Wat uw gezondheid bepaalt — Wat u kunt doen

IN TEGENSTELLING tot rijst en meel kan gezondheid niet worden uitgedeeld door een hulpverlener. Gezondheid zit niet in een zak, omdat het geen artikel maar een toestand is. „Gezondheid” is volgens de definitie van de WHO (Wereldgezondheidsorganisatie) „een toestand van optimaal lichamelijk, geestelijk en maatschappelijk welzijn”. Waardoor wordt de mate van dat welzijn echter bepaald?

Voor de bouw van een bescheiden huis kan gebruik worden gemaakt van planken, spijkers en golfplaten, maar de verschillende delen worden vaak gesteund door vier hoekposten. In dezelfde zin wordt onze gezondheid bepaald door talrijke invloeden, maar die hangen allemaal samen met vier „hoek”-invloeden. Dat zijn (1) gedrag, (2) milieu, (3) medische zorg en (4) biologische gesteldheid. Net zoals u uw huis kunt verstevigen door de kwaliteit van de posten te verbeteren, kunt u uw gezondheid verbeteren door de kwaliteit van deze invloedrijke factoren op te voeren. De vraag is: Hoe doe je dat met beperkte middelen?

Uw gedrag en uw gezondheid

Van de vier factoren ligt uw gedrag nog het meest binnen uw macht. Uw gedrag ten goede veranderen kan helpen. Toegegeven, armoede beperkt de veranderingen die u in uw voeding en gewoonten kunt aanbrengen, maar door gebruik te maken van de keuzen die wel mogelijk zijn, kunt u een aanzienlijk verschil bewerkstelligen. Als voorbeeld het volgende.

Een moeder heeft gewoonlijk de keus tussen borstvoeding en flesvoeding geven. Borstvoeding, aldus het kinderfonds van de Verenigde Naties, is „de beste keus, zowel lichamelijk als economisch”. Volgens de deskundigen is moedermelk „het ultieme gezondheidsvoedsel”, omdat de baby daarmee „precies de juiste concentraties eiwit, vet, melksuiker, vitaminen, mineralen en sporenelementen [krijgt] die nodig zijn voor een harmonieuze groei”. Moedermelk brengt ook ziektewerende eiwitten of antistoffen van de moeder op de baby over, zodat de baby een goede uitgangspositie krijgt in de strijd tegen ziekten.

Vooral in tropische landen met onhygiënische toestanden is borstvoeding het beste. In tegenstelling tot flessemelk kan moedermelk niet aangelengd worden om geld te besparen; er kunnen geen vergissingen worden begaan bij het klaarmaken ervan en ze wordt altijd geserveerd uit een schone ’fles’. „Een met de fles gevoede baby in een arme gemeenschap” daarentegen, wordt in Synergy, een nieuwsbrief van de Canadese Vereniging voor Internationale Gezondheid, opgemerkt, „loopt ongeveer vijftienmaal zoveel kans aan een diarroïsche ziekte te sterven en viermaal zoveel kans aan longontsteking te sterven als een baby die uitsluitend borstvoeding krijgt.”

Dan is er het economische voordeel. In de ontwikkelingslanden is melkpoeder duur. In Brazilië bijvoorbeeld kan het met de fles voeden van een baby een vijfde van het maandinkomen van een arm gezin kosten. Van het geld dat bespaard wordt door borstvoeding te geven, kan het hele gezin gezondere maaltijden krijgen — moeder incluis.

Met het oog op al deze voordelen zou u verwachten dat borstvoeding een hoge vlucht neemt. Toch berichten gezondheidswerkers op de Filippijnen dat borstvoeding daar „ernstig gevaar loopt uit te sterven”, en uit een onderzoek in Brazilië bleek dat een van de voornaamste factoren bij de zuigelingensterfte door infecties van de ademhalingswegen „gebrek aan borstvoeding” was. Uw baby kan dat lot echter bespaard blijven. U hebt een keus.

