Matera — Stad met unieke grotwoningen
DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN ITALIË
ONGEVEER vijftig jaar geleden dachten sommigen dat de vreemde woningen veel weg hadden gekregen van Dantes „inferno”, wat voor de autoriteiten aanleiding was hun ontruiming te verordenen. Ze worden nu voor een deel opnieuw bewoond en zijn zelfs opgenomen in het Werelderfgoed van Cultuur- en Natuurmonumenten, onder auspiciën van de UNESCO (de organisatie van de Verenigde Naties voor onderwijs, wetenschap en cultuur).
Waar hebben wij het over? En waarom hebben ze in de loop der tijd zulke verschillende reacties opgeroepen? Het antwoord op de eerste vraag is simpel: de Sassi (letterlijk „Rotsen” in het Italiaans) van Matera, in het zuiden van Italië, net boven de hak van de Italiaanse „laars”. Maar om de tweede vraag te beantwoorden, moeten wij begrijpen wat het zijn en iets van hun geschiedenis af weten. U kunt ons vergezellen bij ons bezoek aan de Sassi om er iets over te weten te komen.
„Onder de Italiaanse landschappen die de meeste verbazing wekken”, vormen de Sassi volgens de schrijver Guido Piovene in feite een stad die het „aantrekkelijke van het ongelofelijke” bezit. Voor een panoramische blik op de stad gaan wij op weg naar een natuurlijk uitkijkpunt dat uitzicht biedt over een diepe kloof. Aan de overkant van dit ravijn ligt voor ons de stad Matera. In het heldere licht van de zomer zien wij huizen tegen de rots hangen; ze schijnen boven op elkaar gegroeid te zijn. De smalle straten ertussen die omlaaglopen naar de bodem van de kloof, vormen een warrige knoop die wel wat lijkt op de trappen van een enorm amfitheater. De vele gaten die wij in de rotswand zien, zijn woningen of zijn dat geweest. Om kort te gaan, dit zijn de Sassi — grotwoningen uitgehouwen in de rotsen!
Een surrealistische sfeer
Om bij de Sassi — het oude stadscentrum van Matera — te komen, moeten wij de moderne stad met haar verkeer en lawaai door. Wanneer wij de oude stad binnengaan, is het alsof wij plotseling in een andere tijd belanden; wij komen terecht in een surrealistische sfeer waarin de chaos van het heden langzaam plaats maakt voor beelden van vroeger tijden.
Verwacht geen grotbewoners naar buiten te zien komen. Tegenwoordig zijn de oorspronkelijke oude grotten nog nauwelijks te zien, want er zijn gevels van kalksteen, zo geen totale gebouwen, voor gezet in de stijl van diverse periodes: middeleeuws, barok en modern. Als wij verdergaan, lijkt het toneel voor onze ogen voortdurend te veranderen.
Volgens archeologen hebben zich enkele duizenden jaren geleden groepjes nomaden, waarschijnlijk herders, in dit gebied gevestigd. De talrijke natuurlijke grotten in het gebied boden beschutting tegen de elementen en tegen roofdieren. Weldra waren veel grotten bewoond. Vondsten van archeologen schijnen uit te wijzen dat het gebied vanaf die tijd voortdurend bevolkt is geweest.
De Sassi zelf raakten echter geleidelijk aan bewoond. In Grieks-Romeinse tijden lag er een kleine nederzetting op het hoogste punt van een rotsachtige uitloper, het huidige oude stadscentrum. In die oude tijden, aldus Raffaele Giura Longo, waren de Sassi „twee onbewoonde valleien, twee bekkens die zich uitstrekten aan weerszijden van de oude stadsheuvel boven en uitzagen op een steile helling die afdaalde naar de kloof; ze waren niet bewoond maar . . . waren dichtbegroeid”. Vanaf de vroege middeleeuwen begonnen de Sassi door het systematisch uitgraven van de zachte kalksteen en de aanleg van wegen en pleinen en de bouw van huizen, waarvoor het uitgegraven gesteente werd gebruikt, hun karakteristieke aanzien te krijgen.
Er was behoefte aan huizen en onderkomens om dieren te houden en de bezigheden te verrichten waarmee het fokken van vee gepaard ging, zoals het maken van kaas. Landbouw was echter de voornaamste bezigheid. Er werden moestuinen aangelegd op de brede terrassen die uit de helling werden gegraven van het diepe ravijn waarop de Sassi uitzien. Nog steeds zijn er sporen van de terrassen te zien. Het maatschappelijk leven concentreerde zich voornamelijk in de buurten, binnenplaatsen omgeven door verscheidene woningen.
Een indrukwekkend watervergaarsysteem
Men zou ook kunnen zeggen dat de geschiedenis van de Sassi er een is van enerzijds de strijd van de mens tegen gesteente en water en anderzijds zijn symbiose ermee. Hoewel er niet al te veel water viel, spoelde het oppervlaktewater in het regenseizoen de — zo moeizaam bevochten — landbouwgrond van de terrassen wanneer het langs de hellingen van het ravijn naar beneden liep. De bewoners van de Sassi zagen er dus de noodzaak van in het regenwater door kanalen te laten lopen en het te vergaren.
