Wat betekent het bejaard te zijn?

„DE OUDERDOM IS ZO ERG NOG NIET ALS JE IN AANMERKING NEEMT WAT HET ALTERNATIEF IS.” — Maurice Chevalier.

HET verouderingsproces treft uiteindelijk iedereen. Het is onvermijdelijk. Het begint bijna onmerkbaar — een pijntje hier, een rimpeltje daar en wat grijze haren — maar uiteindelijk heeft het iemand in zijn onverbiddelijke greep. Nog nooit in de geschiedenis hebben zo velen de gevolgen van de ouderdom gevoeld.

Een voorname reden voor de toename van het aantal ouderen is het succes van de medische wetenschap in de strijd tegen dodelijke ziekten. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld vertegenwoordigen de vijfenzestigplussers ongeveer twaalf procent van de bevolking en in Japan ruwweg elf procent. Het aantal Amerikanen van boven de 85 is gestegen van 700.000 in 1953 tot 2,1 miljoen in 1978. Ja, zo’n 50.000 Amerikanen en circa 3700 Canadezen zijn 100 jaar of ouder!

Hoewel bejaarden nu een produktiever leven leiden dan vroeger, wordt de kwaliteit van iemands latere jaren onveranderlijk bedorven door het afnemen van bepaalde vermogens. Het horen, het zien, de spierspanning en de mobiliteit worden allemaal minder als iemand ouder wordt. Sommige ouderen hebben last van eenzaamheid en zelfs seniliteit. Anderen hebben het gevoel hun aantrekkelijkheid te verliezen en worden neerslachtig.

Vaak wordt iemands geluk of gemis eraan bepaald door de manier waarop hij of zij zich aan het verouderingsproces aanpast. Als iemand zegt: „Daar ben ik te oud voor”, is het soms de instelling, meer dan iets fysieks, waardoor de deur naar mogelijke activiteiten wordt toegesloten.

Een jongere gaf van opmerkelijk inzicht blijk toen hij zei: „Ik ben van mening dat iemand oud is als hij niet meer ten volle gebruik maakt van wat het leven te bieden heeft, als hij niet meer van het leven houdt en er geen plezier meer in heeft. Het is niet echt mogelijk een leeftijd bij ’oud’ te zetten, want er zijn tieners die oud lijken maar er zijn ook bejaarden die jong lijken.”

Bejaard maar gelukkig en tevreden

Voor sommigen blijken de latere levensjaren in bepaalde opzichten gouden jaren te zijn. Deze gelukkige bejaarden zijn ontlast van de druk en beperkingen van een vaste baan. Voor hen betekent bejaard zijn meer tijd om van hun kleinkinderen te genieten. Zij beseffen dat hun geluk niet afhangt van wat anderen van hen denken. Zij voelen zich vaak vrijer om te zeggen wat zij denken en zijn soms meer ontspannen en tevreden.

Bovendien kijken zij vaak verder dan hun persoonlijke behoeften en putten zij vreugde uit het aanbieden van hun hulp aan mensen die deze goed kunnen gebruiken. Zij helpen de blinden door hun voor te lezen, nemen wezen mee op tochtjes of helpen de invaliden een groter gevoel van eigenwaarde te hebben. Anderen leren nieuwe vaardigheden en doen dingen die zij niet konden doen toen zij een gezin grootbrachten of de kost verdienden. De beroemde Amerikaanse Grandma Moses begon haar carrière als schilderes toen zij tegen de tachtig liep en voltooide na haar honderdste nog 25 schilderijen!

Natuurlijk hoeft iemand geen bijzondere dingen te doen om vreugde te verwerven. Op 86-jarige leeftijd merkte een wereldberoemde toneelspeelster op: „Ik geniet als nooit tevoren van het leven, nu! Zo laat?, denkt u misschien. Het voordeel van op dit punt in mijn leven beland te zijn, is dat ik niet achteromkijk en evenmin meer dan een paar dagen tegelijk vooruitkijk. Ik geniet gewoon van het nu.” Zij voegde eraan toe: „Om werkelijk tevreden te zijn over jezelf, je leven, hoef je de voorpagina niet te halen of een miljoen dollar op de bank te hebben.”

Nog een voordeel van de ouderdom zijn de wijsheid en ervaring die men gewoonlijk in de loop van het leven opdoet. Waardeert u die pluspunten? Een vrouw die ze waardeert, vertelde: „Ik waardeer de wijsheid die ik in de loop van de jaren heb opgedaan. Leren wat echt belangrijk is, heeft mij geholpen de problemen van het leven aan te kunnen. Ja, veel jongere vrouwen komen naar me toe om raad te vragen. Meestal zeggen zij daarna: ’Ik ben zo blij dat ik met je gepraat heb. Zo had ik het nog nooit bekeken.’ Dat zou ik voor niets willen ruilen. Ik ben zo dankbaar dat ik een hulp kan zijn, vooral voor jongeren.”

Hoe bejaarden te bezien

Eens had men zeer veel respect voor bejaarden en werd hun raad opgevolgd. In veel landen is dat veranderd. Nu worden bejaarden vaak verwaarloosd en zelfs mishandeld. Dat is triest, daar de bejaarden een rijke bron van wijsheid en ervaring vertegenwoordigen die jongeren ten eigen bate kunnen aanboren. Natuurlijk geeft dat ouderen niet het recht zich met het leven van anderen te bemoeien.

Gelukkig krijgen bejaarden in sommige culturen nog het respect dat hun toekomt. In Japan en de meeste Afrikaanse landen bijvoorbeeld blijven zij vaak het middelpunt van de familie- en stameenheid. In de republiek Abchazië, die deel uitmaakt van Georgië in de voormalige Sovjet-Unie, komt het veel voor dat mensen ouder dan honderd jaar worden, en honderdjarigen worden er door de jongere generaties gerespecteerd. Het woord van bejaarden is vaak wet binnen de familie.