De inspanningen van een moeder om de gezondheid van haar baby te beschermen, worden echter vaak ondermijnd door het ongezonde gedrag van andere gezinsleden. Neem bijvoorbeeld een moeder in Nepal. Zij deelt een vochtige kamer met haar man en driejarige dochtertje. Het kleine kamertje, aldus het blad Panoscope, staat vol rook uit de keuken en tabaksrook. Het kind lijdt aan een infectie van de ademhalingswegen. „Ik kan mijn man niet van het roken af krijgen”, zucht de moeder. „Ik koop nu sigaretten voor mijn man en medicijnen voor mijn kind.”

Helaas begint haar dilemma veel vaker voor te komen, daar steeds meer mensen in de ontwikkelingslanden hun zo broodnodige inkomen verspillen door met roken te beginnen. Op elke roker in Europa of de Verenigde Staten die met roken stopt, beginnen in feite twee mensen in Latijns-Amerika of Afrika met roken. Volgens het Nederlandse boek Roken Welbeschouwd is dat grotendeels te wijten aan misleidende reclame. Leuzen als „Varsity: voor dat prettige scherpzinnige gevoel” en „Gold Leaf: heel belangrijke sigaretten voor heel belangrijke mensen” overtuigen de armen ervan dat roken verband houdt met vooruitgang en welvaart. Maar het tegenovergestelde is waar. Het verteert uw geld en ruïneert uw gezondheid.

Sta hier eens bij stil. Iedere keer dat iemand een sigaret rookt, verkort hij zijn levensverwachting met tien minuten en vergroot hij zijn kans op een hartaanval en hersenbloeding, evenals op long-, keel- en mondkanker en andere ziekten. Het blad UN Chronicle zegt: „Tabaksgebruik op zich is de voornaamste afwendbare oorzaak van een voortijdige dood en invaliditeit ter wereld.” Let wel, er staat „afwendbare oorzaak”. U kunt uw laatste sigaret uitdoven.

Natuurlijk zijn er veel meer gedragskeuzen die van invloed zijn op uw gezondheid. In het kader op bladzijde 11 van dit artikel worden een aantal artikelen opgesomd die u in de bibliotheek van een Koninkrijkszaal van Jehovah’s Getuigen kunt lezen. Het is waar dat uzelf op de hoogte stellen inspanning vergt. Niettemin zegt een functionaris van de WHO: „Gezondheid is niet mogelijk zonder de betrokkenheid van verstandige mensen die geïnformeerd en onderwezen zijn over hun gezondheidssituatie.” Doe dus die gratis stap die uw gezondheid ten goede komt: Onderwijs uzelf.

Gezondheid en de huiselijke omgeving

Het milieu dat uw gezondheid het sterkst beïnvloedt, verklaart het boek The Poor Die Young, wordt gevormd door uw huis en uw buurt. Uw milieu kan een gezondheidsrisico zijn door het water. Infecties, huidziekten, diarree, cholera, dysenterie, tyfus en andere aandoeningen worden veroorzaakt door onvoldoende en onveilig water.

Als u voor het wassen van uw handen niets anders hoeft te doen dan een kraan opendraaien, kan het moeilijk zijn u voor te stellen hoeveel tijd mensen die geen stromend water in hun huis hebben dagelijks kwijt zijn aan het halen van water. Vaak gebruiken meer dan 500 personen één kraan. Dat betekent wachten. Maar mensen met een laag inkomen werken lange dagen, en wachten, aldus het boek Environmental Problems in Third World Cities, „kost tijd die gebruikt zou kunnen worden om geld te verdienen”. Geen wonder dat uit het oogpunt van tijdbesparing een gezin van zes personen vaak minder dan de dertig emmers water naar huis zal dragen die dagelijks nodig zijn voor een gezin van die grootte. Maar dan is er te weinig water voor het wassen van het eten, de borden en de kleding en voor de persoonlijke hygiëne. Dat leidt weer tot omstandigheden die luizen en vlooien aantrekken, die een gevaar zijn voor de gezondheid van het gezin.

