als „de progressieve achteruitgang van vrijwel elke lichaamsfunctie in de loop van de tijd”. En dr. Richard L. Sprott van het Nationale Instituut voor Gerontologie in de VS zegt dat veroudering „de langzame achteruitgang is van die gedeelten van onze systemen die ons in staat stellen adequaat op stress te reageren”. De meeste deskundigen zijn het er echter over eens dat het moeilijk blijft een duidelijke definitie van veroudering te geven. De moleculair bioloog dr. John Medina legt uit hoe dat komt: „Van top tot teen, van eiwitten tot DNA, van de geboorte tot de dood, voltrekken zich talloze processen die de veroudering van een 60 biljoen-cellig mens teweegbrengen.” Geen wonder dat veel onderzoekers concluderen dat de veroudering „het meest complexe van alle biologische vraagstukken” is!