„Waltzing Matilda”
DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN AUSTRALIË
HET Australische liedje „Waltzing Matilda” is overal ter wereld algemeen bekend. Vorig jaar ontstond er een plotselinge golf van belangstelling voor het liedje op de honderdste verjaardag van de eerste opvoering ervan voor publiek op 6 april 1895.
Hoe is een simpele ballade met een enigszins cryptische tekst zo populair geworden, niet alleen in heel Australië maar in veel landen van de wereld? De verhalen over de exacte oorsprong van het lied spreken elkaar tegen. Men is het er echter wel over eens dat de oorspronkelijke schrijver van de tekst A. B. (Banjo) Paterson is geweest, wiens gedichten rond de eeuwwisseling best-sellers in Australië werden.
De woorden van „Waltzing Matilda” variëren, maar duidelijk is dat het verhaal over een ’swagman’ gaat. Een ’swag’ is een bundel persoonlijke bezittingen en de ’swagman’ is de man die op zijn tocht die bundel draagt, een zwerver dus. In dit liedje heeft de zwerver zijn tent opgezet aan een kleine zijarm van een rivier, een ’billabong’, zoals men die in de Australische ’outback’ of het binnenland noemt. Toen hij zijn ’billy’ of metalen pot boven het kampvuur had hangen, kwam er een weldoorvoed schaap, een zogenoemde ’jumbuck’, aangelopen om uit dezelfde ’billabong’ te drinken. De zwerver ving het schaap, doodde het en stopte het in zijn ’tucker-bag’ ofte wel knapzak. Hij had dit nog niet gedaan of de ’squatter’ die het land in bezit had, kwam op zijn paard aangereden. (’Squatters’ waren boeren die zich het eigendomsrecht hadden verworven door zich op het land te vestigen. Later konden zij hun uitgestrekte grondbezit laten registreren.) Deze ’squatter’ was vergezeld van drie bereden politieagenten. Wanneer de onfortuinlijke zwerver wordt beschuldigd van diefstal van het schaap en hem zonder enige twijfel gevangenschap of erger te wachten staat, springt hij op, werpt zich in de ’billabong’ en verdrinkt.
Waarom spreekt dit onwaarschijnlijke verhaal mensen zo aan? Eén verklaring is die van Bruce Elder in zijn voorwoord bij Rex Newells boek Favourite Poems of Banjo Paterson. Hij oppert dat het liedje weergeeft hoe Australiërs zichzelf graag zien: „Het is veel meer dan louter het verhaal van een ’swaggie’ die een schaap steelt. Het is een uiting van onze afkeer van intimidatie en gezagdragers. De ’swaggie’ staat voor elke Australiër die ooit een of ander ambtenaartje in zijn gezicht heeft willen uitlachen . . . Het is beter in de ’billabong’ te springen dan ons leven door die mensen te laten regeren.” Maar wat ook de reden voor de populariteit ervan mag zijn, „Waltzing Matilda” is al meer dan honderd jaar een Australisch symbool in liedvorm.
Wat betekent „Waltzing Matilda”?
Het liedje telt vier verzen of korte coupletten. Na elk vers volgt een refrein dat begint met de regels:
Waltzing Matilda, Waltzing Matilda,
You’ll come a-waltzing Matilda with me.
Die worden gevolgd door twee regels waarin wordt herhaald wat in het voorafgaande vers werd gezegd. Het liedje ontleent zijn naam aan dit refrein.
Er is onzekerheid, onenigheid zelfs, ontstaan over wat nu precies een „matilda” is en wie er ’walst’. De simpele uitleg die sommige onderzoekers aandragen, schijnt de meest bevredigende te zijn. Eén schrijver zegt: „Paterson was . . . gefascineerd door de ’swagmen’ die van het land van de een naar dat van de ander zwierven met al hun bezittingen bijeengebundeld in een opgerolde ’swag’ die over de schouder werd gezwaaid. Hij hield van het taaltje dat deze zwervers spraken. Voor het dragen van een ’swag’ bestonden diverse uitdrukkingen, zoals ’humping the bluey’ ofwel ’de bundel sjouwen’ en ook ’waltzing Matilda’ ofwel ’met Matilda walsen’.”
De beknopte definitie van de ’waltzing matilda’ door Sydney May in zijn boek The Story of “Waltzing Matilda” luidt: „De kleren en persoonlijke bezittingen werden stevig opgerold en dan in de opengevouwen deken gewikkeld. De deken werd vervolgens dichtgebonden aan weerszijden van de stevige bundel in het midden en om de nek gedragen, waarbij de losse uiteinden aan beide kanten naar voren vielen en één arm meestal één uiteinde vast leek te houden.”