Denk eens na over die situatie. Als u een fiets nodig hebt om uw afgelegen baan te bereiken, zou u het dan tijdverlies vinden om elke week wat tijd te besteden aan het oliën van de ketting, het bijstellen van de remmen of het vervangen van een spaak? Nee, want u beseft dat ook al zou u nu een paar uur winnen door het onderhoud te verwaarlozen, u later misschien een hele werkdag zult verliezen als uw fiets het begeeft. In dezelfde zin kunt u elke week enkele uren en wat geld uitsparen door niet voldoende water te halen om uw gezondheid in stand te houden, maar later verliest u misschien heel wat dagen en geld wanneer uw gezondheid het begeeft door slecht onderhoud.

Voldoende water halen kan tot een gezinsproject worden gemaakt. Hoewel de plaatselijke cultuur wellicht voorschrijft dat moeder en kinderen als waterdragers fungeren, zal een liefdevolle vader er niet voor terugschrikken zijn spieren te gebruiken om zelf water te halen.

Is het water eenmaal in huis, dan doet zich een tweede probleem voor — hoe het schoon te houden. Gezondheidsdeskundigen adviseren: Bewaar drinkwater en water dat voor andere doeleinden wordt gebruikt, niet op dezelfde plek. Dek het voorraadvat altijd af met een goed sluitend deksel. Laat het water een poosje staan zodat onreinheden naar de bodem kunnen zinken. Raak het water niet met uw vingers aan wanneer u het eruit schept, maar gebruik een schone kom met een lang handvat. Maak de watervaten geregeld schoon met bleekwater en spoel ze daarna uit met veilig water. En regenwater? Dat is beslist een meevaller (mits het regent!), en het kan veilig zijn als er niet met het regenwater vuil in het voorraadvat spoelt en als het vat beschermd is tegen insekten, knaagdieren en andere dieren.

Als u eraan twijfelt of het water veilig is, raadt de WHO aan er een stof aan toe te voegen die chloor afgeeft, zoals natriumhypochloriet of calciumhypochloriet. Dat werkt en het is goedkoop. In Peru bijvoorbeeld kost deze methode het doorsneegezin nog geen vier gulden per jaar.

Gezondheid en gezondheidszorg

Vaak zien de armen slechts twee vormen van gezondheidszorg: (1) beschikbaar maar niet betaalbaar en (2) betaalbaar maar niet beschikbaar. Donna Maria, een van de bijna 650.000 bewoners van de sloppenwijken van São Paulo, vertelt over pakket nummer één: „Goede gezondheidszorg is voor ons als een artikel in een etalage in één van de luxe winkelcentra: we kunnen er naar kijken, maar het is voor ons onbereikbaar” (Het blad Vandaar). Ja, Donna Maria woont in een stad waar ziekenhuizen bypass-operaties, transplantaties, CAT-scans en andere geavanceerde medische verrichtingen aanbieden. Voor haar zijn deze dingen echter niet te betalen.

Als onbetaalbare gezondheidszorg met een luxeartikel in een winkelcentrum te vergelijken is, dan heeft betaalbare gezondheidszorg meer weg van een goedkoop artikel dat honderden met de ellebogen duwende klanten tegelijk proberen te bemachtigen. In een recent nieuwsbericht in een Zuidamerikaans land werd gezegd: ’De zieken staan twee dagen in de rij voor een consult. Er zijn geen bedden vrij. Het ontbreekt de staatsziekenhuizen aan geld, medicijnen en voedsel. De gezondheidszorg is ziek.’

Om die zieke gezondheidszorg voor de grote massa te verbeteren, heeft de WHO haar werkterrein geleidelijk verlegd van ziektebestrijding naar gezondheidsbevordering door mensen voor te lichten over de preventie en bestrijding van ziekten. Programma’s ter bevordering van de primaire gezondheidszorg, zoals juiste voeding, veilig water en basishygiëne, aldus UN Chronicle, hebben geleid tot „een wezenlijke verbetering in de mondiale gezondheid”. Hebt u profijt van deze programma’s? Van een ervan misschien. Welk? EPI (Expanded Program on Immunization, Uitgebreid Programma voor Immunisatie).

