RSI — Wat u moet weten

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN BRAZILIË

MARCELO, een 24-jarige huisschilder die in Brazilië woont, had het bijna elke ochtend gedaan zonder erbij na te denken. Hij legde zijn horloge op zijn pols en manoeuvreerde de twee uiteinden van het leren bandje eromheen. Maar deze keer had hij moeite met het vastmaken van het bandje. Toen hij naar zijn pols keek, zag hij wat het probleem was. Zijn pols was zo gezwollen dat het horlogebandje niet meer paste.

Mettertijd kreeg hij zelfs pijn in zijn hand als hij een kam of een tandenborstel vasthield. Dus ging Marcelo naar de dokter. Na Marcelo onderzocht en van hem gehoord te hebben dat hij twee jaar wanden en muren had afgekrabd, gepleisterd en geschilderd, zei de dokter tegen hem: „De pijn die je hebt, komt door je werk. Je hebt RSI.”a

Een nieuwe ziekte?

Bij veel fabrieks- en kantoorpersoneel wordt dezelfde diagnose gesteld als bij Marcelo. RSI verbreidt zich zo snel dat de krant Folha de S. Paulo sprak van „de voornaamste beroepskwaal van het eind van deze eeuw”. Geen wonder dat veel mensen hebben geconcludeerd dat RSI wel weer een van die moderne ziekten zal zijn! Is dat zo?

Nu, als Marcelo in het begin van de achttiende eeuw in Europa had geleefd, zou een arts zijn symptomen misschien ook herkend hebben. Natuurlijk was het probleem toen niet bij dezelfde naam bekend. De Italiaanse arts Bernardino Ramazzini beschreef het probleem als tenosynovitis (ontsteking van de pezen en omringende scheden) van de pols en noemde het de ziekte „van schrijvers en notarissen”. De repeterende bewegingen die in deze beroepen nodig waren, hadden klerken de achttiende-eeuwse versie van RSI bezorgd. Maar tegen het einde van diezelfde eeuw was het aantal werknemers dat aan RSI leed, gedaald. Hoe was dat gekomen?

De afname en toename van RSI

De kantoorklerken uit de tijd van Ramazzini leefden in het zogenoemde pre-industriële tijdperk. In die tijd maakte men lange werkdagen zonder over machines te beschikken. Hun werk vergde repeterende bewegingen en voortdurende concentratie. Dat leidde tot aandoeningen van het RSI-type.

Tegen het einde van de achttiende eeuw was Europa echter het industriële tijdperk binnengegaan en maakte mankracht plaats voor machinekracht. De mens werd nu de baas die de machine de repeterende karweitjes liet doen. Die verandering, zo concludeert een arts die de geschiedenis van RSI heeft bestudeerd, kan het aantal gevallen van RSI onder arbeiders verminderd hebben.

Toegegeven, in het industriële tijdperk steeg het aantal ongevallen op het werk en namen de beroepsziekten onder fabrieksarbeiders toe. Niettemin maakt de medische literatuur waarin die periode behandeld wordt slechts melding van RSI-gevallen onder specifieke groepen. Zo leden pianisten en violisten uit de negentiende eeuw aan tendinitis in de bovenarmen en kregen tennissers last van een tennisarm, een ontsteking van de pezen in de elleboog.

In onze eeuw is de beroepskwaal RSI echter teruggekomen. Hoe komt dat? Onder andere doordat steeds doelmatiger machines de mens vaak vertellen wat hij moet doen en hoe snel. Deze ommekeer heeft tot ontevredenheid en tot gezondheidsproblemen bij werknemers geleid. Werknemers maken lange dagen met werk dat hen vaak dwingt repeterende bewegingen te maken en dat constante concentratie eist. Het gevolg? RSI is een gezondheidsprobleem geworden dat nu ruim vijftig procent uitmaakt van alle beroepskwalen onder werknemers in de Verenigde Staten en Brazilië — om slechts twee landen te noemen.

De oorzaken en de beroepen waarin het voorkomt

De voornaamste oorzaak van RSI vormen de snelle repeterende bewegingen die bij veel werkzaamheden nodig zijn. Helaas blijft werknemers vaak weinig anders over dan een baan aan te houden die schadelijk kan zijn voor hun gezondheid. Veel werknemers kunnen meevoelen met de Braziliaanse vrouw die in een autofabriek werkte en binnen één minuut een radio moest monteren. Een andere werkneemster, zo bericht de krant Folha de S. Paulo, moest per uur 63 apparaten testen door ze met een rubber hamer te bekloppen. Beide vrouwen kregen pijn in hun bovenarmen en werden later ontslagen wegens arbeidsongeschiktheid veroorzaakt door RSI.