Maar hoe en waar kon het vergaard worden? In de terrassen werden regenbakken uitgegraven en ondoorlatend gemaakt. Een stelsel van kanalen en goten leidde al het beschikbare water naar deze bakken, die aanvankelijk overwegend voor landbouwdoeleinden werden gebruikt. Volgens de architect Pietro Laureano blijkt uit hun aantal, „dat veel groter is dan dat van de bewoonde grotten of van de voor drinkwater benodigde bakken”, dat „de regenbakken van de Sassi oorspronkelijk een indrukwekkend watervergaarsysteem voor bevloeiing waren”.
Het systeem voorzag ook in voldoende drinkwater, en toen de bevolking groeide, werd deze factor steeds belangrijker. Om die reden werd tot een ingenieuze regeling overgegaan. De bakken werden op elkaar aangesloten, zowel op die op hetzelfde niveau als op die op de terrassen op andere niveaus. „Het was als het ware een systeem van enorme distilleervaten dat de progressieve zuivering van de vloeistof mogelijk maakte terwijl die van de ene bak naar de andere liep.” Het water werd vervolgens geput uit een van de vele waterputten die de Sassi markeerden. De monden van enkele van deze putten zijn thans nog steeds te zien. Zo veel water in een overigens droge streek was uitzonderlijk.
Een huis in de rots
Terwijl wij de trappen afgaan en de doolhof van smalle straten volgen, realiseren wij ons dat deze oude buurten op afdalende niveaus opgezet zijn, zodat wij vaak op de daken blijken te lopen van de huizen die op de terrassen onder ons uitkomen. Op bepaalde plaatsen zijn tien lagen woningen, de ene boven de andere. Hier woont de mens in nauw contact met de rots. Reeds in de dertiende eeuw werden deze buurten in officiële documenten „Sassi” genoemd.
Voor een woning blijven wij staan. Door de met zorg afgewerkte en betrekkelijk moderne gevel laten wij ons niet misleiden, want hier is een meer recente ingang in kalksteen aan de oorspronkelijke toegevoegd. Dit is een typische Sassi-woning. Na over de drempel gestapt te zijn, gaan wij een reeks treden omlaag naar een grote kamer waar eens de meeste huishoudelijke activiteiten van het gezin plaatsvonden. Wij dalen nog wat treden af naar een tweede kamer, waarachter er nog een ligt. Sommige kamers waren oude regenbakken die bewoonbaar waren gemaakt — de opening boven, waar eens het water inliep, werd dichtgestopt en er werd een ingang in de helling van het terras uitgegraven. De binnenste kamers werden eens alleen gebruikt om lastdieren onder te brengen, terwijl het gezin in de kamers woonde die het dichtst bij de ingang lagen. In licht en lucht werd voorzien door een grote opening boven de deur. Onnodig te zeggen dat bewoners van de Sassi nu geen lastdieren meer in hun woning houden!
Veel van de woningen liggen onder het straatniveau. Waarom? Omdat de ingang en enkele van de grotwoningen zelf enigszins hellend werden uitgegraven om de stralen van de zon te benutten. Als in de winter de zon haar laagste punt aan de horizon bereikt, kunnen de stralen het huis binnenvallen en het zo verlichten en verwarmen; in de zomer kwamen de zonnestralen niet verder dan de ingang en bleef het binnen koel en vochtig. In de achterwand van de grot die wij bezoeken, zien wij een uitgehouwen nis met verscheidene „planken”. Het is een zonnewijzer, bedoeld om de beweging van de zon in de loop van het jaar aan te geven. Wanneer wij weer buitenkomen, is het ons vreemd te moede. De koelte van de grot had ons maar al te snel de zomerhitte buiten doen vergeten!
Verval en restauratie
De surrealistische sfeer daargelaten hebben de Sassi diverse veranderingen ondergaan. Hoewel ze eeuwenlang een harmonieuze en betrekkelijk goed functionerende stadskern bleven, veranderde er iets in de achttiende eeuw. Door nieuwe gebouwen en straten raakte het efficiënte waterbeheersysteem geblokkeerd, zodat er problemen ontstonden met de geregelde afvoer van afval. Als gevolg daarvan kwam er steeds meer ziekte voor. Verder leidden veranderingen in de economie van het gebied tot groeiende armoede onder de agrarische gezinnen in de Sassi, die steeds dichter bevolkt raakten.
Het voortschrijdende verval van dit eens prachtige gebied scheen onvermijdelijk. En dus werd, met de bedoeling het probleem eens en voor al op te lossen, in het begin van de jaren ’50 het officiële besluit genomen de Sassi te ontruimen. Voor de ruim 15.000 inwoners van Matera die hier woonden, was dat maatschappelijk gezien zeer traumatisch, daar innige vriendschapsbanden die in de buurten waren gesmeed, verbroken werden.
Velen vinden echter dat dit ongelofelijke stadsgezicht niet verloren mag gaan. En zo worden de Sassi, dank zij efficiënt restauratiewerk, langzaam gerenoveerd en opnieuw bewoond. Veel toeristen willen nu graag de sfeer proeven die er van de oude pleinen en de wirwar van straatjes van de Sassi uitgaat. Mocht u ooit naar dit deel van de wereld komen, waarom dan niet even een bezoek gebracht aan deze eeuwenoude stad die uit de rots gegroeid is?
[Illustraties op blz. 16, 17]
1. Panoramisch gezicht op de Sassi van Matera; 2. „de buurten”, met links op de voorgrond een put; 3. in een karakteristieke woning; 4. als zonnewijzer gebruikte nis; 5. een kanaal waardoor eens water naar regenbakken liep