„De inenter heeft de postbode vervangen als de bekendste bezoeker van huis en gehucht”, wordt in een verslag over EPI opgemerkt. In het afgelopen decennium zijn de vaccinatienaalden gevoeld van de Amazone tot de Himalaja en tegen 1990, zo berichtte de WHO, was tachtig procent van de zuigelingen van de wereld ingeënt tegen zes dodelijke ziekten.a Jaarlijks redt EPI het leven van ruim drie miljoen kinderen. Nog eens 450.000 kinderen die misschien kreupel geworden zouden zijn, kunnen lopen, rennen en spelen. Veel ouders nemen dus, ter voorkoming van ziekten, de persoonlijke beslissing hun kinderen te laten inenten.

Soms kunt u een ziekte niet voorkomen, maar misschien kunt u er wel iets tegen doen. „Naar schatting is ruim de helft van alle gezondheidszorg”, zegt het blad World Health, „zelfzorg of zorg die de familie verschaft.” Eén vorm van zulke zelfzorg is een simpel, goedkoop mengsel van zout, suiker en schoon water dat orale rehydratie-oplossing (ORS) heet.

Veel gezondheidsfunctionarissen beschouwen orale rehydratietherapie, met inbegrip van het gebruik van ORS, als de doeltreffendste behandeling bij uitdroging door diarree. Bij mondiaal gebruik ter bestrijding van de 1,5 miljard gevallen van diarree die zich jaarlijks in ontwikkelingslanden voordoen, zou een klein pakje ORS-zouten dat nog geen twintig cent kost, het leven van veel van de 3,2 miljoen kinderen die er jaarlijks aan diarroïsche ziekten sterven, kunnen redden.

Dat zou kunnen, maar het gebruik van anti-diarreemedicijnen is in sommige landen, aldus de Essential Drugs Monitor, een nieuwsbrief van de WHO, nog steeds „veel meer ingeburgerd dan het gebruik als ORS”. In sommige ontwikkelingslanden bijvoorbeeld worden driemaal zo vaak geneesmiddelen gebruikt ter behandeling van diarree dan ORS. „Dat onnodige gebruik van geneesmiddelen is buitengewoon kostbaar”, merkt de nieuwsbrief op. Arme gezinnen moeten daar soms zelfs voedsel voor verkopen. Bovendien, zo wordt erin gewaarschuwd, is van anti-diarreemedicijnen de praktische waarde niet bewezen, en sommige zijn gevaarlijk. „Artsen zouden zulke medicijnen niet moeten voorschrijven, . . . en gezinnen zouden ze niet moeten kopen.”

In plaats van geneesmiddelen aan te bevelen, raadt de WHO het volgende aan voor de behandeling van diarree. (1) Voorkom uitdroging door het kind meer vocht te geven, rijstwater of thee bijvoorbeeld. (2) Raakt het kind toch uitgedroogd, ga dan naar een gezondheidswerker ter beoordeling en behandel het kind met ORS. (3) Voed het kind normaal tijdens en na de diarree-episode. (4) Als het kind ernstig uitgedroogd is, moet het intraveneus gerehydreerd worden.b

Kunt u geen voorverpakte ORS krijgen, volg dan zorgvuldig dit simpele recept op: Vermeng één afgestreken theelepel tafelzout, acht afgestreken theelepels suiker en één liter schoon water (5 kopjes van 200 ml). Geef een kopje voor elke dunne stoelgang, de helft bij kleine kinderen. Zie het kader op bladzijde 10 voor meer informatie hierover.

Hoe staat het echter met factor nummer vier, onze biologische gesteldheid? Hoe is die te beïnvloeden? Die vraag wordt in het volgende artikel besproken.

[Voetnoten]

[Kader op blz. 8, 9]

PRIMAIRE GEZONDHEIDSZORG — HOE WERKT DIE?

Voor het antwoord op deze vraag sprak Ontwaakt! met dr. Michael O’Carroll, WHO-vertegenwoordiger in Zuid-Amerika. Hier volgen enkele fragmenten van het gesprek.

