Een vloed van chemische stoffen van menselijke makelij
DEZE eeuw zou heel goed de eeuw van de chemie genoemd kunnen worden. Chemische verbindingen van menselijke makelij hebben ons leven veranderd. In onze woningen, kantoren en fabrieken wemelt het van de aërosols, cosmetica, farmaceutische produkten, inkten, kleurstoffen, koelmiddelen, kunstmatige zoetstoffen, pesticiden, plastics, synthetische stoffen, verven — de lijst zou boekdelen kunnen vullen.
Om aan de wereldvraag naar deze produkten te voldoen, wordt er volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) jaarlijks mondiaal voor ongeveer $1,5 biljoen aan chemicaliën geproduceerd. De WHO bericht dat er nu zo’n 100.000 chemische stoffen op de markt zijn en dat er jaarlijks 1000 tot 2000 bij komen.
Maar deze vloed van chemische stoffen roept vragen op over de uitwerking ervan op het milieu en op onze eigen gezondheid. Het is duidelijk dat wij ons in onbekend vaarwater begeven. „Wij maken allemaal deel uit van een experimentele generatie, en het zal nog decennia duren voordat de volledige effecten bekend zijn”, zei een arts.
Meer chemische stoffen, meer risico’s?
De mensen die het vaakst schade ondervinden van vervuilende chemische stoffen, zo merkt de WHO op, zijn „arme analfabeten met weinig of geen toegang tot de juiste scholing of basisinformatie over de risico’s van chemische stoffen waaraan zij dagelijks direct of indirect blootstaan”. Dat geldt vooral voor pesticiden. Maar wij ondergaan allemaal de invloed van chemische stoffen.
Zo’n twintig procent van de waterputten in Californië, aldus het boek Een groene geschiedenis van de wereld, heeft verontreinigingsniveaus, onder meer qua pesticiden, die boven de officiële veiligheidsnormen liggen. „In Florida”, zo schrijft het boek verder, „zijn 1000 putten afgesloten wegens verontreiniging; in Hongarije gebruiken 773 steden en dorpen water dat niet geschikt is voor consumptie; in Groot-Brittannië zit 10% van de aquifers boven de maximale norm van de WHO en in sommige delen van zowel Groot-Brittannië als de Verenigde Staten mag men leidingwater niet aan pasgeborenen geven omdat het nitraatgehalte te hoog is.”
Kwik is een andere nuttige maar potentieel giftige chemische stof. Het vindt zijn weg naar het milieu via bronnen uiteenlopend van industriële schoorstenen tot miljarden TL-buizen. Lood komt eveneens in veel produkten voor, van brandstof tot verf. Maar net als kwik kan het giftig zijn, vooral voor kinderen. Blootstelling aan lood bevattende emissies kan het gemiddelde kind wel „vier punten van zijn IQ kosten”, zegt een verslag uit het Egyptische Caïro.
Volgens de VN-milieuorganisatie UNEP belanden er elk jaar zo’n 100 ton kwik, 3800 ton lood, 3600 ton fosfaten en 60.000 ton reinigingsmiddelen in de Middellandse Zee als gevolg van menselijke activiteiten. Het is begrijpelijk dat de zee in een kritieke toestand verkeert. Maar daarin staat ze niet alleen. De Verenigde Naties hebben 1998 zelfs uitgeroepen tot het Internationale Jaar van de Oceaan. Wereldwijd verkeren alle oceanen in moeilijkheden, in het bijzonder door vervuiling.
Terwijl de chemische technologie ons heel wat nuttige produkten heeft gegeven, vormen het gebruik en het opruimen van veel van die produkten een zware aanslag op het milieu. Hebben wij ons, zoals een krantecolumnist het onlangs zei, tot „gijzelaars van de vooruitgang” gemaakt?
[Kader op blz. 4]
Chemische stoffen en chemische reacties
De term „chemische stoffen” slaat op alle basisstoffen waaruit de wereld om ons heen bestaat, met inbegrip van de ruim honderd elementen, zoals ijzer, lood, kwik, koolstof, zuurstof en stikstof. Chemische verbindingen of combinaties van verschillende elementen zijn onder andere water, zuren, zouten en alcohol. Veel van deze verbindingen komen in de natuur voor.
Een „chemische reactie” is wel gedefinieerd als „een proces waarbij de ene stof chemisch wordt omgezet in een andere”. Vuur is een chemische reactie; daarbij wordt een brandbare stof — papier, benzine, waterstof, enzovoort — omgezet in een totaal andere stof of stoffen. Veel chemische reacties vinden onophoudelijk plaats, zowel om ons heen als in ons.
[Illustratie op blz. 3]
De armen hebben het meest te lijden van vervuilende chemische stoffen