Inspanningen waarbij spieren en gewrichten worden overbelast (bijvoorbeeld het dragen van zware zakken) en statische inspanningen (inspanningen van de spieren om delen van het lichaam constant in dezelfde positie te houden) zijn ook oorzaken van RSI. Ze kunnen vooral beschadigingen veroorzaken wanneer iemand in een ongemakkelijke houding werkt.

Tot degenen die onderzoekers opsommen als bijzonder RSI-gevoelig behoren metaalbewerkers, bankbedienden, datatypistes, telefonistes, supermarktcaissières, kelners, huisschilders, speelgoedassembleurs, naaisters, kappers, breisters en suikerrietkappers.

Het zijn niet alleen de bewegingen

Hoewel de meeste mensen denken dat RSI alleen veroorzaakt wordt door werk dat repeterende bewegingen vergt, beklemtoonden deskundigen die het Eerste Nationale RSI-Seminar in de Braziliaanse hoofdstad Brasília bijwoonden, dat er meer dan repetitief bewegen bij betrokken is.

Dr. Wanderley Codo, als adviseur geestelijke gezondheid en werk verbonden aan de Universiteit van Brasília, legde uit: „De manier waarop werk wordt georganiseerd — de taken, de relatie directie-werknemer, de sfeer die er op het bedrijf heerst, de mate van inspraak van de werknemer, en de werkroutine — is een van de factoren die sterk verband houden met de ziekte.”

Andere medisch deskundigen op het RSI-seminar benadrukten eveneens het verband tussen de ziekte en de organisatie van het werk. Eén minpunt van nieuwe technologieën is, vertelden zij, dat die hebben geleid tot vormen van werkorganisatie waarbij de werknemer alle controle over zijn baan verliest — een factor die bijdraagt tot het krijgen van RSI.

Daar de manier waarop werk wordt georganiseerd en uitgevoerd nauw verband houdt met RSI, hebben bepaalde werknemers in vorige decennia repeterende bewegingen kunnen uitvoeren zonder RSI te krijgen. Dat is de conclusie waartoe sommige deskundigen gekomen zijn.

Het herkennen van de aandoening

Houd in gedachte dat met RSI niet op één ziekte maar op een groep ziekten wordt gedoeld. Alle aandoeningen in deze groep tasten spieren, pezen, gewrichten en gewrichtsbanden aan, vooral die van de bovenste ledematen. Daar RSI de aanduiding voor een groep ziekten is, volgt daaruit dat zich uiteenlopende signalen en symptomen voordoen. De symptomen kunnen vaag zijn, en het verband tussen de oorzaken en symptomen wordt misschien niet onmiddellijk vastgesteld. Beschouw de voornaamste signalen eens.

Eén teken is een gevoel van zwaarte en ongemak in het getroffen lichaamsdeel (de schouder en/of de arm bijvoorbeeld) dat zich ontwikkelt tot aanhoudende pijn en tintelingen. Ook kunnen er knobbeltjes of bultjes onder de huid verschijnen. In de gevorderder stadia van RSI kunnen de zwelling en pijn zo ernstig worden dat iemand niet meer in staat is tot simpele dingen als zijn haar kammen en zijn tanden poetsen. Blijft RSI onbehandeld, dan kunnen zelfs misvormingen en invaliditeit het gevolg zijn.

Het tegengaan van RSI

Als uw huidige werk repeterende bewegingen vergt en u al signalen van RSI opmerkt, dan kan het nodig zijn dat u hulp zoekt bij de medische dienst van uw bedrijf. Is dat niet mogelijk, dan kunt u misschien naar uw huisarts gaan, waarna een orthopedist uw probleem kan beoordelen en de nodige maatregelen kan nemen om u te helpen. De kansen op genezing zullen veel groter zijn als u in de vroege stadia van RSI aandacht aan de ziekte besteedt.

Nog een belangrijke manier om RSI tegen te gaan, is aandacht te schenken aan ergonomie. Wat is ergonomie? Ergonomie wordt gedefinieerd als „een toegepaste wetenschap die zich bezighoudt met het ontwerpen en opstellen van hulpmiddelen die mensen gebruiken, met het oog op een zo effectief en veilig mogelijke wisselwerking tussen mensen en hulpmiddelen”.

Ergonomie heeft dus te maken met het aanpassen van de werkplek aan de mens en van de mens aan de werkplek. Ergonomie gaat echter verder dan het verbeteren van de vorm van een toetsenbord of een hamer. Ook de mentale en emotionele behoeften van de werkende mens worden erbij in aanmerking genomen. Om dat te bereiken, zegt de ergonoom dr. Ingeborg Sell, wordt bij ergonomie „gebruik gemaakt van gegevens, informatie en kennis uit alle deelnemende disciplines [en] getracht tot nieuwe en uitgebreide kennis over de mens en zijn werk te komen”.