„Matilda’s” roem verbreidt zich
Sydney May concludeert dat juist door het vertrek van Australische troepen naar andere landen tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog, het liedje „Waltzing Matilda” zo’n grote populariteit heeft gekregen buiten het land van oorsprong. Hij geeft deze voorbeelden: „In 1941 speelden de café-orkestjes in Tel Aviv het op het moment dat een Australiër er een voet over de drempel zette; de Negende Divisie zong het toen zij Bardiyah binnentrokken na het heroverd te hebben; reeds in 1917 werd een Australisch oorlogsschip dat zich bij een Britse vloot voegde, verwelkomd met het spelen van ’Waltzing Matilda’ door de band op het vlaggeschip, en een Australiër die in het buitenland een radiotoespraak gaat houden, wordt ingeleid met dit themawijsje.” Tot de meest prestigieuze gelegenheden waarbij het liedje werd gespeeld, behoorden de ceremoniële parades van het Kroningscontingent van Australische troepen bij Buckingham Palace in Londen in de week voorafgaand aan de kroning van koningin Elizabeth II.
Een interessant persbericht geeft ook enig idee van de populariteit van „Waltzing Matilda” bij mensen van allerlei rangen en standen. Het krantebericht luidt: „Nadat op een avond de heer Menzies [de premier van Australië] in The Chequers had gedineerd met de heer Churchill [de premier van Groot-Brittannië] en de leider van de ’Vrije Fransen’ generaal De Gaulle, begaven zij zich naar een van de andere kamers. Op een teken van Sir Winston werd er een grammofoonplaat met ’Waltzing Matilda’ afgespeeld. Lustig zingend en bijna dansend door de kamer, stopte hij om tegen de Generaal te zeggen: ’Dat is een van de mooiste liedjes van de wereld.’”
Als verder bewijs voor „Matilda’s” populariteit verklaart Richard Magoffin in zijn boek Waltzing Matilda — The Story Behind the Legend: „Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het liedje van de ’billabongs’ nog verder meegevoerd over de wereld, overal waar de Australische soldaten heentrokken. Het was een liedje dat licht herinneringen aan thuis opriep en gemakkelijk als Australisch werd geïdentificeerd.” Hij citeert ook filmproducent Kramer, die „Waltzing Matilda” uitkoos als een belangrijk element in de film On the beach. Kramer zei: „Dit is een liedje waarmee je opmerkelijk veel kunt doen. Het kan gespeeld worden als volksliedje, als mars, als ballade of in elke andere muzikale vorm en wij hebben het op een tiental verschillende manieren gebruikt in de muziek voor ’On the beach’. Ik heb, bijna impulsief, besloten dat ’Waltzing Matilda’ het hoofdthema van de muziek in de film moest worden.”
Bevat het een boodschap?
Sommigen geloven dat Banjo Paterson een boodschap wilde overbrengen aan degenen die zijn liedje lazen en zongen. Zo schreef William Power in de Verenigde Staten een artikel in de Yale Review, waarin hij een paar tot zelfonderzoek stemmende gedachten uitte met betrekking tot een mogelijke boodschap in het lied. Hoewel uiteraard niet iedereen zijn mening zal delen, vormen zijn opmerkingen niettemin een passend besluit voor deze korte analyse van „Waltzing Matilda”. Hij zei:
„Australiërs hebben niet alleen de strijd moeten aanbinden met de natuurkrachten maar ook met de tekortkomingen van de menselijke natuur. . . . Deze spanningen komen tot uiting in ’Waltzing Matilda’, waarbij de tegenstanders de twee uitersten zijn: ’squatter’ en ’swagman’. In een dergelijk conflict zullen de meesten verklaren dat de ’squatter’ het verdient te winnen. De economie van Australië hangt grotendeels af van zijn kundigheid als schapen- of rundveefokker. Hij werkt hard, hij heeft verantwoordelijkheidsgevoel en lef; als hij een van de kwaliteiten miste die wij met de pionier associëren, zou hij niet lang ’squatter’ blijven. . . . De ’swagman’ is ook een mens. . . . Ook hij maakt deel uit van de samenleving. Een enkele ’swagman’ heeft het tot ’squatter’ geschopt; meer van hen hebben een minder belangrijke maar toch bevredigende positie bereikt als boer, als knecht bij een veebedrijf of als monteur, of zijn in de stad gaan werken; anderen zijn tot het eind van hun dagen land- en dakloos gebleven en hebben hun beenderen achtergelaten langs een landweggetje in het binnenland. De samenleving mag het dan nodig maken dat de ’squatter’ het wint van de ’swagman’, de rechten van de ’swagman’ als mens mogen nooit vergeten worden.”
Er zijn nu meer dan honderd jaar verstreken sinds deze simpele ’outback’-ballade werd geschreven. Banjo Paterson heeft nooit kunnen denken dat zijn op muziek gezette gedicht zo’n populair Australisch liedje zou worden.