Wanneer jongeren deze bron van wijsheid aanboren, vaart de familie-eenheid daar wel bij. Er kan een speciale band bestaan tussen grootouders en kleinkinderen. Door deze goede verstandhouding tussen de twee leeftijdsgroepen leren kinderen vaak geduld, mededogen, empathie en respect voor ouderen. Wanneer jongeren dit contact verliezen, kan dat hen nadelig beïnvloeden.

Hoe willen zij behandeld worden?

Bejaarden willen gerespecteerd worden. Zij moeten zelf beslissingen nemen en het gevoel hebben dat zij zeggenschap hebben over hun leven. Hoewel hun lichamelijke vermogens met de jaren minder worden, blijven degenen die hun geest actief houden vaak scherp van verstand. Weliswaar denken zij misschien niet meer zo snel als toen zij jonger waren of kost het hun meer tijd om nieuwe dingen te leren, maar zij mogen niet terzijde geschoven worden en hun rol in de familie verliezen, noch mogen anderen karweitjes overnemen die de bejaarden het liefst zelf zouden doen. Dat zou een frustrerende en ontmoedigende uitwerking op hen hebben en hun het gevoel geven tekort te schieten en zelfs nutteloos te zijn.

Produktieve activiteit is van wezenlijk belang voor bejaarden; mede daardoor krijgen zij het gevoel nog waardevol te zijn. Veelzeggend is dat honderdjarigen in Abchazië zich vaak van heel wat dagelijkse taken kwijten en bijvoorbeeld nog op het veld werken, het pluimvee voeren, de was doen, het huis schoonhouden en kleine kinderen verzorgen — wat ongetwijfeld allemaal bijdraagt tot hun hoge ouderdom. Ja, nuttig bezig zijn doet bejaarden goed. Waarom? Omdat zij een doel in hun leven hebben.

Ook wanneer bejaarden gehandicapt zijn door een beroerte of een andere aandoening, willen zij toch nog met waardigheid bejegend worden. Zij willen niet neerbuigend toegesproken worden of standjes krijgen als een kind. Misschien kunnen zij niet praten, maar meestal kunnen zij nog wel horen en hun gevoelens zijn begrijpelijkerwijs kwetsbaar. Soms kan het door een overmaat aan medicijnen lijken of zij seniel zijn terwijl dat in werkelijkheid niet zo is. Meer dan enige andere emotie kan empathie dus de sleutel zijn om goed voor hen te zorgen.

Daar bejaarden aan huis gebonden kunnen zijn, moeten zij het gevoel hebben niet vergeten te worden. Zij stellen het op prijs bezoek te ontvangen. Wat triest is het als leden van een christelijke gemeente nalaten een bezoekje of telefoontje te wijden aan minder valide oudere gemeenteleden die vroeger wellicht in belangrijke mate hebben bijgedragen tot de expansie van het Koninkrijkswerk! Zulke bezoeken of telefoongesprekken kosten in feite betrekkelijk weinig tijd en moeite vergeleken bij al het profijt dat ouderen ervan kunnen hebben!

Maar ongeacht hoe anderen hen behandelen, veel hangt af van hoe bejaarden zichzelf bezien. Een 75-jarige vrouw verklaarde in dat verband: „Wat mij echt actief houdt, is altijd iets te doen te hebben. Ik zou niet kunnen functioneren als ik geen plannen en doelen had. Natuurlijk heb ik lichamelijke klachten. Maar dat geldt voor de meeste mensen van mijn leeftijd.”

Bejaarden moeten het vermijden chronische klagers te worden en lastig te zijn. Dat kan wel eens moeilijk zijn als iemand pijn heeft. „Ook al heb ik dan lichamelijke klachten,” vertelde een oudere man, „mijn kwalen doen geen afbreuk aan mijn levensvreugde. Ik denk dat je instelling het allerbelangrijkste is. Al die jaren geleefd te hebben, heb ik als verrijkend ervaren. En ik denk dat de sleutel tot jong blijven is, met jonge mensen om te gaan. Zij hebben baat bij mijn wijsheid en ik boor hun energie aan. Ik ben namelijk echt jong van hart.”

Wat kan er gedaan worden?

Moet u als jongere verbeteringen aanbrengen in uw kijk op de ouderdom en de manier waarop u bejaarden behandelt? Of bent u bejaard? Waarom zou u zich dan niet de vragen stellen die in het bijgaande kader staan? Zijn er dingen die u kunt doen om uw situatie te verbeteren?

Indien u alle vragen bevestigend beantwoordt, zal het u zelden aan vrienden ontbreken, oud of jong. Anderen zullen graag bij u in de buurt zijn. En het allerbeste is nog dat u van uw eigen gezelschap zult genieten en zult constateren dat het leven op elke leeftijd interessant en vol kan zijn.

[Kader op blz. 16]

Zelfonderzoek voor bejaarden

◻ Ben ik hoopvol gestemd ten aanzien van de toekomst?

◻ Ben ik nog steeds weetgierig en leer ik nog graag nieuwe dingen?

◻ Probeer ik zo actief mogelijk te blijven?

◻ Neem ik elke dag zoals die komt en pas ik me zo nodig aan?

◻ Ben ik opgewekt en aanmoedigend in gezelschap?

◻ Probeer ik mijn gevoel voor humor te bewaren?

◻ Eenvoudig gezegd — word ik waardig oud?

[Illustratie op blz. 15]

Brengt u bezoeken aan bejaarden?