’WIJ hebben een gezondheidszorgstelsel geërfd dat gebaseerd is op een medische benadering van de gezondheid. Als u ziek bent, gaat u naar een dokter. Vergeet maar dat u twee flessen whisky hebt gedronken. Vergeet dat u nooit lichaamsbeweging neemt. U gaat naar de dokter en zegt: „Dokter, genees me.” Dan stopt de dokter iets in uw mond, spuit iets in uw arm, snijdt iets weg of brengt iets aan. Zoals u zult begrijpen, zeg ik het nu wat cru, louter om duidelijk te maken waar het om gaat, maar dit soort medische benadering heeft overheerst. Ten onrechte hebben wij de problemen van de samenleving gemedicaliseerd. Zelfdoding, ondervoeding en drugsgebruik zijn medische problemen geworden. Maar dat zijn ze niet. Het zijn niet eens gezondheidsproblemen. Het zijn maatschappelijke problemen met medische en gezondheidsconsequenties.

Vervolgens hebben de mensen de afgelopen twintig jaar gezegd: „Hé, wacht eens even. Wij doen het verkeerd. Wij moeten redefiniëren wat gezondheid eigenlijk is.” Als basis voor de primaire-gezondheidszorg-benadering zijn een paar principes ontwikkeld, zoals:

Het is menselijker en op de lange duur rendabeler om ziekte te voorkomen in plaats van te behandelen. Het is bijvoorbeeld tegen dit principe om een kliniek te bouwen voor het verrichten van open-hartoperaties als je niets aan de oorzaken doet. Dat wil niet zeggen dat je ziekten niet behandelt als ze zich voordoen. Natuurlijk wel. Als er een gat in de straat zit dat elke dag van de week ongelukken veroorzaakt, dan behandel je de arme kerel die valt en zijn benen breekt, maar menselijker en rendabeler is: Vul het gat op.

Nog een principe is het efficiënt gebruiken van gezondheidsmiddelen. Het is tegen dit principe om iemand naar een kliniek te sturen voor een probleem dat thuis behandeld kan worden. Of iemand naar een geavanceerd ziekenhuis te sturen ter genezing van een klacht die in een kliniek behandeld had kunnen worden. Of een arts die een opleiding van tien jaar aan een universiteit heeft gehad, erop uit te sturen om vaccinaties te verrichten terwijl iemand die een opleiding van zes maanden heeft gehad hetzelfde kan doen. Wanneer het werk gedaan moet worden waarvoor die arts opgeleid is, dan moet hij beschikbaar zijn. Dat is wat primaire gezondheidszorg ons zegt: Geef de mensen voorlichting, voorkom ziekten en gebruik uw gezondheidsmiddelen verstandig.’

[Kader op blz. 10]

EEN ANDERE ORS BIJ CHOLERA

De WHO doet nu de aanbeveling, bij de behandeling van cholerapatiënten ORS (orale rehydratie-oplossing) op rijstbasis te gebruiken in plaats van de standaard-ORS op glucosebasis. Uit onderzoeken blijkt dat cholerapatiënten die behandeld werden met ORS op rijstbasis, 33 procent minder ontlasting en kortere diarree-episoden hadden dan cholerapatiënten die de standaard-ORS kregen. Een liter ORS op rijstbasis wordt gemaakt door de 20 gram suiker te vervangen door 50 tot 80 gram gekookte rijstbloem. — Essential Drugs Monitor.

[Kader op blz. 11]

VERDER LEESMATERIAAL OVER . . .

Gedrag: „Een goede gezondheid — Wat kunt u eraan doen?” (Ontwaakt!, 8 december 1989) „Tabak en uw gezondheid — Is er werkelijk verband?” (Ontwaakt!, 8 juli 1989) „De kinderen helpen in leven te blijven” (Ontwaakt!, 22 september 1988) „Wat alcohol in uw lichaam aanricht” — Ontwaakt!, 8 juli 1980.

Milieu: „De uitdaging: Reinheid” (Ontwaakt!, 22 september 1988) „Blijf schoon, blijf gezond!” — Ontwaakt!, 22 januari 1978.

Gezondheidszorg: „Andere levenreddende maatregelen” (Ontwaakt!, 22 september 1988) „Een zoute drank die levens redt!” — Ontwaakt!, 22 september 1985.

[Illustratie op blz. 7]

Water halen betekent wachten en werk

[Verantwoording]

Mark Peters/Sipa Press

[Illustratie op blz. 9]

Voldoende veilig water — onontbeerlijk voor een goede gezondheid

[Verantwoording]

Mark Peters/Sipa Press