Het is waar dat het veranderen van de ergonomie van de werkomgeving buiten de invloedssfeer van de meeste werknemers ligt. Maar medisch deskundigen op het RSI-seminar in Brasília legden uit dat dat niet het geval is bij „participatieve ergonomie”. Wat wordt met participatieve ergonomie bedoeld?

Een werkgever die participatieve ergonomie in de werkomgeving aanmoedigt, neemt de mening van de werknemer in aanmerking. Hij nodigt ook de werknemer uit na te gaan hoe zijn werkplek verbeterd kan worden. Zo’n werkgever zal ook voorstander zijn van de aanwezigheid van een intern RSI-comité bestaande uit werknemers en directieleden. Die groep zal nauwlettend toezien op het handhaven van een veilige en comfortabele manier van werken binnen de werkomgeving. Ze pakt de oorzaken van RSI aan, bevordert preventie en bepaalt wat de verantwoordelijkheden van de werkgever en werknemers zijn bij het tegengaan of zelfs uitbannen van gevallen van RSI binnen het bedrijf.

Preventie thuis en op het werk

Het voorkomen van RSI begint thuis. Wat kunt u doen? Boots bij het wakker worden uw hond of kat na. Let eens op hoe uw huisdier zijn spieren strekt voordat hij de nieuwe dag begint. Doe hetzelfde. En, nu u toch bezig bent, herhaal dat uitrekken een paar keer in de loop van de dag. Dat is onontbeerlijk voor het gezond houden van uw botten en spieren. Doe wat oefeningen om uw spieren op te warmen. Dat zal de bloedsomloop versnellen en de hoeveelheid zuurstof vergroten die uw spieren ter beschikking staat om hun werk te doen. Natuurlijk is deze stap nog belangrijker bij koud weer en ook voordat u gaat sporten. Doe wat oefeningen die de specifieke spieren die u het meest gebruikt, sterker zullen maken. Sterkere spieren zullen u helpen u van de nodige taken op uw werk te kwijten.

Naast deze maatregelen thuis is er ook behoefte aan een preventieprogramma op uw werk. De werkgever kan RSI-problemen bij werknemers voorkomen door voor een werkschema te zorgen dat voorziet in pauzes of veranderingen en waarbij de verschillende soorten werk onder de werknemers rouleren.

Nog een aspect van RSI-preventie is het zorgen voor de juiste soort gereedschappen voor de werknemer. Daartoe zouden onder andere bureaus en stoelen met de juiste hoogte kunnen behoren, evenals elleboogbeschermers, boren en buigtangen waarbij het niet nodig is te veel handkracht te gebruiken, gebruiksvriendelijke computertoetsenborden of zwaar gereedschap met schokabsorbeerders om buitensporig trillen te voorkomen.

De in de inleiding genoemde Marcelo bracht veel van deze suggesties in praktijk. Daardoor, en door de medische behandeling die hij kreeg, zijn de RSI-symptomen die hij had, verdwenen. Totale genezing ligt binnen zijn bereik. Het tegengaan van RSI vergt zonder enige twijfel persoonlijke inspanningen en organisatorische veranderingen, maar daar het aantal RSI-patiënten op het werk toeneemt, zouden de baten van deze veranderingen wel eens ruimschoots kunnen opwegen tegen de kosten.

[Voetnoten]

[Kader op blz. 17]

RSI bij musici

RSI komt veel voor bij beroepsmusici. Volgens een in 1986 gepubliceerd onderzoek leed de helft van alle musici bij acht Europese symfonieorkesten aan RSI. In de negentiende eeuw werd de ziekte muzikantenkramp genoemd. Een van de eerste opgetekende gevallen was dat van Robert Schumann. RSI dwong hem het pianospelen op te geven en zich te concentreren op componeren.

[Kader op blz. 17]

Factoren die tot RSI bijdragen

1. Verkeerde houding

2. Lange dagen maken

3. Stress op het werk

4. Eerder letsel aan spieren en pezen

5. U put geen voldoening uit uw werk

6. Blootstelling aan kou

[Kader op blz. 18]

Preventie van RSI

WAT TE VERMIJDEN

1. Lang achtereen zware voorwerpen vasthouden

2. De gewrichten te zwaar belasten

3. Armen lang achtereen boven harthoogte gebruiken

4. Werken in een ongemakkelijke houding

WAT TE DOEN

1. Wissel van arm bij het uitvoeren van werkzaamheden — zelfs bij lichte

2. Verspreid verschillende soorten werkzaamheden over de dag

[Illustratieverantwoording op blz. 16]

Pages 16 and 17: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck